•  981 806 528 & 670 594 685 info@coralia.gal

Unha viaxe de dez anos

Crónica de Xabier López
Ilustracións de Alex&Fred

Unha viaxe de dez anos

150 150 CORALIA

Agora que se popularizou nas redes sociais o Ten Years Challenge, que consiste en que o usuario comparta dúas fotografías de si mesmo, unha de 2009 e outra actual, e que serve para pouco máis que demostrar o moito que melloraron os filtros dixitais, sería interesante realizar o mesmo desafío (mellor chamémoslle xogo) cos comercios da améndoa histórica de Santiago.

I

maxinemos que un compostelán que pasou fóra unha década ininterrompida, ao regresar a casa en 2019, decide dar un paseo polas arterias tradicionais do comercio santiagués. Imaxinemos o seu susto ao ver o espectáculo surrealista de snacks americanos, galletas francesas e xamón de Salamanca a carón da casa na que viviu Eugenio Granell.

Acordemos, antes de nada, que ese centro histórico é o que traza Ramón Villares no volume Historia de Santiago. Concéntrase, desde a segunda metade do XIX, nos arredores do que era a Praza do Pan ou do Campo, e na actualidade coñecemos como Cervantes. Despois discorre por esa gran rúa con lixeiros meandros á que chamamos con tres nomes distintos: Preguntoiro, Caldeirería e Orfas, até desembocar no Toural. Podemos prolongar un pouco o paseo pola Rúa do Vilar. Coido que quen máis quen menos convirá en que a ruta de peregrinación do comercio histórico da nosa capital non debería ser moi distinta a esa.

Mais volvamos ao noso santiagués imaxinario que coma outro Ulises moderno regresa á súa Compostela natal despois dun periplo de dez anos. Imaxinémolo chantado fronte ao escaparate do que foron os Almacenes Olmedo na Praza do Toural, nunha das situacións máis emblemáticas da cidade vella compostelá. Por se acaso esquecera o que se erguía antes no lugar, lémbrallo o vello letreiro de letras corpóreas de metal: ALMACENES OL EDO. O segundo M caeu. Talvez algún veciño ou peregrino teña na casa un pisapapeis xigante con forma de M. O M non está, mais o seu espírito segue tatuado na parede. O trazo da letra debúxase con menor sucidade que o resto da pedra; ten o estraño mérito de ser menos sucio, algo que de ningunha maneira o converte en limpo.

Se o Ulises asoma ao antigo escaparate da que fora unha das referentes da moda compostelá desde os anos 40, verá a definición gráfica do abandono. Unha baeta amarela de supermercado, un rolo de papel hixiénico engurrado pola humidade, a cabeza dunha flor á que lle falta o tallo, unha rampla de madeira que non conduce a ningures, manchas sospeitosas coma as desa festa na que se che foi a man… Hai catro anos fora o centro de campaña de Compostela Aberta para as Municipais. Rumoreouse varias veces que un Hard Rock Cafe abriría alí as súas portas. Mais polo de agora non é senón o símbolo máis visíbel dos estertores do comercio histórico.

Alex & Fred, en Coralia

A Ferretería Torres permanece pechada a cal e canto, xa só serve coma escenario para filmes. O monfortino Dani de la Torre rodou alí con Luís Tosar a súa última película, La sombra de la ley. Unha imaxe ben descritiva do que é o centro de Santiago: o fermoso escenario, pictórico, fotográfico, cinematográfico, dunha cidade histórica que está a deixar de existir. A estrela que seguimos ver brillar despois de morta.

Petróglifo histórico cruciforme

Nunha das portas de Olmedo hai un papel cuadriculado escrito a man cun teléfono de contacto; na outra porta, adhesivos e pintadas. Os afeccionados máis radicais do Celta quixeron deixar alí proba das súas cores. Algo semellante fixeron noutro comercio histórico, a Papelería Compostela, que botou o peche en 2017. Os seus escaparates, antes ateigados de cadernos, material de oficina e un curioso higrómetro no que un monxe predicía o tempo cunha variña, agora están tamén comidos por adhesivos de todo o tipo. Semella que son necesarias só unhas semanas para que a xente vaia chantándoos nos cristais. Medran coma a mala herba, coma as enredadeiras nas casas de campo.

Cinco metros ao norte da Papelería Compostela está o corpo insepulto da tenda de electrodomésticos na que o noso santiagués hai non tanto compraba reprodutores e cintas de casete desas que se enrolaban e había que arranxar cun boli Bic e un movemento de pulso. Compraba pilas meirandes que Iphones e outros aparatos analóxicos que lle fan pensar no rápido que se fixo vello. A tenda tamén está engulida polos adhesivos. O curioso é que na porta está pendurado o cartel de Prohibido Fixar Carteis. Responsable a Empresa Anunciadora. Quen pega os adhesivos ri desas advertencias. A palabra responsable non a entende (en realidade, cústalle entender calquera palabra, especialmente as que poñen os seus adhesivos).

Enfronte da tenda de electrodomésticos estaba a froitería Las Delicias, que botou o ferrollo na primeira semana deste ano. Uns pasos máis aló, a Ferretería Torres permanece pechada a cal e canto, xa só serve coma escenario para filmes. O monfortino Dani de la Torre rodou alí con Luís Tosar a súa última película, La sombra de la ley. Unha imaxe ben descritiva do que é o centro de Santiago: o fermoso escenario, pictórico, fotográfico, cinematográfico, dunha cidade histórica que está a deixar de existir. A estrela que seguimos ver brillar despois de morta. Preto de Torres outra ferraxaría, Casas Chico, en Casas Reais, apura os seus últimos días aberta mentres escribimos estas liñas. Un comercio que leva vendendo desaparafusadores aos composteláns desde 1858. Pero xa ninguén merca parafusos nin desaparafusadores. Para que? Se xa vén todo na bolsiña de plástico do Ikea, e todo o montamos cunha desas chaves Allen, ou como se chamen.

Deixamos que o Ulises dea volta e se desquite de tanto desgusto mercando un libro nesas librarías do centro que tanto lle gustaban. Primeiro terá que pasar polo que era a Fábrica de Chocolates Raposo, no Preguntoiro, da que lembra o marabilloso cheiro a chocolate que derramaba pola rúa. O peche da chocolataría foi anterior á marcha do noso santiagués imaxinario, mais cando el marchou polo menos era unha tenda de roupa: Esnou. Máis tarde foi a flagship store de Viriato. Agora é só un local abandonado coas cortinas botadas e unha vitrina que garda un nobelo de lá de Viriato que amarela co tempo.

Nese momento, o santiagués imaxinario xa estará algo triste ao ver os referentes da infancia sometidos ao abandono. Mais poucas cousas lle doerán como a que lle espera alá onde toda a vida estivo a libraría Galí. É certo que xa pechara cando marchou (pechou en 2006). Durante un tempo foi a libraría máis antiga de España, un lugar centenario ao que os estudantes universitarios acudían buscar os seus manuais especializados. O noso inxenuo santiagués pensou que quizais alguén puidera reutilizar o local para abrir outra libraría que devolvera ao Vilar un chisco do brillo perdido. Non a hai, non. Nada máis lonxe da realidade. O que abriron foi unha tenda de souvenirs. Unha máis! Onde antes había libros, hai figuriñas de rás e de bruxas e camisetas de Alguén foi a Santiago e só me comprou esta merda de camiseta. A esas alturas Ulises preguntarase se realmente paga a pena vivir nun mundo onde a xente prefire unha camiseta que di Soy el pulpo a la gallega antes ca un libro. Onde estaba González, a libraría máis espazosa que se lembra en Santiago, agora hai unha pizzaría. Onde estaba a libraría Toural, ágora de faladoiros interminábeis, agora hai unha tenda de roupa, non precisamente de Haute couture ou Prêt-à-porter.

É xusto admitir que tamén onde houbo certos comercios históricos érguense agora locais que non só mantiveron a estrutura e aspecto do inmóbel, senón que achegan unha vizosa actividade á améndoa. O Benboa abriu recentemente as portas onde, entre 1837 e 2015, estivo a Droguería Pérez Labarta; o que fora Almacenes El Pilar é o Auditorio de Afundación, o Riquela ocupa o espazo que desde 1932 foi o de Calzados Severino (agora mudáronse á Caldeirería), a histórica Farmacia Bermejo (1879) é na actualidade a tenda de roupa Fábrika Fan, un baixo que cando o Ulises marchou de Santiago en 2009 era a oficina de Correos provisional mentres a do Franco estaba en obras.

Alex & Fred, ilustración

Imaxinemos por un momento que o noso santiagués retornado toma un respiro e decide entrar en Catrineta Conserveira, na ruela de Altamira, bo exemplo de renovación do comercio histórico. Alí, tras o mostrador, encontrarase con Cristina Doel, que lle contará que onde hoxe está Catrineta antes estivo Ultramarinos Recouso e antes del outro ultramarinos: O Raposo. «A estética de Recouso é a que recollemos nós», di Cristina. Catrineta Conserveira ofrece algunhas pistas para a supervivencia do pequeno comercio: «Hoxe en día a superespecialización é case unha obriga. Vemos que as novas tendas que están xurdindo son todas superespecializadas», di Cristina. Outro valor engadido: o produto propio. «O noso leitmotiv é a conserva, que é algo moi noso. Ofrecemos produto galego e portugués. Está claro que o cliente valora o produto de proximidade». A carón de Catrineta, Boles Galicia segue este precepto ofrecendo artesanía galega de calidade, igual que fai Merlín e Familia desde a Rúa Xelmírez. Non obstante, nin coa superespecialización nin a proximidade, Cristina acaba de ser optimista: «Eu vexo un futuro semellante a aquela película de Pixar, Wall-E, na que a xente estaba todo o día metida nunha cápsula dándolle a un botón. A min paréceme tristérrimo, pero seica é cara onde avanzamos».

Tampouco atopa Ulises optimista a Ana Porto, de Maravalla, negocio especializado en cosmética que dá nova vida ao local histórico da Farmacia Moderna na Rúa das Orfas. «Se che digo a verdade, hoxe cóllesme un pouco pesimista, mira o día que fai». Fóra escóitase o ruído da chuvieira golpeando o chan. A súa receita: «Eu aposto por facer o que eu quero, o que me gusta e o que me gustaría atopar. Penso que iso é o que se debería facer, logo vender ou non vender xa é outra cousa. A nós o negocio funciónanos coa xente de aquí». Ana tamén é das que pensa que o comercio tradicional, máis pronto ou máis tarde, acabará desaparecendo. «O que percibo é que no futuro todos compraremos desde a casa. Cando pecha un negocio dicimos: oh, que pena. Pois non se trata diso, trátase de facer algo antes de que iso ocorra, non?».

Hainos que, como Astérix, aínda resisten ao invasor. Levan máis dun século facéndoo. Algún como Ultramarinos Carro (1880), no Toural, apostaron por modernizar o negocio e transformarse nun comercio de alimentación gourmet. A Sombrerería Iglesias (1912) é un deses negocios superespecializados dos que nos falaba Cristina. Resisten tamén estabelecementos míticos coma Comercial Tojo (1913), Confecciones Riande (1923) ou Confecciones Garabal (1906), malia que esta última cambiou de donos.

Un dos meirandes motivos da morte do comercio histórico foi o cambio da Lei de Arrendamentos Urbanos, a coñecida como Lei Boyer, que provocou que o 1 de xaneiro de 2015 desapareceran os alugueiros de renda antiga e fixo que o prezo de alugueiro dos inmóbeis do centro histórico se multiplicaran até por dez. Isto conduciu ao peche de moitos negocios. En moitos casos, os arrendadores preferiron manter os baixos baleiros antes que rebaixar as súas pretensións.

Petróglifo histórico cruciforme

«Só coa xente desta praza xa podías vivir. Agora xa non vive ninguén. Veñen turistas, que pasan aquí un día ou dous. Os turistas están moi ben, pero no comercio, do que vivimos, é da xente de Santiago»

José Luis Cepeda

Petróglifo histórico cruciforme

Non poden confiarse, porén. O invasor é metódico, constante, imparábel. As súas estratexias son variadas, e loitar contra elas, complexo. «É a economía, estúpido», dicían na campaña que levou a Clinton á Casa Branca. Segue a ser a economía, estúpido, disfrazada de globalización, dixitalización, xentrificación e moitas outras palabras rematadas en -ción.

Un dos meirandes motivos da morte do comercio histórico foi o cambio da Lei de Arrendamentos Urbanos, a coñecida como Lei Boyer, que provocou que o 1 de xaneiro de 2015 desapareceran os alugueiros de renda antiga e fixo que o prezo de alugueiro dos inmóbeis do centro histórico se multiplicaran até por dez. Isto conduciu ao peche de moitos negocios. En moitos casos, os arrendadores preferiron manter os baixos baleiros antes que rebaixar as súas pretensións.

A miúdo os inmóbeis eran propiedade das familias, o cal posibilitou que algúns seguiran desenvolvendo o seu labor. Mais o ilustre pasado tamén fai habitual que eses comercios sexan rexentados por persoas que superan amplamente a idade de xubilación. Hainos que non atopan relevo e acaban pechando. Son negocios que esixen un esforzo enorme; cómpre ter en conta a competencia que desde hai longos anos exercen grandes superficies comerciais como El Corte Inglés ou As Cancelas. E nos últimos, a explosión do comercio online e a ditadura de Amazon.

Por se fora pouco, a propia idiosincrasia de Santiago como foco turístico e a puxanza do Camiño fan de apartamentos, restaurantes e tendas de recordos os negocios máis rendíbeis. O mundo estase a uniformar, perdemos riqueza e diversidade. Compostela é cada vez máis un espazo global: está a deixar de ser nosa para ser de todos.

Antes falabamos de Astérix e a súa loita contra o invasor. Quizais unha das ideas máis reviradas de Xulio César contra os galos foi aquela de construír un edificio de vivendas para romanos preto da aldea gala. A eses «turistas» romanos non se lles escapou que a vila de Astérix lles ofrecía precisamente o que buscaban: algo pintoresco e, sobre todo, barato. Comezaron a comprarlles antigüidades ao ferreiro Esautomátix e peixe ao peixeiro Ordenalfabétix. En moi pouco tempo a metade dos galos da aldea abriran unha peixaría. A outra metade abrira unha tenda de antigüidades. Xa en 1971, no volume A Residencia dos Deuses, Goscinny e Uderzo viron o que se nos viña enriba.

Pero regresemos ao noso santiagués imaxinario. Imaxinemos que, abatido, regresa ao punto de partida. Á Praza de Cervantes. Alí resiste un dos comercios históricos por excelencia de Santiago: Ultramarinos Cepeda (1888). É posíbel que non sexas un verdadeiro santiagués se non probaches as améndoas a granel de Cepeda. Ademais de mercar as delicatessen da tenda, no seu interior un pode ter a oportunidade de falar co seu dono, José Luis Cepeda, historia viva de Santiago. Iso é o que fai o noso Ulises.

«Meu pai colleu esta tenda en 1931, e eu levo xa sesenta anos», cóntalle José Luis, «pero o que está a ocorrer agora co comercio histórico é unha pena. Deprime». Cepeda láiase: «Isto antes estaba cheo de xente, de veciños, a poboación do casco histórico era moito maior». Nese intre, unha clienta entra a mercar améndoas sen sal e introdúcese na conversa: «É unha tristeza ver como está Santiago agora», di, «eu non sei onde imos chegar». «Ti sabes o que era o ambiente aquí (en Cervantes) hai trinta anos?», di Cepeda. «Que pena dá. Nesa casa (sinala o Centro Obra Social ABANCA) vivían antes seis familias, abaixo estaba o Banco Gallego, que antes foi o Banco de Olimpio Pérez, e o xefe vivía aí coa súa familia. E aí, na esquina, vivía Porto, que foi o alcalde de Santiago e tiña dez fillos. Só coa xente desta praza xa podías vivir. Agora xa non vive ninguén. Veñen turistas, que pasan aquí un día ou dous. Os turistas están moi ben, pero no comercio, do que vivimos, é da xente de Santiago».

Antes de marchar derrotado, Ulises decide mercar el tamén unhas améndoas en Cepeda. Porque, se algo saca en limpo deste paseo é que a única solución para combater o paso do tempo, a única arma para combater todas esas palabras que rematan en –ción, é comprar no comercio histórico. Non só miralo, non só valoralo, non só querelo: facer uso del. Iso é o que cómpre facer. Se queremos que a nosa aldea gala non se converta nun lugar de peixarías e antigüidades. Se queremos seguir sendo eses irredutíbeis que resistan hoxe e sempre ao invasor.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Política de privacidade

Se consente a utilización de cookies, continúa navegando ou fai clic nalgún link entenderase que consinte a nosa política de cookies e, por tanto, a instalación das mesmas no seu equipo ou dispositivo.

Se vostede quere, pode cambiar a configuración de cookies en calquera momento, configurando o seu navegador para aceptar, ou non, as cookies que recibe ou para que o navegador o avise cando un servidor queira gardar unha cookie.

Esta web utiliza cookies.
error: Contido protexido