•  981 806 528 & 670 594 685 info@coralia.gal

Recuperar a historia
coas mans manchadas de terra

Reportaxe de LAURA R. CUBA & Fotografías de ROBERTO MOURIZ

A fosa de Vilarraso

150 150 CORALIA

Entullo, tellas, restos de nichos, terra. Todo isto colle na primeira capa, superficial, dun cadrado de terreno cabo dunha igrexa. Aprofundando un pouco máis, comezan a aparecer os corpos.

Os restos mortais de vinte e unha persoas xacen nunha fosa común da parroquia de Vilarraso, no concello coruñés de Aranga. Moitas delas aínda conservan o proxectil que as asasinou incrustado nos ósos do cranio. É un día de verán e chove. A equipa da ARDF (Asociación pola Recuperación dos Desaparecidos no Franquismo) culmina con este achado sete anos de investigacións e esforzos en común.

O proxecto remóntase a 2011, cando a asociación retomou traballo xa feito coas familias e investigou as fosas de Vilarraso e Fervenzas, ambas parroquias de Aranga. Despois da primeira fase de documentación, a entidade chegou a un acordo coa Deputación da Coruña para facer unha exhumación. Finalmente, ningunha axuda chegou a porto. Porfiada, a xente de ARDF non desistiu e decidiu continuar cun fondo de doazóns e con diñeiro do propio peto. A campaña de crowdfunding, o sitio web e mesmo a páxina de Facebook sufriron hackeos que bloquearon o financiamento e tiveron que ser denunciados perante a Garda Civil. Non obstante, continuaron. A forza motriz que tiraba deles ten nome e apelidos.

A campaña de crowdfunding, o sitio web e mesmo a páxina de Facebook sufriron hackeos que bloquearon o financiamento e tiveron que ser denunciados perante a Garda Civil. Non obstante, continuaron. A forza motriz que tiraba deles ten nome e apelidos.

ZAPATOS DE MULLER E UNHA DENTADURA

Mercedes Romero era mestra e desapareceu. A súa filla, Marisa Mazariego, forma parte do colectivo de familias que son, ao tempo, vítimas e principal motivación do proxecto. O seu irmán finou durante o último ano e, canda el, numerosas testemuñas directas deste xenocidio van ficando sen voz ou sen forza para reivindicaren unha memoria digna. É por iso que a ARDF pulou con urxencia contra os obstáculos e logrou artellar unha equipa de até 40 profesionais para poder desenterrar os corpos.

A escavación comezou o 2 de xullo e acabou o 28 do mesmo mes. Máis de tres semanas nas que extraer a man todo o entullo, delimitar as fosas, sacar os restos mortais e limpar o lugar. «Unha vez sacamos os cascotes foi todo moi sinxelo», conta Santiago Carcas, presidente da ARDF, quen destaca a colaboración do persoal técnico e voluntariado e a boa disposición do arcebispado, das autoridades locais e da propia veciñanza.

A estimación inicial cifraba en 37 as vítimas que descansaban en Vilarraso. Porén, os desfeitos desa primeira capa indican un intento de facer desaparecer estes restos do exterminio. «Parece que a fosa foi aberta entre 1945 e 1950 para, con case toda a seguridade, tentar facela desaparecer», di. Na altura terían logrado levar os 16 corpos que se atopaban na primeira base e encheron o oco de terra con despeces, deixando 21 restos mortais atrás que hoxe ven a luz.

Entre os elementos recollidos nas escavacións, un dos restos tiña unha dentadura e uns zapatos de muller. «Aínda a falta de probas de ADN, é claro que estamos fronte aos restos de Mercedes, a mestra», engade o profesional. O estudo antropolóxico, que pretende ser realizado pola asociación nun laboratorio galego, analizará o material xenético e confirmará as sospeitas do grupo de arqueólogas, chegando a cuestións máis definitivas.

Cos ósos ao aire, a equipa arqueolóxica puido comprobar in situ que a meirande parte das vítimas foran torturadas e asasinadas cun tiro na caluga. Oitenta anos despois, os traumatismos e os golpes poden ser lidos nos restos. «Nós non só sacamos ósos, nós recuperamos crimes», mantén Carcas. A Garda Civil acode a cada fosa, que é posta en coñecemento do xuíz de garda, quen arquiva a causa. Ademais, a documentación gráfica do procedemento, os obxectos asociados e a información científica é presentada ante Nacións Unidas, institución que xa ten denominado o acontecido como «crimes de lesa humanidade». Crimes de odio que levaron por diante alcaldes, sindicalistas, mestras e operarios.

«Nós non só sacamos ósos, nós recuperamos crimes».

DESENTERRAR A VERDADE

Contra a oposición ás exhumacións, na ARDF son claros. «Hai un segmento da sociedade española que está tentando agochalo porque foron os seus pais e avós os que botaron mortos nas cunetas, os mesmos que nós estamos recuperando. Se fosen demócratas, non terían ningún medo á verdade», sentencia Carcas. A verdade non entendida como unha versión, «a palabra duns contra a doutros», senón como a difusión do que aconteceu, con datos contrastados e informacións rigorosas.

Para a tarefa de concienciación da sociedade, familias e asociacións sinalan que cómpre o compromiso público, desde a Administración estatal, pasando polas Deputacións até os Concellos. Do mesmo xeito que as persoas que viviron o conflito están a desaparecer, outra recua de persoas novas chegan ao mundo, cegas a este pasado, que é omitido nas escolas, institutos e universidades.

«Non se estuda ben e, dese xeito, cando se revelan os segredos, a mocidade de agora non fará nada porque os seus pais e avós, que seremos nós, xa teremos falecido e non haberá ninguén interesado en facer nada», detalla. Botar luz e non terra sobre as fosas é clave para non volver repetir erros do pasado e devolver a dignidade á memoria das vítimas. «Nós estamos a recoller probas dese xenocidio, e mentres se continúen a agochar estes crimes vai haber xente ignorante que pense o contrario», afirma Carcas.

A Historia sempre é reescrita polos que a recuperan. Unha gran Historia que é formada por pequenas historias como a de Mercedes Romero ou como a de José González Ledo, tamén enterrado en Vilarrraso. Traballador na editorial Espasa-Calpe, Ledo foi acusado na altura de ser homosexual e comunista. Non tardaron nin un mes en prendelo e paseárono tan só unha semana despois. Tiña 26 anos.

«A ollada dos voluntarios está posta xa no vindeiro ano, cando a asociación volverá para traballar nas fosas de Fervenzas ou de Santa Mariña, en Guitiriz, onde tamén agardan outras mestras e outros mozos. ‘Galicia está chea de fosas comúns’, manifesta o presidente da ARDF».

LAMA, SANGUE E BÁGOAS NOS SULCOS

Fronte aos signos da barbarie pasada, a ARDF finca os pés –e as mans– na terra. «Téñennos enfronte, aos demócratas e aos que mantemos a memoria viva polas vítimas do franquismo, imos deixar a alma e o espírito incompleto», declara Santiago Carcas. A ollada dos voluntarios está posta xa no vindeiro ano, cando a asociación volverá para traballar nas fosas de Fervenzas ou de Santa Mariña, en Guitiriz, onde tamén agardan outras mestras e outros mozos. «Galicia está chea de fosas comúns», manifesta o presidente da ARDF.

Nestas outras fosas, a comunidade mantén acesa a chama da memoria. «Recuperar foi un proceso lento porque tivemos que liberarnos dun medo, dunha lousa que había enriba», explica Alfonso Blanco sobre as investigacións. Este crego chegou a Santa Mariña en 1982 e leva anos a colaborar con numerosas iniciativas dentro da parroquia para dar a coñecer a fosa localizada dentro do cemiterio. As persoas están alí soterradas desde hai décadas, cando a propia Garda Civil indicaba á veciñanza que se encargasen de dar sepultura ás mortas abandonadas nas cunetas. Como párroco, Blanco non desliga o seu deber comunitario delas. «Para min xa son veciños, porque están nese lugar tan importante das nosas comunidades como son os cemiterios, os agros ao pé da igrexa… Están aí sempre, escoitando a música cando hai festa, as nosas bágoas cando enterramos un parente…», relata.

Segundo o sacerdote, a procura da xustiza e da restauración da dignidade para estas vítimas é indivisíbel do recoñecemento da súa identidade e da súa historia. «É un deber da xustiza, porque a ollos de Deus, todas as historias desas persoas merecen saír á luz, porque ademais eran homes e mulleres mártires de gran dignidade que deron a vida pola liberdade e a paz», defende o crego. Perante a gravidade destas mortes, o esquecemento é igual de grave.

En 1937, máis de oito décadas antes de que un arqueólogo voluntario e un cura digan estas palabras, Luís Pimentel albiscaba, tan só un ano despois do estoupido da Guerra Civil, o inicio do desastre e escribía en Lugo: «¡Os milleiros de horas, de séculos, / que fixeron falla / para faguer un home! / Teñen que se encher aínda / as cunetas / con sangue de mestres ou de obreiros. / Lama, sangue e bágoas nos sulcos / son semente. / Ti sabes que todos os días / hai un home morto na cuneta, / que ninguén coñece aínda.»

«Para min xa son veciños, porque están nese lugar tan importante das nosas comunidades como son os cemiterios, os agros ao pé da igrexa… Están aí sempre, escoitando a música cando hai festa, as nosas bágoas cando enterramos un parente…».

«É un deber da xustiza, porque a ollos de Deus, todas as historias desas persoas merecen saír á luz, porque ademais eran homes e mulleres mártires de gran dignidade que deron a vida pola liberdade e a paz».

Reportaxe extraída do número 10.

Queres ollar outros contidos relevantes?
Política de privacidade

Se consente a utilización de cookies, continúa navegando ou fai clic nalgún link entenderase que consinte a nosa política de cookies e, por tanto, a instalación das mesmas no seu equipo ou dispositivo.

Se vostede quere, pode cambiar a configuración de cookies en calquera momento, configurando o seu navegador para aceptar, ou non, as cookies que recibe ou para que o navegador o avise cando un servidor queira gardar unha cookie.

Esta web utiliza cookies.
error: Contido protexido