O Soño románico de Carmen Polo

150 150 CORALIA

O Soño románico de Carmen Polo

Un relato de verán de JUAN OLIVER con ilustracións de ANTONIO SEIJAS

Antonio Seijas

30 de agosto de 1961. Vai unha calor insoportábel en Santiago e a muller do Caudillo ultima o roubo de dúas estatuas da Catedral.

Cando o coche enfilou polo Obradoiro cara ás Praterías, Carmen mudou o rostro cun tic de desgusto.

―Que pasa? ―preguntoulle o Caudillo.

―Nada ―respondeu ela secamente―; só que Porto asegurou que desta vez ía encher. E mira ―dixo sinalando con desdén os ocos baleiros na praza―; cada ano hai menos xente. Manda carallo!

―Carmen, por favor! Coas nenas diante, non, por Deus! ―afeou el. Sentadas ao seu carón, as netas finxían asombro ante o exabrupto da avoa, mentres sorrían con petulancia aos pequechos que axitaban bandeiriñas de España, na primeira fila do corredor aberto polos gardas entre as estreituras da rúa Fonseca.

O Caudillo proseguiu:

―É a terceira vez que vimos a Santiago este ano, hai xente de vacacións e…

―Vacacións, dis? ―espetou ela―. Fomos nós quen lles demos a posibilidade de ter vacacións. O menos que poden facer é volver un día antes para recibirnos, ou non?

Carmen odiaba Santiago. Coñecera a cidade de nena, nunha viaxe invernal do colexio das Ursulinas, e lembraba que a visita a deixara como as imaxes da catedral: húmida, pétrea e coa faciana tinguida de verde polo frío, a néboa e a choiva. Ademais, hoxe estaba cabreada e suaba arreo. Non só polo bochorno esaxerado daquel agosto galego, que o coiro dos asentos do Rolls Royce Phantom IV reflectía sen compaixón nas súas costas desde que saíran de Meirás. O que lle viña amolando o día era esa incómoda idea que a asaltara dúas noites atrás, mentres paseaba o insomnio de madrugada entre as osamentas e os trofeos de caza do pazo, e que non lograba afastar do pensamento. Sairía todo ben? O plan era meticuloso, pero por iso mesmo a súa execución esixía dunha pulcritude exquisita. Tería o alcalde convencido ao cardeal Quiroga Palacios e ao paspán do Manoliño Conde? E, sobre todo, saberían os tres gardar o segredo para evitar que o Caudillo soubera nada antes de tempo?

Carmen tiña claro que o poder consiste en conseguir que os demais fagan exactamente o que queres que fagan. E que a mellor ferramenta para os poderosos non son a razón nin a palabra, senón o medo. Se sabes transmitir medo en persoa, mirando aos ollos do interlocutor esixindo respostas inmediatas, sen darlle tempo a refuxiarse no alivio dunha confesión a terceiros que poida conducilo á contestación irreverente ou mesmo á desobediencia, entón tes poder. Con ese hábil manexo do medo, que ela empregaba a diario co Caudillo, gañaran a guerra, salvaran a España e mantivéranse na súa posición durante máis de vinte anos. Grazas ao medo tiñan o poder.

O Rolls detívose na praza case ao tempo en que o alcalde, Ángel Porto Anido, abría a porta e balbucía a benvida:

―Excelencias, o astro rei ilumina Compostela de gozo coa chegada dos peregrinos máis ilustr…

―Baixa, Paco, anda, e baixa as nenas tamén ―interrompeu ela―. Porto, todo disposto, non? ―inquiriu.

―Señora, eu… Verá, temos que falar… ―murmurou.

«Xa estamos!», pensou Carmen, sostendo a mirada do alcalde xusto o necesario para que sentira toda a ira que comezaba a arroibala, antes de que o Caudillo chegara a súa altura para facer os cumprimentos oficiais.

―Ángel, que bonita é a túa cidade cando non hai auga! ―dixo o Caudillo, mentres sacudía coa man dereita a man dereita do alcalde e alzaba a esquerda para saudar ao xentío―. Carmen, as netas teñen que casar na Catedral. Non, si, Ángel?

―Excelencia, eu…

O Caudillo e Carmen casaran na basílica de San Juan el Real de Oviedo por decisión da familia asturiana dela, que, coa excepción do seu pai, desprezaba o seu noivo, ese «chicuzo» galego, como o chamaba a tía Isabel. Antes de selo, e despois tamén, o Caudillo tiña voz de flautín e costume de falar de bobadas e rirse das propias parvadas, así que non semellaba ter nin a presenza nin a autoridade necesarias para facer carreira no Exército e darlle á rapaza dos Polo a vida que, pola súa posición, evidentemente merecía. «Banda de caralláns!», pensou Carmen. San Juan non lle gustaba, non, pero escondeu o seu desexo de casar en San Miguel de Lillo cando lle dixeron que a basílica escollida pola familia era un pouco neorrománica.

Antonio Seijas para Coralia

Carmen non sabía moi ben de onde lle viña aquela pulsión polo Románico que descubrira na adolescencia. Pero cada vez que pensaba niso, lembrábase de Madame Claverie, a institutriz francesa que asumiu a súa educación á morte da súa nai, cando tiña 14 anos. Madame Claverie sempre entornaba os ollos e suavizaba a voz cando falaba do seu pai:

―Ai! Teu pai! Ese home si que é un cabaleiro! ―suspiraba con acento de Neully-sur-Mer. E Carmen, que idolatraba o seu proxenitor, non o imaxinaba coa toga de avogado que paseaba a pé polos xulgados de Oviedo, senón erguido e a cabalo, coma un cruzado, co casco prateado na cabeza, espada en man e arnés de ferro mallado protexendo o peito cunha cruz de Malta no medio.

Aqueles cabaleiros decapitadores de sarracenos eran para ela a máxima expresión da masculinidade, do honor e do amor incondicional á patria. E a época na que viviran representaba o cumio histórico da defensa de Occidente fronte aos inimigos da fe, a orde e a lei de Deus. Por iso, cando a ela lle tocou salvar España, non dubidou en debuxar a imaxe pública do Caudillo con eses trazos: o xusticeiro benevolente e inflexíbel, señor e rexente do destino dos seus incondicionais vasalos pola única graza de Deus. Mesmo foi quen de atopar castelo: o Pazo de Meirás, ese inmóbel de reminiscencias belicosas e torres ameadas, construído por encarga dunha aristócrata e intelectual a quen non tiña lido, pero de quen oíra que fora a pensadora máis relevante da España de finais do XIX.

O de Meirás fora un roubo, si, pero necesario para regalar a España esa imaxe do guerreiro salva patrias que os españois reclamaban. Aínda que ao Pazo lle faltaba algo. A capela nin era románica nin abondaba con ela para subliñar o carácter divino do proxecto político e espiritual que ela ideara para o Caudillo. E entón apareceron as estatuas. Unha oportunidade única para darlle á vivenda a calidade medieval da que aínda carecía: as efixies de Ezequiel e Xeremías ―ou de Isaac e Abraham, depende do catedrático co que se fale―, labradas en pedra entre os séculos XII e XIII no obradoiro do Mestre Mateo, e das que quedou namorada nunha visita a Raxoi.

―Estaban no Pórtico da Gloria cando era un arco aberto, e desapareceron no século XVI coas obras para poñerlle portas ao Obradoiro ―explicáralle o alcalde, pouco dotado para glosar conceptos arquitectónicos complexos―. Apareceron no Pazo dos Condes de Ximonde, en Vedra, e comprámolas por 60.000 pesetas. Pero como xa non teñen sitio na catedral, pois témolas aquí.

Aquel día, Carmen pasou varios minutos diante delas. Fitounas aos ollos e soubo que eran para ela.

―O Caudillo estaría encantado de telas en Meirás ―díxolle ao rexedor.

Sabía que ese truco funcionaba nas xoiarías da Coruña, que adoitaban enviarlle ao Pazo, ou incluso ao Pardo, os colares e os colgantes de perlas polos que se interesaba. Bastaba con deslizar unha frase casual: «Que elegante! Se puidera permitirmo… O Caudillo sería feliz ao verme con el». E o certo era que sempre lle saíra ben. Pero isto era distinto. As estatuas eran moito máis que unha xoia coa que presumir diante da condesa de Fenosa. Por certo, que tería que facer como coa Casa Cornide, o pazo que ía a poñer ao seu nome, precisamente, o marido de Carmela, Pedro Barrié, quen xa tiña amañada unha poxa pública co alcalde da Coruña despois de facer que o Ministerio de Educación, co permiso do de Facenda, lle trocara a Casa ao Concello por uns terreos a carón do hotel Finisterre. Unha boa xogada. Como Meirás. E coas estatuas tiña que facer o mesmo. Xogar co medo que lle tiñan quen ocupaban os carguiños que o Caudillo repartía. Ao día seguinte chamou ao alcalde.

―Excelencia, non é posíbel, como imos facer? As imaxes son patrimonio do Concello e non poden saír de Santiago porque o contrato de compra inclúe unha cláusula que nos obriga a pagar 400.000 pesetas aos herdeiros dos Ximonde se as sacamos da cidade. Vaino saber todo o mundo! ―xustificou o alcalde―. E ademais, que vai dicir o cardeal? ―insistiu, argumentando a súa feble tentativa de evitar o enredo.

―Porto, faga o que lle digo.

Nos meses seguintes, Carmen planeouno todo. Primeiro, o alcalde debía convencer a Manoliño, herdeiro do Pazo de Ximonde, para que deixara saír gratis as pezas de Santiago, e logo, comprometer ao cardeal para que a Igrexa non as reclamara nin preguntara por elas. Despois, organizaría unha exposición internacional sobre o Románico, que ela amadriñaría e na que aparecería como colaboradora cedendo as estatuas, que figurarían, por primeira vez, a nome dos Franco. O Caudillo no sabería nada até ese mesmo día e, actus complevit e baixo risco de quedar coma un xan, non podería negarse a que as imaxes viaxaran a Meirás ao peche da mostra.

Cando chegou o día da inauguración, aquel xoves 30 de agosto de 1961 dun verán de calor insoportábel en Santiago, e pese a confirmación das vésperas, o alcalde Porto non lle dou seguridade ningunha de que o plan fora funcionar. Todo o contrario.

―Que carallo pasa? ―preguntoulle na traseira do altar maior da Catedral, ao pé das escaleiras que leva á estatua do Apóstolo, ás agachadas do Caudillo, quen as subía a choutiños para abrazar ao santo tras entrar baixo palio na sé―. E que o Manoliño e o Quiroga ousan negarse?

―Señora, Manoliño e o cardeal non poñen pegas. Pero ten que velo vostede mesma. Veña, veña agora que o Caudillo está distraído.

O alcalde rosmou algo á orella do gardacostas e fíxoa saír cara ao Obradoiro, que cruzaron entre a curiosidade, as risas e as bandeiriñas dos nenos, até chegar ao Pazo de Xelmírez, onde estaba instalada a Exposición Internacional de Arte Románico. Entraron pola porta de Gramáticos empurrando os perplexos gardas, buliron baixo as bóvedas da sala de Armas e correron escaleira arriba até chegar ao salón Sinodial. Alí estaban as pezas máis importantes da mostra. O alcalde tirou dela abrindo paso entre un grupo de homes de traxe e garabata ―dous deles con uniforme azul e armados de vasoiras― que rodeaban en silencio dous enormes furnas de vidro, aparentemente baleiras e baixo as que figuraban, en letras góticas douradas sobre fondo branco, as sucintas fichas técnicas: «Ezequiel e Xeremías. Pórtico da Gloria da Catedral de Santiago de Compostela. Obra do Mestre Mateo. Cedidas pola familia Franco Polo. Emprazamento actual: Pazo de Meirás (Sada, A Coruña, Spain)».

―Vexa, excelencia. Atopámolas así hai dúas horas ―lamentou o alcalde sinalando o fondo das furnas―. E non foi vandalismo nin terrorismo, ten que crerme. O vidro está selado.

Achegouse a elas e albiscou os montóns de grava e area que as enchían. O único que quedaba dos dous profetas eran uns pequenos cantos informes, coroados por senllos ollos de granito que a escudriñaban. Mentres sentía que o seu espírito a abandonaba e o seu corpo ía quedando como unha estatua románica ―o rostro húmido polas bágoas, a pel verdosa pola rabia e os músculos petrificados pola vergoña―, Carmen advertiu, en toda a súa magnitude, o terríbel poder do medo.

Contido extraído do número 9

Aquí tes máis contidos relevantes:

A liberdade de SER. Que liberdade?

Por CRISTINA PALACIOS

Mulleres Lilas, coirazas de cores

por MANUELA DOMÍNGUEZ

A pequena Compostela gusta da lectura

Por PILAR SAMPEDRO

Política de privacidade

Se consente a utilización de cookies, continúa navegando ou fai clic nalgún link entenderase que consinte a nosa política de cookies e, por tanto, a instalación das mesmas no seu equipo ou dispositivo.

Se vostede quere, pode cambiar a configuración de cookies en calquera momento, configurando o seu navegador para aceptar, ou non, as cookies que recibe ou para que o navegador o avise cando un servidor queira gardar unha cookie.

Esta web utiliza cookies.
error: Contido protexido