•  981 806 528 & 670 594 685 info@coralia.gal

Actualidade

FITUR

150 150 CORALIA

Coincidindo coa saída do número 15 da revista, vimos de presentar unha edición especial de Coralia, coa que agasallar aos visitantes do stand institucional de Galicia na Feria Internacional del Turismo de Madrid. A súa presentación nas Adegas Méndez-Rojo de Chantada o pasado sábado 11 de xaneiro foi todo un acontecemento, no que autoridades de diferentes eidos quixeron festexar connosco a saída desta edición tan especial.

Crónica de FRED IGLESIAS I Fotografías de MARÍA DE LA FUENTE SEOANE

Hai tres meses desfrutamos dunha experiencia absolutamente máxica nas chantadinas adegas Vía Romana (A Ermida, Belesar). Foi unha intensa xornada de vendima heroica na deliciosa compaña de Lucía Pérez, a quen fotografamos e entrevistamos no corazón dunha Ribeira Sacra atestada de verdes e púrpuras, nun luns de outono no que o sol brillaba con intensidade e as nespras ían e viñan a centos seguindo o doce arrecendo da uva madurada. Foi un día perfecto, tanto que cando o equipo estudaba os posibles emprazamentos para a presentación do número que ía ir a Fitur, todos e todas tivemos claro que non podería haber mellor escenario que as adegas da familia Méndez-Rojo, onde nos recibiran cos brazos abertos e todo foran facilidades. Sabiamos que regresando a Chantada viviriamos un día inesquecible e que quen acudira á nosa chamada o sábado 11 de xaneiro volvería a casa co mellor sabor de boca e desexando regresar o antes posible á Ribeira Sacra. Pola nosa parte, só podemos dicir que o afecto, a capacidade organizativa e a xenerosidade de Juan Luis Méndez-Rojo e do seu equipo -do que non podemos deixar de mencionar a  Jimena Santalices e a Dioniso Oseira-, superou amplamente as nosas expectativas. Grazas!

Casiano Fernández, Sara Inés Vega e Lucía Pérez

Cecilia Pereira e José Manuel Balseiro Orol

Román Rodríguez e Juan Luis Méndez-Rojo

Román Rodríguez e Ana Pastor

Para presentar o número de Fitur contamos coa mellor compaña:
Ana Pastor, vicepresidenta segunda do Congreso dos Deputados; Carmen Pomar, conselleira de Educación; Román Rodríguez, conselleiro de Cultura e Turismo; Valentín García Gómez, secretario xeral de Política Lingüística; Borja Verea Fraiz, secretario xeral de Economía; Susana López Abella, secretaria xeral de Igualdade; José Manuel Balseiro Orol, delegado territorial da Xunta en Lugo; Mª José Gómez Rodríguez, xefa territorial de Cultura e alcaldesa de Guntín; Elena Candia, alcadesa de Mondoñedo; Sara Inés Vega, alcaldesa de Castro Caldelas; Manuel Varela, alcalde de Chantada; Luis Fernández, alcalde de Sober; Héctor Corujo, alcalde do Incio; Cecilia Pereira, comisaria do Xacobeo21; Iria Otero, concelleira de Turismo do Concello de Teo, ou Marta Lucio, directora do Museo do Mar de Vigo. 

Luis Fernández Guitián, Manuel Varela, Román Rodríguez, Ana Pastor, Juan Luis Méndez-Rojo, José Luis Álvarez, José Manuel Balseiro Orol, Mª José Gómez Rodríguez e Héctor Corujo

Foi unha honra contar coa súa presenza, como o foi ter a compaña de Suso do DezaseisLucía PérezJorge Mira, Budiño, Elena Salgado, Vizcaíno, María Solar, Jaime Pérez, Prado Loureiro, Yessenia Guerrero, Manuel Carrete, Alberto Ribas, Carmen Lago, Katuxa Platero, Isabel Patiño, Airas Moniz, Xema Varela, Dolche peluqueros, Paula Cabaleiro, María Caldelas, Rodrigo Mosquera, Mercedes Vázquez, Bea Barril, Yago López Cabanas, Ángel Souto, Patricia Jack, José Antonio Vázquez e todas os amigos e amigas que celebraron connosco a chegada da Edición Fitur de Coralia.
Aos uns e aos outros queremos darvos as grazas por tanto afecto e por tanto calor.

Suso do Dezaseis e Álex Regueiro

Fred Iglesias e Álex Regueiro

Fred Iglesias e Iria Otero

Actuou como mestre de cerimonias Álex Regueiro, director de comunicación de Miranda Priestly, empresa editora da revista Coralia, que quixo dar as grazas a todas e todos os que nos axudan a medrar e tiran de nós -como é o caso de Valentín García Gómez, secretario xeral de Política Lingüística, e Suso do Dezaseis-, e a todos os que lle fixeron un oco na súa axenda e no seu corazón a Coralia.

Ana Pastor, Manuel Varela e Álex Regueiro

Chegaron a continuación as intervencións máis agardadas, que abriu Manuel Varela, alcalde de Chantada, á que seguiron a de Juan Luis Méndez-Rojo, o anfitrión do evento, a do conselleiro de Cultura e Turismo, Román Rodríguez (que é entrevistado neste número), e a de Ana Pastor, vicepresidenta segunda do Congreso dos Deputados, cuxa presenza nas adegas foi gardada en segredo ata o último momento, e cuxa accesibilidade e profundo coñecemento da realidade da comarca cativou aos presentes. Todos coincidiron en facer unha apaixonada defensa da candidatura da Ribeira Sacra a Patrimonio da Humanidade e referir todas as marabillas que garda Chantada e toda a súa área de influencia. E todos foron xenerosísimos con Coralia e coa súa perspectiva do ser e o sentir galego.

Juan Luis Méndez-Rojo, Román Rodríguez, Ana Pastor e Manuel Varela

Igual de xenerosa foi Lucía Pérez, protagonista da portada deste número, que puxo o broche de ouro ao acto coa súa sensibilidade, dozura e beleza. Cativounos coa súa autenticidade e emocionounos a carón de Vizcaíno, dándolle voz á terra e á montaña.

Lucía Pérez e Vizcaíno

E, despois de tantos instantes únicos que gardar no álbum de Coralia, brindamos e brindamos e volvemos brindar polos noso anfitrións, pola Ribeira Sacra e polo éxito en Fitur. Brindamos cos viños que non entenden de présas: os soberbios VR BarricaVía Romana Godello, Vía Romana Mencía e Vía Romana Rosado. Ademais, Galicia Calidade agasallounos cunha magnífica selección de queixos de Anzuxao, embutidos de Torre de Núñez, melindres da Tahona de Melide e conservas de Luis Escurís Batalla, unhas delicias que foron excelentemente acollidas polos asistentes; como tamén o foron os impresionantes xeados de La Central Heladera, cuxas mesturas, presentación e variedade de sabores nos deixaron sen palabras.

Todos os que facemos a revista agardamos que a Edición de Coralia para Fitur sexa do voso agrado, e faríanos moi, moi felices que nalgunha das súas páxinas recoñecerades a Galicia que tanto amades e que tanto amamos.

Valentín García Gómez e Marta Lucio

Budiño e Elena Salgado

Juan Luis Méndez-Rojo, Jimena Santalices, Cecilia Pereira, Dionisio Oseira e Jorge Mira

Grazas a todas e a todos.

Rosa Illodo

Tamén é actualidade en Coralia:

Glòria Serra

150 150 CORALIA

Poucas voces hai en España tan distinguíbeis como a de Glòria Serra. Mentres charlamos con ela, a voz, grave, segura, perfectamente modulada, envólveo todo. Semella, por momentos, unha conversa co televisor. Coma se unha noite de venres calquera sintonizásemos La Sexta no aparato e interactuásemos en directo coa presentadora de Equipo de Investigación. Coma se puidéramos preguntarlle a esa presentadora sobre xornalismo e televisión, sobre democracia e liberdade de expresión, sobre Marta del Castillo e María José Arcos. Coma se puidéramos descubrir que é unha «namorada de Santiago», que considera Galicia a súa «segunda terra», ou que é «militante convencida» do pequeno comercio. Así é a nosa charla con Glòria: unha pequena viaxe ao interior da televisión da man dun dos referentes catódicos da década.

Entrevista de JAVIER PEÑA LÓPEZ & Fotografías de ROBERTO GARVER

Equipo de Investigación vén de cumprir oito anos desde que botara a andar en Antena 3. En 2013 pasou a La Sexta, onde segue a ser un referente da noite dos venres, unha das franxas televisivas máis complicadas. Como se consegue isto nun panorama televisivo tan volátil como o actual?
É un auténtico milagre. E non só agora que a televisión, como dis, é enormemente volátil. Mesmo coa televisión clásica tamén era practicamente imposíbel. Se botas un ollo ao pasado, moi poucos programas superaban os dous, tres, ou cinco anos en antena. É que falamos dun programa que non é de espectáculo, non é o Un, Dos, Tres, é un programa de información pura e dura, sesenta minutos referidos a un único tema. Iso faino aínda máis difícil.

Cal é, entón, o segredo do seu éxito?
O primeiro e principal foi conseguir que Atresmedia apostase por nós e nos dera un voto de confianza até consolidarnos na grella. Pensa que cando comezamos arrincaba tamén a crise! Un formato coma o noso ten moito persoal, xornalistas formados que suman moitas nóminas e un custo elevado de preparación. Se non tes a confianza da empresa que está detrás, non tes nada. Pero máis aló diso, temos conseguido configurar un modelo moi recoñecíbel para o espectador, cuns sinais de identidade. O principal, a credibilidade, mais tamén que convertemos cada investigación nunha historia.

Eses sinais de identidade son a clave da fidelidade dos teus seguidores?
É certo que hai xente moi fiel, moi adicta ao programa. Non deixa de sorprenderme que haxa espectadores que ven dúas, tres e catro veces a mesma reportaxe. Saben perfectamente o que lles imos contar, pero segue a gustarlles a forma como llelo contamos.

É o éxito do programa unha proba de que a audiencia segue a demandar ese xornalismo de investigación que agora xa non abunda en televisión?
A audiencia o que quere son produtos de calidade. Por suposto, tamén a información. Como non van querer estar informados das cousas que ocorren ao seu arredor? Pero a referencia ten que ser a calidade. E a calidade, na televisión, como en todos os aspectos da vida, é cara. O que nós temos claro é que non facemos programas para saír do paso. Se non o facemos ben, non emitimos. Hai programas que non chegamos a emitir por considerar que non cumpren o estándar. Hai que estar moi forte e moi seguro para facer algo así.

Como se prepara un programa de Equipo de Investigación? Os temas comezan a traballarse ao inicio da temporada ou van semana a semana?
Somos uns kamikazes! Agora mesmo, mentres falo contigo, estou parada en Madrid rematando de gravar o programa que imos emitir mañá. Non a semana que vén: mañá! Cando saín da redacción, aínda non se fixera a locución do vídeo, imaxina. Traballamos semana a semana, estamos divididos en catro equipos e traballamos catro temas ao mesmo tempo. En investigación xornalística non dis: vou investigar isto e tal día estará terminado. Non vai así. Ás veces tes sorte e as cousas van máis rápido do que prevías, pero decote as reportaxes encallan. Traballando con catro temas ao tempo temos garantida a posibilidade de acelerar un ou outro, e ter sempre un programa para emitir.

Levas xa máis de trinta anos exercendo o xornalismo. Mudou moito o oficio ao longo destas tres décadas?
Tivo momentos mellores e peores. Flutuou moito coa crise económica. Non é o mesmo unha redacción de informativos como a nosa, con bos profesionais, ben pagados, motivados, ca unha redacción na que tes problemas económicos e a xente marcha. Mais o xornalismo é o mesmo. O mesmo que eu aprendín hai trinta anos: buscar a verdade, contrastala e contala do xeito máis ameno e comprensíbel. Non hai máis misterio. Iso é o que vas facer ti: vas coller esta entrevista e vala contar da forma máis amena, collendo as partes que che parecen máis interesantes, sendo rigoroso co que eu digo… E sen inventar nada, claro!

Prometo que non inventarei nada. Mais o certo é que en Internet si circula moita invención. As redes sociais están a transformar moito, se non o xornalismo, si a información.
Si, ese é o fenómeno novo, a irrupción dun novo medio, pero a min non me preocupa. Do mesmo xeito que a tele non matou a radio, creo que Internet non vai matar a tele, vaina transformar, só iso. O que ocorre é que aínda non estamos educados para saber quen nos minte e quen non a través de Internet. Esa é a diferenza, e coido que é cuestión de tempo. As fake news non son máis que a mentira de toda a vida, pero co altofalante tan potente e rápido que supoñen as redes sociais. Eu creo que as fake news acabarán onde acaban sempre as mentiras. Haberá xente que as crea, pero cada vez hai máis xente que non cre calquera parvada que lle mandan por Whatsapp.

Gloria Serra en Coralia

«A audiencia o que quere son produtos de calidade. Por suposto, tamén a información. Como non van querer estar informados das cousas que ocorren ao seu arredor? Pero a referencia ten que ser a calidade. E a calidade, na televisión, como en todos os aspectos da vida, é cara. O que nós temos claro é que non facemos programas para saír do paso. Se non o facemos ben, non emitimos»

«Do mesmo xeito que a tele non matou a radio, creo que Internet non vai matar a tele, vaina transformar, só iso. O que ocorre é que aínda non estamos educados para saber quen nos minte e quen non a través de Internet. Esa é a diferenza, e coido que é cuestión de tempo. As fake news non son máis que a mentira de toda a vida, pero co altofalante tan potente e rápido que supoñen as redes sociais»

Non hai moito, transcenderon as imaxes dunha manifestación de falanxistas que te increpaba mentres gravabas un programa sobre Franco. É duro ter que aturar ese tipo de cousas?
Tampouco esperabamos flores, son persoas que non están a favor da prensa libre, así que… Quizais os que levaron a peor parte foron os meus compañeiros cámaras. A eles cuspíronlles e empurráronos bastante. Non che direi que non me afecta porque é unha situación moi desagradábel, pero vai dentro do meu traballo e hai cousas bastante máis duras. Se penso nos países nos que ser xornalista é unha heroicidade, sinceramente isto paréceme unha anécdota. Somos un país cunha cultura democrática curta e nótase en todo, non só no xornalismo. Ás veces esquécesenos como funciona isto. Confúndese a prensa libre coa prensa que di o que a min me gusta. É un pouco absurdo, pero é así. Por iso estamos a ter tantos problemas coa liberdade de expresión. Pensan: como non dis o que me gusta vou mallar en ti para que deixes de dicilo. Nese sentido, Donald Trump é un exemplo de persoa con nula cultura democrática.

Dicías antes que hai situacións máis difíciles que ser increpada, houbo algún Equipo de Investigación que fora especialmente duro para ti?
Varios. Agora mesmo estamos traballando nun que para min é moi complicado, que é o de Marta del Castillo [a entrevista foi realizada antes da emisión do capítulo «La sombra de Marta»]. Fáiseme costa arriba porque a única cousa que eu quero contar de Marta del Castillo é onde está para que a familia poida descansar, despedila e chorala. Ese tipo de programas aféctanme porque te pos no seu lugar. Tamén me ofenden profundamente todos os de estafas, especialmente a xente vulnerábel, sobre todo á xente maior. Son temas que me sublevan, cos que me ferve o sangue.

En Santiago temos o caso de María José Arcos. Todo apunta a un asasinato e mesmo houbo un sospeitoso, pero nunca se puido probar nada. A familia leva máis de dúas décadas loitando sen descanso e só hai unhas semanas que decidiu solicitar no xulgado que a declarasen falecida…
A única maneira de solucionar isto é atopar o culpábel porque se non o fas, condenas a un montón de xente a non poder seguir a súa vida. Recentemente fixemos un programa do crime de Almonte, un crime horríbel, pai e filla acoitelados máis de cento cincuenta veces. Xulgaron a parella da exesposa do falecido e foi exculpado, pero a maioría dos veciños seguen convencidos de que é culpábel, empezando pola familia das vítimas. Este home hai pouco fixo unha rolda de prensa na que dicía: eu quero seguir coa miña vida. E nós pensabamos: pero como vas seguir coa túa vida se a metade dos teus veciños cren que es un asasino?

Faise difícil imaxinar un escenario peor que o destes casos.
É o peor imaxinábel. Durísimo. E non é algo que lle suceda a persoas raras, case toda a xente á que lle pasa é exactamente coma nós, coma ti ou coma min. De hoxe para mañá a súa vida cambia de forma radical por un feito lutuoso deste estilo. É terríbel porque condena a moitos membros de varias familias a vivir con esa pena, con esa dor, con esa rabia. Condénaos a non poder seguir coas súas vidas. Son temas que doe moito cubrir porque te pos no seu lugar e porque compartes a frustración dos propios investigadores.

É moi grande esa frustración?
Nalgúns casos é enorme. Nós traballamos moito coa Policía e a Garda Civil, e senten moito a frustración. Eu coñecín policías autenticamente obsesionados con algún caso, policías que se tiraron trinta anos con esa carpeta e que logo ao xubilarse lla pasan a un compañeiro. Policías que tiveron as familias das vítimas moitas veces sentadas no despacho e senten unha débeda moral con eles.

«Nós traballamos moito coa Policía e a Garda Civil, e senten moito a frustración. Eu coñecín policías autenticamente obsesionados con algún caso, policías que se tiraron trinta anos con esa carpeta e que logo ao xubilarse lla pasan a un compañeiro. Policías que tiveron as familias das vítimas moitas veces sentadas no despacho e senten unha débeda moral con eles»

Pensas que o traballo que desenvolvedes en Equipo de Investigación pode chegar a complementar o traballo policial?
Non. A investigación policial ten unhas características radicalmente distintas ao que nós facemos. Somos xornalistas, non xusticeiros. Unha persoa allea á investigación pode chegar a chafala: ao mellor atopa datos, pero pode contaminar unha proba e facer que o sospeitoso non poida ser xulgado. No que si pode ser importante o noso traballo, e así nolo recoñecen os investigadores, é cando se ven na obriga de pechar un caso porque pasaron moitos anos e non se avanza. Que un xornalista volva a ese crime anos despois, reabra o debate público… Iso axúdalles a defender ante os seus superiores a posibilidade de darlle unha volta a eses casos.

Cambiando un pouco de tema, coñeces Santiago?
Coñezo moito Santiago, é unha cidade que me encanta. Por motivos familiares, vou a miúdo a Galicia. Tamén fomos moitas veces traballar, aínda que agora hai un pouquiño de tempo que non nos achegamos por alí. Non é que coñeza Santiago, coñezo toda Galicia. Eu, que son catalá, estou namoradísima desa segunda terra miña.

Supoño entón que es consciente da transformación que a cidade está a experimentar por mor do turismo.
Si que o teño notado, si. Eu son de Barcelona, traballo en Madrid, e o fenómeno da xentrificación das cidades paréceme terríbel. Non é só a atracción turística, o que pasa é que se están a utilizar elementos básicos para a nosa vida, como o comercio e a vivenda, para facer negocio. Ese é o problema principal.

Gloria Serra en Coralia

«Coñezo moito Santiago, é unha cidade que me encanta. Por motivos familiares, vou a miúdo a Galicia. Tamén fomos moitas veces traballar, aínda que agora hai un pouquiño de tempo que non nos achegamos por alí. Non é que coñeza Santiago, coñezo toda Galicia. Eu, que son catalá, estou namoradísima desa segunda terra miña»

«A min dóeme ver o que lle está a pasar a cidades que quero, como Santiago, unha cidade que me parece unha xoia, unha xoia fermosa, pequena, co tamaño perfecto para pasear, para vivir con comodidade, coa familia, cos amigos. Que se converta noutra cousa, que expulsemos á xente das cidades, paréceme unha perda difícil de reparar»

Contido extraído do núm. 12

Unha das preocupacións en Santiago é a desaparición de comercios históricos que se van substituíndo por multinacionais ou, moito peor, por baixos comerciais abandonados.
O que está claro é que o comercio non pode quedar coma unha foto: mira que comercio histórico máis bonito, fago unha foto, paso por diante e non entro. Esas baixas que experimentades en Santiago, eu chóroas cada semana en Barcelona e Madrid, que son as cidades que coñezo máis. Se non consumimos alí, se compramos todo por Internet, despois non podemos queixarnos.

Polo que dis, entendo que fas uso do pequeno comercio…
Moito. Son moi de barrio, pero moito; de verdade. En Barcelona vivo no Eixample e apenas me movo do meu barrio. Fágoo todo alí. Teño o meu zapateiro, o meu mercado, a miña peixaría, todas as tendas de referencia téñoas alí. Son unha militante convencida disto. A diferenza de prezo non é tanta, porque ademais compensa coa atención que recibes. Penso que esa é a única maneira de que as nosas cidades sigan tendo vida. Se nos encerramos todos na casa comprando por Internet, logo cando saiamos estará todo pechado e non nos recoñeceremos.

Véseche realmente concienciada.
A min dóeme ver o que lle está a pasar a cidades que quero, como Santiago, unha cidade que me parece unha xoia, unha xoia fermosa, pequena, co tamaño perfecto para pasear, para vivir con comodidade, coa familia, cos amigos. Que se converta noutra cousa, que expulsemos á xente das cidades, paréceme unha perda difícil de reparar. Isto non quere dicir que o comercio teña que durar toda a vida, ten que evolucionar, pero o que non podemos facer é, efectivamente, queixarnos se antes non fixemos un uso militante del.

Queres ollar outros contidos relevantes?

A festa do outono

150 150 CORALIA

Entre lusco e fusco, embriagados polo doce arrecendo das mazas en sazón e aloumiñados polo delicioso repenique da súa fonte central, o máxico xardín do hotel terraza Costa Vella luciu todo o seu esplendor para acoller a presentación do noso número de outono.

Crónica de LAURA CIENFUEGOS I Fotografías de MARÍA DE LA FUENTE SEOANE

O equipo de profesionais que fai posible a revista quería festexar catro anos alucinantes e agradecer ás persoas, empresas e institucións que colaboran con nós o seu apoio e confianza. O Costa Vella e José Antonio Liñares, os nosos anfitrións, foron a mellor das eleccións posibles. De feito, escollemos a data do 2 de outubro, por ser a xornada no que o emblemático establecemento compostelán -que acollía por terceira vez unha presentación da revista- cumpría vinte anos da súa apertura.

Para descubrir esta nova Coralia, achegáronse bos amigos e amigas, grandes empresarios e altas autoridades que cren e apoian a nosa publicación. Grazas a todas e a todos!

Foi un pracer desfrutar da compaña do Alcalde de Santiago, Xosé Sánchez Bugallo; da conselleira de Educación, Universidade e Formación Profesional, Carmen Pomar Tojo;  do subdirector xeral de ordenación e innovación educativa e formación do profesorado, Juan Carlos Varela Vázquez; do secretario xeral técnico da consellería de Educación, Universidade e Formación Profesional, Jesús Oitavén Barcala; do secretario xeral de Política Lingüística, Valentín García Gómez; da concelleira de Deportes e Benestar Animal, Esther Pedrosa; da concelleira de Urbanismo, Vivenda, Cidade Histórica e Acción Cultural, Mercedes Rosón; da xerente da Fundación Artesanía de Galicia, Elena Fabeiro; ou do xefe do gabinete da conselleira de Educación, José Antonio Vázquez.

Foron moitos os persoeiros que se achegaron até a rúa da Pena para brindar pola nova andaina que comeza Coralia. Alí vimos a Xosé Manuel Budiño, a Elena Salgado, a Lucía Pérez, a Diana Nogueira, a Vizcaino, a María Solar, a Helena Villar Janeiro, a Xesús Rábade, a Encarna Otero Cepeda, a Delmiro Prieto, a Susi Gesto, a Katuxa Platero, a Edu Valiña, a Monica Mura, a Isaac Castelo, a Susan Alejandra Toro, a Manuel Carrete, a Alberto Ribas, a Xema Varela, a Isabel Patiño, a Jacobo Bugarín, a Manuel Moledo e a Gloria Rico, entre outros.

Ao seu carón, atopamos aos empresarios Pablo Lodeiros (Bodegas Lodeiros), Natalia Palmou (70 Mandarinas), Cristina Doel (Catrineta), Ana Porto (Maravalla), Beti López (Boles Galicia), Carmen Rabuñal e Álex Sande (Ámboa), Carmela Valiño e Marta Álvarez (Muuhlloa), Carlos Martínez Vidal (Wrong Shop), Elias Rozas (Pedra Salgada) ou Marta Rabuñal (A Gramola).

Co de outono chegamos ao noso número 14, que vén cheo de novidades -como xa intuíamos tres meses atrás-. Cumprir 14 supón cambios e tamén un marabilloso reto, pois, a partir de agora a nosa revista faise máis grande, poñendo en valor á súa singularidade editorial, independencia creativa e curiosidade sen límites. Coralia quere estrear emocións, contidos e espazos, poñendo en cada número o foco no que hai de novo neste noso ‘País das Marabillas’.

Co 14 principiamos un curso que nos vai cambiar para sempre. E para inaugurar curso por todo o alto contamos coa máis alta autoridade na materia, a conselleira Carmen Pomar, que nos dedicou fermosas palabras durante o acto de presentación e é protagonista do número xunto ao escritor Manuel Rivas, a curadora Paula Cabaleiro ou o piragüista Adrián Mosquera, a quen levamos á portada da revista, por representar todo o que Coralia é e quere ser.

Foi unha festa. Unha festa de verdade. Na que se conversou, riu e bailou. Unha festa na que Os da Porfía encheron o xardín de música e cantos, e nos emocionaron ca súa arte e a súa autenticidade. Unha festa na que triunfaron o mencía de Vía Romana, as deliciosas especialidades de Pan da Moa e os cócteles e vermús de Lodeiros.

Grazas a todos e a todas por facer irrepetible este outono.

Tamén é actualidade en Coralia:

Encarna Otero

150 150 CORALIA

Cunha enerxía envexábel, intacto o seu compromiso —pese a levar anos fóra da primeira liña política—, Encarna Otero vai respondendo coa paixón de quen quere mellorar a sociedade na que vive. Falamos de feminismo, benestar, xestión política e participación cidadá coa profesora de historia, veciña do Carme e exconcelleira nacionalista, que ocupou entre outros postos o de delegada para a rehabilitación do casco histórico ou o de directora xeral de Vivenda da Xunta bipartita. Retomar o diálogo e o consenso, tecendo unha rede e implicando a sociedade, é a súa receita para «recuperar Santiago, a icona que no mundo fala de Galiza». O de Encarna é amor incondicional por Compostela.

Entrevista de VALERIA PEREIRAS & Fotografías de ALFREDO IGLESIAS

Escolliches o Hostal por algo máis que a tranquilidade para facer esta entrevista?
Eu son das compostelás as que lle gusta gozar do Hostal. Non sei por que ten que ser para a xente de fóra. É algo que reivindico, que Santiago sexa para nós porque nos están expulsando. Tiña unha tía de Lugo, que era profesora e que foi modelo para min, e cando viña de visita quedabamos aquí. Recordo que eu estaba no colexio e que ela sempre me convidaba a tomar un chocolate.

Víñase máis antes?
Non o sei, eu sigo vindo. E cando estaba no Concello, daquela viña sempre aquí, por proximidade. É un espazo que reivindico, traio a moita xente a velo. Non se visita moito e é precioso, e tamén hai que pensar na historia do edificio. Aquí está a habitación onde se encerraron os dezaseis do Estatuto de Autonomía e tamén é un lugar excelente para gozar da música, tan importante en Compostela. Penso que o Hostal é como unha representación a pequena escala da cidade, do descoñecemento e da falla de uso e apropiación derivada do amor, porque se quere aquilo que se coñece.

Estás xubilada, pero iso no teu caso non significou para nada un parón. En que anda metida Encarna?
Acabo de ler o libro de Carmen Alborch, que di que as mulleres da nosa xeración estamos inventando unha nova maneira de vivir cando nos xubilamos. Coincido con ela en que son moitísimas as actividades ás que temos acceso neste momento, se a saúde acompaña. Ademais, esta cidade é un espazo de oportunidades marabilloso. Agora estou en Compostela Territorio de Mulleres, na Comisión de Igualdade do Consello da Cultura Galega, como voluntaria no Museo do Pobo Galego e quéroche dar unha primicia. Eu tamén era voluntaria de Proxecto Home, pero Ramón Crespo e a Igrexa acaban de cargarse a comunidade terapéutica de Cernadas, onde eu traballaba. Creo que a Igrexa vai ter que dar conta a esta cidade de moitas cousas, e esa é unha delas. E o asilo de Carretas, onde tamén traballaba até que me botaron.

Encarna Otero, en Coralia 12

«A xente xubilada podemos ser voluntarias e voluntarios porque temos o tempo e o coñecemento, un legado que debemos compartir e que a sociedade ten que utilizar. Eu defendo o voluntariado, ben entendido, como aportación sen suplir nunca nin agochar traballo. É unha riqueza social que hai que aproveitar. As persoas de idade non son unha carga, son unha riqueza. Isto os xaponeses sábeno moi ben»

Coa Igrexa topamos.
As cousas da Igrexa nunca saen á luz e eu reivindico que, xa que en Santiago roubaron o asilo de Carretas, que a Igrexa faga no casco histórico un centro de día. Hai sitios marabillosos, eu téñolle botado o ollo a varios, para que a xente maior teña un espazo onde poder reunirse, socializar, poder pasear a pé tranquilamente e que alguén se ocupe un pouco da súa saúde. Non necesitan máis. Eu vou moito ao Incio a visitar amizades e cando paso pola residencia de maiores que hai alí dáme moita pena. Métenos alí, onde non ven vida, un lugar onde non hai nada máis que monte e onde están apartados da sociedade.

Non reciben o trato que merecen.
Ti pensa no papel que a xente xubilada está a cumprir, produto da crise. Avós e avoas que están criando netos e dando apoio e soporte, que a ver cando llelo recoñecemos. Hoxe en día, hai unha parte da economía importantísima, que non sae ao mercado laboral, unha economía de afectos e de diñeiro que explica por que todo ese mundo precario sae adiante. A ver se o goberno se decata. A xente xubilada podemos ser voluntarias e voluntarios porque temos o tempo e o coñecemento, un legado que debemos compartir e que a sociedade ten que utilizar. Eu defendo o voluntariado, ben entendido, como aportación sen suplir nunca nin agochar traballo. É unha riqueza social que hai que aproveitar. As persoas de idade non son unha carga, son unha riqueza. Isto os xaponeses sábeno moi ben.

Para as mulleres, como dicías, até agora non existía a xubilación.
Si, agora estamos inventándoa porque isto é algo que antes non se daba, e que segue sen darse en moitos casos. Pero estamos vivindo un tempo no que accedemos á vida laboral cunha certa dignidade, a pesar das diferenzas salariais. Aínda que a prestación por xubilación das mulleres está un 37% por debaixo da dos homes, temos uns recursos económicos que nos permiten vivir con dignidade e tempo libre. O 90% dos coidados no marco do Estado español, de cativos e maiores, fanos as mulleres. Iso economicamente non se contabiliza, non forma parte do PIB, e implica que as mulleres, ademais do traballo que fan, non poidan gozar do seu tempo libre. Pero tamén é certo que, por primeira vez, está ocorrendo unha cousa curiosa, que os homes exercen de pais e avós e velos paseando os carriños, cambiando cueiros, cociñando… Iso antes non pasaba.

O benestar debería cotizar, non cres?
Ti podes dar amor, pero unha cousa é ser nai ou avoa e outra os coidados, que son un beneficio social que pagamos cos nosos impostos e que debería verse reflectido. Os afectos e os coidados son cousas diferentes e unha fonte de traballo fundamental. E esta cidade debe ser pioneira en sectores como o do benestar, territorio ou alimentación. Agora chámanlle gastronomía. As mulleres levan toda a vida alimentando e nunca lle chamaron así. Santiago ten todas as condicións para poder facelo. Conta cunha facultade de Medicina cun nivel de investigación excelente, un entorno natural de parques cunha das taxas europeas máis alta e ademais ten unha facultade de Enxeñaría Química que está especializada en temas de auga. Niso debe Santiago poñerse á cabeza, nese tipo de economía, e xerar emprego. Santiago precisa dun proxecto industrial, pero de empresas ao servizo das persoas. Non falo de chemineas, guindastres e formigón, que é no que pensamos inmediatamente cando falamos de industria. Non, eu falo de calidade de vida, de medio ambiente…

«Temos que facernos responsábeis da nosa cidade. Necesitamos crear unha conciencia crítica, positiva, construtiva, que retome o diálogo e o consenso e que busque metas que aproveiten o que hai: a Universidade, a iniciativa empresarial, de pensamento, de actividades culturais, as hortas ou a agricultura de proximidade e a Praza de Abastos...»

Encarna Otero, en Coralia 12

E como se podería abordar isto?
Defendo que agora mesmo a cidade precisa dun proxecto cívico colectivo. Temos que facernos responsábeis da nosa cidade. Necesitamos crear unha conciencia crítica, positiva, construtiva, que retome o diálogo e o consenso e que busque metas que aproveiten o que hai: a Universidade, a iniciativa empresarial, de pensamento, de actividades culturais, as hortas ou a agricultura de proximidade e a Praza de Abastos… Que nos fagamos donos da nosa cidade, recuperala para quen a habita.

Hai tres anos, nunha entrevista no primeiro número de Coralia, afirmabas que vías a cidade perdida para a súa xente. Segues tendo esa imaxe?
A min gústame moito andar, e tomas café aquí e alá e todas as persoas che din o mesmo. Pois tezamos unha rede, como facemos as mulleres, e poñámonos en marcha. A min neste momento unha cousa que me anima moito é que vexo moitas iniciativas pequenas de xente nova. Por citar só dúas: Numax e Unitaria. Xente que empeza con pouco, cun espazo pequeno e unha idea ben clara. Ademais de crear postos de traballo, pensa na vida e a alegría que lle dan á cidade.

Maila aportación que fan á cultura, non si?
Exacto, porque ademais a cultura é todo. É saber comer, ter a cidade limpa, saber mirar as pedras. A cultura é saber tratar a xente con educación, a cultura do non ruído. Cales son os fitos polos que Santiago se coñece no mundo? Cineuropa, Womax, Curtocircuíto. Temos tamén un dos mellores panadeiros, unha estupenda praza de abastos, as Marías. As irmás Fandiño Ricart son un símbolo, unha icona da Compostela represaliada polo franquismo. Só hai que poñelo en valor.

E a Cidade da Cultura de Galicia, como a ves?
Eu mantiven sempre que a Cidade da Cultura era un proxecto fóra de escala que a cidade non necesitaba, porque a cidade da cultura de Santiago é a cidade mesma. Agora podo dicir que é un furúnculo de pus. Non o dicía así cando era concelleira porque non podía, pero agora si. Leva todo o orzamento de cultura do país e nin así ese furado sae a flote. Haberá que mirar que facer con iso, non podemos facelo desaparecer, pero a Xunta ten que estudalo, drenalo e ver como se sostén.

Volvendo ao proxecto cívico que comentabas. Lanzaches a rede… e recolliches peixe?
Hai moita xente que pensa igual. No Casco Histórico xa se están organizando, tecendo alianzas. Xa fixeron un mapa, teñen un circuíto alternativo a toda esta degradación e deterioro. Que ocorre? Eu téñoo claro, e aínda que os tempos cambiaron, a cidade precisa dun proxecto político. O proxecto que a xente vai votar terá que recuperar o diálogo e o consenso. Conde Roa foi un desastre, unha hecatombe da que esta cidade aínda non se recuperou. O seu goberno foi moito peor que a crise. Eliminou a autoestima da cidade, creou unha crispación enorme, destruíu unha parte do persoal funcionario e da administración do Concello. E eliminou aquelas políticas de consenso que a cidade tiña dentro da propia corporación e do marco do Consorcio, onde todo ten que ser por consenso e onde hai tres administracións que unhas veces son dunha cor e outras doutra. Desde entón rompeuse o diálogo coa Xunta. A Feijóo non lle importa nada Santiago. Nin sequera vive en Monte Pío. Perdeuse gran parte do peso que Santiago tiña en Europa, e Galiza non pode esquecer que Santiago é a icona que no mundo fala dela.

Pensas que non se recuperou o diálogo?
O que ninguén pode pensar é que 25 concelleiros e concelleiras fan unha cidade. Debe existir un proxecto social que acompañe e participe. Na nosa época puxéronse en marcha os orzamentos participativos. Agora, con este novo Goberno de Compostela Aberta, abríronse todas esas vías de diálogo, pero logo hai unha cousa moi importante que é a xestión diaria. Así como as vías de diálogo están moi abertas, a xestión diaria está fraca, moito. E isto é como un cesto, os vimbios precisan estar unidos. A xestión e a participación, iso é o que fai cidade.

«Eu mantiven sempre que a cidade da cultura era un proxecto fóra de escala que a cidade non necesitaba, porque a cidade da cultura de Santiago é a cidade mesma. Agora podo dicir que é un furúnculo de pus. Non o dicía así cando era concelleira porque non podía, pero agora si. Leva todo o orzamento de cultura do país e nin así ese furado sae a flote»

Entre as túas responsabilidades políticas destacan as vinculadas ao urbanismo e a vivenda. Desde esa experiencia, pensas que Santiago corre perigo de sufrir ese fenómeno denominado turistificación do que tanto se fala?
A Santiago déronlle o recoñecemento da UNESCO de mellor modelo de rehabilitación, precisamente, por non expulsar a poboación. Creo que hai zonas de Santiago que aínda son así, e que son as que temos que mirar. A Rúa de San Pedro, as algalias, o Preguntoiro e a Caldeirería, Sar… Hai que tomar nota de onde funcionan as cousas. Cando Xerardo Estévez puxo en marcha o Plan Especial, este implicaba protexer o casco histórico da especulación inmobiliaria. Que ocorre? Que hai unha parte do casco que por múltiples razóns se vai deshabitando. Hai que retomar un proxecto que o devolva ao que sempre foi: vivo e multisocial. O zapateiro tiña o taller no baixo, a señora da praza vivía no primeiro, no segundo o catedrático da universidade e no terceiro un doutor. Iso, na Améndoa agora é difícil. Son casas moi grandes, de moitos herdeiros, pero para iso está o público. Hai que retomar os pisos tutelados, o rexistro de soares que agora copiou a Xunta, e poñer vivenda en alugueiro para xente moza que revitalice a zona. E hai cousas que tecnicamente hai que resolver. Se a Universidade ou o Hostal teñen fibra, non a poden ter as casas? A min que me digan. É cuestión de facer as contas e fixar prioridades. Digo iso como digo que hai que renovar os servizos municipais. Regular o paso á zona vella, controlar a tonelaxe que entra. Cada vez que abres un espazo turístico hai que telo en conta. O turismo xera lixo, vidro, os turistas van ao baño… Todo isto hai que velo porque son millóns de euros todos os anos.

Encarna Otero, en Coralia 12

Moito investimento.
Hai que negociar coa Igrexa. Xa está ben. A Igrexa ten que devolverlle a esta cidade todo o que leva recibido, e non o fai. Teñen inmóbeis baleiros, non pagan os impostos que lles corresponden pola actividade económica que desenvolven, agás San Francisco, que é a única que está legal urbanística e fiscalmente. Hai que mirar centros de día, residencias para maiores, albergues para persoas sen teito. A doutrina da igrexa non fala da xustiza e de axudar os pobres? Hai que negocialo.

«Á Igrexa hai que sentala a negociar e ten que devolver a esta cidade todo o leva recibido, que non sabemos nin canto é. Non poden roubar, como fixeron co asilo de Carretas para montar a Compostelana»

Como?
Hai unha ferramenta moi boa. A cantidade que se lle está dando de diñeiro público non é de balde. Un ente ao que lle rouban dous millóns de euros e non se entera, xa me dirás… Á Igrexa hai que sentala a negociar e ten que devolver a esta cidade todo o leva recibido, que non sabemos nin canto é. Non poden roubar, como fixeron co asilo de Carretas para montar a Compostelana. Xa verás como acaban abrindo un albergue, exactamente igual que pasa con San Martiño Pinario. Acaban de pedir licenza para o de Belvís, que leva tempo funcionando de xeito ilegal. Non pode ser, non poden ter privilexios. Teñen que actuar, primeiro, conforme á súa doutrina, e segundo o seu patrimonio ten que poñerse ao servizo da cidadanía. É unha das materias pendentes. É difícil pero hai que facerllo ver, como se fixo noutros sitios. En Italia está resolto, en Allariz conseguírono pola vía xudicial.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Coralia en verán

150 150 CORALIA

Entre bambú e xasmín, na idílica terraza do Hotel San Miguel presentouse o novo número de Coralia, unha revista dedicada ao verán e ás súas festas. E como non podía ser de outra forma, os amigos e as amigas ateigaron este fermoso recuncho demostrando que a familia de Coralia medra número a número.

Crónica e imaxes de MATEO CODESIDO

O pasado día 1 presentouse o número de verán de Coralia. O escenario era perfecto para unha presentación ao aire libre, a pesar das nubes ameazantes e do norte  que fixeron ás chaquetas protagonistas. Momentos antes de chegar os asistentes, Budiño probaba o son, enmarcado pola descomunal portada número 13, até deter o paso do tempo. Coas guitarras xa afinadas, o mestre do vento aclarou a súa voz cun té con limón mentres confesaba que para el todo isto de cantar era novo. «Aínda estou aprendendo» afirmaba cun sorriso transparente mentres o seu compañeiro de actuación, Brais Morán, dicía entre risos, «se ti es o que estás aprendendo, non sei como estaremos os demais».

A xente foi chegando e a exuberante terraciña do Solleiros quedouse pequena para unha gran xuntanza de amigos na que non faltaron saúdos efusivos, reencontros e gargalladas. Estiveron con nós moitas autoridades municipais: Gonzalo Muíños (quen interveu no acto), Mila Castro e Mercedes Rosón, do PsdeG, Martiño Noriega e Jorge Duarte, de Compostela Aberta ou Goretti Sanmartín, do BNG. Tamén nos acompañaron altos representantes do goberno autonómico como a conselleira de Educación, Carmen Pomar, o director xeral de Políticas Culturais, Anxo Lorenzo, a directora xeral de Comercio e Consumo, Sol María Vázquez Abeal, o secretario xeral de Política Lingüística, Valentín García Gómez, o xerente do SERGAS, Antonio Fernández-Campa ou a xerente da Fundación Artesanía de Galicia, Elena Fabeiro. Todos gozaron desta festa como amigos que son de Coralia. Canda eles estaban persoeiros como Charo Froján, directora artística de D-Due, Carmen Fernández, decana da Facultade de Educación, a activista cultural Pilar Sampedro, os creadores Xema Varela, Rosa FigueroaKatuxa PlateroMónica Mura e Edu Valiña, a editora Isabel Patiño ou, entre outros moitos, a profesora Concha Fernández e a xornalista Tareixa Navaza. Empresarios de éxito como Lucía Freitas, Cyra Calvo, Chus Moure, Manuel Moscoso, Álex Sande, Carmen Rabuñal ou Delmiro Prieto tamén fixeron un oco na súa axenda á presentación da revista. Dar conta de toda a xente especial que alí se congregou é unha tarefa imposíbel, pois por sorte os eventos de Coralia hai tempo que representan datas sinaladas do calendario.

Non imos negar que nos encheu de ledicia contar coa compaña de Margarita Ledo, Tino Martínez, María Solar e Encarna Otero, que xa foron portada da revista e son parte desta gran familia que é Coralia.

Por terceira vez, entregamos as Peneiras, xentileza de Tórculo -ao igual que o fondo do escenario-, cuxos gañadores foron elixidos polas lectoras e lectores da revista a través do noso Facebook. Estes son gañadores da primavera:

Parque de Bonaval
A nosa zona verde favorita
Entrega Beti López
Recolle Mila Castro

Restaurante San Clemente
O establecemento co mellor aperitivo da cidade
Entrega Chus Moure
Recolle Emilia Vázquez Losada

San Pedro
A nosa rúa favorita para irmos de compras
Entrega Katuxa Platero
Recolle Mercedes Rosón

Bodeguilla de Santa Marta
A cociña máis creativa de Compostela
Entrega Pablo Couceiro
Recolle Jose Míguez

Bico de Xeado
O mellor xeado da cidade
Entrega Budiño
Recolle José María Calo Faraldo

Xosé A. Sánchez Bugallo
O máis votado para a alcaldía de Santiago
Entrega Vítor Belho
Recolle Mercedes Rosón

Martiño Noriega
O máis votado para a alcaldía de Compostela
Entrega Vítor Belho
Recolle Martiño Noriega

Suso do Dezaseis
O número 1 do portal coralia.gal
Entrega Jacobo Bermejo
Recolle Alba Belho

E ao fin chegou o momento máis agardado: o showcase de Budiño a dúo. Xosé Manuel, na compaña de Brais Morán, abraiou aos asistentes coa súa fermosa voz presentando varios temas de Fulgor, o seu traballo máis recente. Por certo, todos os discos postos á venda para recadar fondos para o Refuxio de Bando voaron, así que se o queredes escoitar bulide a mercalo. Paga verdadeiramente a pena.

O acto rematou como debe rematar unha xuntanza de amigos, con risos, unha copa de bo viño e uns petiscos xentileza do espazo gastronómico Solleiros e Pan da Moa.

A xuntanza prolongouse durante horas até que as obrigas deixaron as conversas en suspenso -quizais até a festa do outono-. Nunha noite de verán tipicamente compostelá as estrelas volveron brillar intensamente. Grazas!

Tamén é actualidade en Coralia:

Cecilia Pereira

150 150 CORALIA

Citámonos con Cecilia Pereira, a comisaria do Xacobeo, un venres pola tarde no CGAC. Chega cansa e algo revolucionada. Móvese con rapidez. Quedan aínda dous anos para o Xacobeo, pero Cecilia non para. Fainos un aceno para que agardemos por ela e saúda cariñosamente aos traballadores do Museo, moitos deles excolegas seus. Tras doce anos fóra de Santiago, Cecilia retornou en 2018 para afrontar o maior reto da súa carreira: liderar a organización do Xacobeo que máis se demorou (once anos) desde que no 93 comezaran os Xacobeos modernos. É unha empresa titánica, pero Cecilia afróntaa con seguridade. A mesma coa que nos expón as súas ideas sobre o Ano Santo, o Camiño, Santiago, o turismo ou o comercio. A conversa prolóngase tanto que nos acaban botando da cafetaría do CGAC porque, sen decatarnos, superamos amplamente a hora de peche.

Entrevista de JAVIER PEÑA LÓPEZ
Fotografías de ALFREDO IGLESIAS

Como foi a chamada na que se che ofreceu ser comisaria do Xacobeo?
Non foi algo inmediato. A primeira chamada produciuse moitos meses antes do nomeamento. Polo que eu sei, había outros dous candidatos, pero nunca cheguei saber os nomes. Houbo varias entrevistas, pedíronme un proxecto, un programa… O contacto inicial foi a finais de xullo de 2017 e a chamada do presidente Feijóo para dicirme que fora elixida recibina regresando de México. Nunca o esquecerei. Volvía de pasar fin de ano en Oaxaca. Así que foi un proceso de varios meses.

E que foi o primeiro que pensaches ao ser elixida: vaia oportunidade ou vaia papeleta?
O primeiro que pensei foi que era a única oportunidade pola que eu volvería a Galicia, porque estaba moi contenta cos proxectos que estaba facendo en Madrid.

Que era o que facías?
Eu marchei de Santiago en 2006 para ser directora de actividades da Sociedade Estatal de Exposicións Internacionais, que se ocupaba de definir, crear e xestionar os pavillóns de España nas grandes Exposicións internacionais e universais. Ocupámonos de varias, entre elas a de Zaragoza en 2008. Fun directora do pavillón de España na Expo Universal de Shanghai en 2010 e foi unha experiencia alucinante [remarca cada unha das sílabas]. En 2012 vivín en Corea e fun comisaria xeral de España na Expo de Yeosu.

«O que queremos é que este sexa o xacobeo de toda galicia, ese é o noso lema. Ten que ser unha celebración que goce toda a comunidade»

Es consciente, polo tanto, de que hai moitas expectativas postas neste Xacobeo despois de once anos de espera?
Si que o son. O que queremos é que sexa o Xacobeo de toda Galicia, ese é o noso lema. Ten que ser unha celebración que goce toda a comunidade. Queremos desestacionalización, descentralización…

Ese é un camiño que xa se abriu en 2010.
Iso teño entendido. Eu non o vivín porque entón non residía aquí. Desexamos impulsar aínda máis ese camiño, e que cada unha das persoas que viven en Galicia sinta o Xacobeo como algo propio.

É o Xacobeo 2010 un espello no que se mirar?
Eu iría aínda máis atrás. Lembro a ilusión do Xacobeo 93. Que me gustaría? Recuperar esa ilusión, esa maxia, ese descubrimento.

Que lembras daquel primeiro Xacobeo moderno?
Era unha época na que todos viaxabamos infinitamente menos. Recordo ver no Obradoiro aos Derviches Xiróvagos [bailaríns da danza sufí que executan unha das cerimonias máis coñecidas de Turquía]. Como me fascinaron! Foi tamén a primeira vez que vin teatro xaponés. Que marabilla! Pero é certo que traer agora aos Derviches cando case todo o mundo estivo en Istambul… non abraiaría igual. Moita xente agarda o anuncio de estrelas internacionais. Seguro! E claro que as haberá. Pero creo que un obxectivo maior é redescubrir o propio. Cada ano están vindo máis de 327.000 peregrinos, cada un coa súa enerxía e a súa historia. Recompilemos esas historias! O Camiño supón para nós un Erasmus xigantesco. Eu son da última xeración que non puido gozar do Erasmus e dáme unha rabia infinita. E logo penso: pero se o Erasmus estivo sempre no Camiño… Ese intercambio, esa contaminación positiva, iso é o que me gustaría conseguir.

Cecilia Pereira, comisaria do Xacobeo

«Moita xente agarda o anuncio de estrelas internacionais. Seguro! E claro que as haberá. Pero creo que un obxectivo maior é redescubrir o propio. Cada ano están vindo máis de 327.000 peregrinos, cada un coa súa enerxía e a súa historia. Recompilemos esas historias! O Camiño supón para nós un Erasmus xigantesco»

Os grandes concertos en ocasións chegan a devorar toda a celebración…
É certo que un concerto ten unha capacidade de convocatoria brutal, pero só nun momento concreto, nun día. Outros eventos teñen unha capacidade de convocatoria máis sostida no tempo. É algo que aínda necesitamos debater nós internamente, pero en xeral hai unha tendencia que pon en cuestión eses grandes eventos e busca outros máis pequenos e sostibles.

Dáche pena que todo un Xacobeo permaneza na memoria coma aquel no que veu Dylan ou aqueloutro no que viñeron os Rolling?
Haberá para quen este será o Xacobeo no que coñeceu ao seu mozo ou no que mercou un piso… Ao final todo vai moi rápido e precisas dúas ou tres imaxes. E cales son? As dos concertos, as das visitas máis impactantes. Estou convencida de que se conseguiramos traer a Obama sería o Xacobeo de Obama. Ao final, cada quen vivirá a súa propia experiencia.

É posible conciliar a presenza das grandes figuras co fomento da cultura propia?
Iso é precisamente o que che dicía antes, que a min o que me gusta é o intercambio, a contaminación. A mín gústame ir cear a Lume de Lucía Freitas e tomarme un xiao long bao pero recheo de porco celta. Hai algo moi positivo na capacidade de contaminarnos, de integrarnos. Non todo ten que ser cocido, nin todo ten que ser pizza.

«Gustaríame facer un xacobeo con programas que foran un pouco patchwork, con retallos duns e doutros, e que o xacobeo fora só o elemento de sutura. hai moi boas ideas e temos moi boa materia prima»

Para 2020 están previstas as eleccións autonómicas. Podería ser que chegue o Xacobeo que preparaches durante tres anos e xa non sexas a Comisaria. Como se traballa con ese horizonte?
É algo do que son consciente desde o principio. A un noméano e césano, e non hai problema. Teño iniciado un montón de proxectos que ao cabo dos anos me desmotivaron ou se terminaron e son unha riqueza para min. De feito, estou encantada de ter regresado a Santiago e traballar neste proxecto, pero manteño o meu piso en Madrid, porque me encantaría volver alí.

Pero sería como unha directora de cine á que apartan da película antes da estrea…
Sabes o que me pasa a min? Eu son como os artistas, a min encántame o proceso. Son como ese cociñeiro que cando cociña xa está gozando, non ten necesidade nin sequera de comer o prato.

Unha das frases que máis repetía Roberto Varela, o conselleiro de Cultura no Xacobeo 2010, era a do medo «a morrer de éxito». Tes tamén ese medo?
Si, si que o teño. Antes de vir, como non traballara no núcleo do Xacobeo, tiña outro concepto distinto do que era o Camiño. Todos estes meses servíronme para ver as posturas que hai: os que critican que o promocionamos demasiado, os peregrinos máis esenciais, os que din que é unha riqueza para todos… Eu reúnome con alcaldes de pequenos concellos que me din: Cecilia, sen o Camiño teríamos desaparecido, sen el non existiriamos.

Mais o Camiño mudou. Esa espiritualidade orixinal xa case non existe.
Haina! Claro que si! Ao mellor non se ve tanto porque porcentualmente é menor. En inverno veñen os peregrinos esenciais, veñen todos os asiáticos, que pasan frío por paisaxes nevadas, en soidade. Os australianos que veñen gastando unha pasta para chegar ata España e empregan 32 días da súa vida en albergues públicos pasando penalidades. E cando vas a Carretas emociónaste ao ver a acollida espiritual en tantos idiomas, e segues vendo o poder que ten o Camiño para atopar respostas.

«Cando vas a Carretas emociónaste ao ver a acollida espiritual en tantos idiomas, e segues vendo o poder que ten o Camiño para atopar respostas»

«Que precisamos? Máis líderes, xente que teña máis visión e arrastre. Só hai que lembrar como era antes a Praza de Abastos! De repente abren o Abastos 2.0 e empezan a aparecer Sr. Nilsson, Lume… As boas prácticas ao final contáxianse»

Por que cres que segue a ter ese poder?
Hoxe en día o contacto coas outras persoas é moito máis virtual, a través de aplicacións e chats. A xente o que demanda é ver. Ver como te comportas, ver que che pasa, ver como es.

O que non se pode negar é que o Camiño está a cambiar radicalmente a morfoloxía de Santiago…
O Camiño e tamén as aeroliñas low cost

Non sentes un pouco a falta do Santiago de antes?
Un pouco, non, estráñoo moito. Cando acabei a carreira, vivía en Porta da Pena, para min era algo máxico. Cando vou agora en inverno, percorro San Martiño Pinario, a Casa Gótica, o Museo das Peregrinacións, as Cinco Calles… É algo fascinante. Logo fágoo no verán e non o recoñezo. O cambio é brutal. Pero é lei de vida.

Lei de vida ou non, a améndoa estase despoboando e moitos comercios históricos teñen que pechar.
É certo que a marcha da poboación de Santiago do centro histórico é un problema. Eu quixen vivir na parte vella e conseguino. Vivo na Virxe da Cerca porque teño unha amiga que me alugou un apartamento. Pero non foi nada fácil, eh? Pasei meses buscando. E non atopei porque está carísimo e a xente prefire destinalo aos turistas e Airbnb. Dáme moita pena, claro.

Cal pode ser a solución para os comerciantes?
Hai negocios que están enfocados á xente que vive na proximidade. Unha ferraxaría, por exemplo. Ningún turista vai vir e comprar un martelo. Penso que cada vez máis os visitantes buscan lugares, locais singulares que ofrezan produtos propios. Hai comercios que supoñen un excelente exemplo. O primeiro que se me ocorre é Catrineta. É unha tenda extraordinaria para marchar cargado de latas. Coñezo xente que, como non as pode levar no bolso de man, pide que llas envíen por correo. Ao lado está Boles, unha marabilla; vaia unha selección de produtos artesanais! Todas as pequenas tendas que se abriron na Praza de Abastos…

«É que hai comercios marabillosos. A sombreiraría da rúa do Vilar... É que non puido saír en máis anuncios! Pero como a xente non vai querer ver iso? Se é o que nos diferencia! Eu creo que ningún turista quere ver repetidos os mesmos recordos ou merchandising cutre…»

Cecilia Pereira

Ou sexa que apostas pola renovación do comercio.
É que o comercio tamén cambiou e hai que ter un criterio, hai que ter un gusto, hai que fomentar unha atención ao cliente. Se é que o pequeno comercio é unha marabilla! Mira que sentín que pecharan a Papelería Compostela, aquel pracer de ir alí comprar as etiquetas Kraft, que chas envolveran, que chas puxeran cun cordel. Ten un encanto que non ten unha cadea onde vas comprar bolígrafos Pilot, claro. Está sendo duro, pero Santiago segue a ter moito comercio con encanto.

Pensas que o Xacobeo pode axudar a reavivar o comercio histórico no casco vello compostelán?
Pois espero que si, traballarei para que sexa así.

Tes algunha idea para facelo?
Pois non, pero agora que mo preguntas haberá que pensar algunha. Tamén espero que os comerciantes teñan iniciativas para nós. Estar no Xacobeo é como estar nun minarete ao que un montón de xente se achega a presentarche proxectos, a posibilidade de crear sinerxías é case infinita. Gustaríame facer un Xacobeo con programas que foran un pouco patchwork, con retallos duns e doutros, e que o Xacobeo fora só o elemento de sutura. Hai moi boas ideas e temos moi boa materia prima.

Deixámoslle entón aquí esa invitación aos comerciantes a que che presenten propostas…
Pois claro que si! Se é que hai comercios marabillosos. A sombreiraría da rúa do Vilar… É que non puido saír en máis anuncios! Pero como a xente non vai querer ver iso? Se é o que nos diferencia! Eu creo que ningún turista quere ver repetidos os mesmos recordos ou merchandising cutre…

Se non os quixeran non proliferarían esas tendas, non cres?
Pois eu creo que se lles poden ofrecer outras cousas aos turistas. Eu admiro á xente nova que está traballando noutro tipo de merchandising e de recordos, que traballa con ilustradores, que está a crear outro imaxinario de Compostela. Son unha gran compradora e consumidora dese tipo de produtos. Eu augúrolles moito futuro, o outro é flor dun día. Se conseguimos que o turismo cambie e cada vez teña un nivel cultural maior, tamén irá demandando iso.

O turismo masivo e a cultura viaxeira, polo momento, non demostran ir unidos…
Tes razón, a xente viaxa porque é o que mandan os tempos. Agora xa non importa ter un coche tan bo. Do que presumes é de experiencias, do número de países que viches.

A cuestión é que ese turismo está a mudar as cidades e cando pase de moda xa non haberá volta atrás na súa transformación.
En realidade son moitos procesos os que están en marcha. Volvendo ao comercio, tamén creo que hai unha xeración que xa non se quere facer cargo dos negocios dos seus pais. Hai moitos que pechan por xubilación. Temos outro concepto do lecer, do traballo, unha mentalidade moi de funcionarios. Queremos traballar menos horas e dispoñer de máis tempo libre. O comercio é moi escravo. A ver cantos mozos queren estar con xornadas de doce horas abertos de luns a sábado.

«Un sempre traballa coa ilusión de deixar pegada. Ninguén asume unha responsabilidade coma esta pensando no fracaso. Eu estou moi ilusionada e con moita enerxía. Un antes e un despois? Oxalá. O que non queremos é que se repita a situación que se atoparon en 2009 cando houbo que preparar un Xacobeo ás présas e correndo. Queremos facelo ben. Sabemos que o Camiño e o Xacobeo son a mellor Marca Galicia que hai. A marca pola que nos recoñecen fóra»

E despois está o comercio online que é un fero competidor.
Tamén é un recurso para que moitos comercios sobrevivan e sexan coñecidos. Eses comercios de Santiago que me encantan e dos que che falei antes nos meses máis frouxos de turismo ao mellor viven grazas a que teñen comercio online. Hai que renovarse. E hai iniciativas moi interesantes.

Por exemplo?
Un bo exemplo é o dos percorridos polo comercio tradicional de Santiago que te levan por zonas deliciosas, como a rúa de San Pedro. Mira como conseguiu ser unha rúa con personalidade! É unha rúa con carácter polos negocios e pola gastronomía. Uns chaman aos outros. Que precisamos? Máis líderes, xente que teña máis visión e arrastre. Só hai que lembrar como era antes a Praza de Abastos! De repente abren o Abastos 2.0 e empezan a aparecer Sr. Nilsson, Lume… As boas prácticas ao final contáxianse.

Para Santiago este Xacobeo vai significar un antes e un despois?
Un sempre traballa coa ilusión de deixar pegada. Ninguén asume unha responsabilidade coma esta pensando no fracaso. Eu estou moi ilusionada e con moita enerxía. Un antes e un despois? Oxalá. O que non queremos é que se repita a situación que se atoparon en 2009 cando houbo que preparar un Xacobeo ás présas e correndo. Queremos facelo ben. Sabemos que o Camiño e o Xacobeo son a mellor Marca Galicia que hai. A marca pola que nos recoñecen fóra.

Tes vivido ese papel do Camiño como embaixador de Galicia nas túas estancias no estranxeiro?
Moitísimo. Lembro ir á misa nunha pequena cidade de Corea do Sur porque a daban en castelán. Os que falabamos castelán tentabamos ir alí co Padre José, un sacerdote mexicano maior que facía un esforzo considerable para ir os domingos a oficiar esa misa. Só na miña última semana alí me decatei de que as fotos do calendario de parede me soaban. Estaba todo en coreano, pero era un calendario do Camiño de Santiago! Quedei perplexa. Iso é o Camiño.

Contido extraído do núm. 12

Queres ollar outros contidos relevantes?

María von Touceda

150 150 CORALIA

Compaxinou o seu traballo como crítica de arte co de moza de cortello, abrillantadora de ataúdes ou porteira dun after. Maria von Touceda (Santiago de Compostela, 1979) sempre escribiu, e faino actualmente desde Liérganes (Cantabria) onde reside, en diversas publicacións como Elemmental, ou Cáñamo. Un ano despois de publicar Crítica del vicio, xa anda inmersa na presentación da súa segunda novela, Coito Ergo Sum (La Marca Negra, 2019), coa que percorre lugares moi recoñecíbeis da cidade, aderezados con sexo, drogas, música e arte románica, leitmotivs da súa obra.

Coito ergo sum, María Von Touceda

Entrevista de VALERIA PEREIRAS
Fotografías de ALFREDO IGLESIAS

Nesta novela tomas prestada a alocución latina coa que Descartes formulou a súa filosofía racional, «Cogito, ergo sum» para o título.
Si, e levo tatuada esa frase de Descartes no brazo. E na perna levo a muller adúltera da portada de Platerías, que é unha peza importante no libro e que vai ilustrando a capa.

Ti modificas o verbo pensar, cogito, por coito. Pensas que o sexo nos define tanto como o coñecemento ás persoas?
Para min ten moita importancia, non só na miña vida privada, senón polos referentes sexuais que eu teño, por exemplo na adolescencia cando comecei a ler a Bukowski, pero despois outros dos que falo no libro, son todos referentes masculinos. A min tamén me gusta dar unha visión do sexo desde o punto de vista das mulleres. Eu escribo moi besta do sexo, porén a min o porno resúltame agresivo.

Porque ao final ese tipo de sexo non deixa de reproducir as relacións de poder entre homes e mulleres, non cres?
As protagonistas dos meus libros sempre son unhas mulleres poderosas que toman a iniciativa e que non teñen problema en ter sexo con homes que ao mellor non saben nin o seu nome. Un aquí te pillo, aquí te mato, como se soe dicir, rápido, pero tamén cuestiono que iso que che dá liberdade tamén te fai présa. Nos tempos de Tinder tes relacións que, dunha banda pensas que es moi libre, pero da outra sentes un baleiro porque non tes un amor detrás de todo ese sexo.

«A min tamén me gusta dar unha visión do sexo desde o punto de vista das mulleres. Eu escribo moi besta do sexo, porén a min o porno resúltame agresivo»

Non deixa de ser copiar un pouco o modelo patriarcal vencellado ao sexo. A liberdade sexual nas mulleres sempre estivo máis limitada.
Si, claro, ao final faise unha reflexión de que é o que buscas con iso en realidade.

No Discurso do método, que é onde Descarte enuncia a súa teoría racionalista, di: «Esta verdade, eu penso, polo tanto son, era tan firme e certa, que non podían quebrala nin as máis extravagantes suposicións dos escépticos». Atreveríaste a afirmar o mesmo sobre o sexo? Follo logo existo como principio filosófico?
Non, Descartes ten a dúbida como motor, igual ca min, e a dúbida aparece tamén no libro. A protagonista está moi vencellada a ese sexo rápido pero despois éntralle a dúbida de se iso lle dá liberdade. O título é como unha labazada, unha chamada de atención, pero despois ao longo do libro reflexiónase sobre se a realidade é follo, logo existo, ou existo e de vez en cando follo, ou en realidade ao mellor non quero follar e o que quero é un abrazo.

Fálame de Sara, a protagonista da novela.
Cando me pediron facer unha novela erótica, co Word en branco, pensei nunha profesión que me resultara atractiva pero que non tivese nada que ver comigo. Entón, decidín que a protagonista fose farmacéutica e metinme na cabeza que era en Gómez Ulla, non o digo no libro, pero marqueino como o punto onde se desenvolvía a novela. E no libro tamén se fai unha consideración sobre as medicinas que che venden na farmacia e outras alternativas psicótropas que te poden axudar, que están mal vistas. Unha observación de toda esa xente que toma Trankimazin pola noite, con moitísimo estrés, e que ao mellor non o precisa e que cun porro antes de durmir podería levalo mellor.

A soma, non?
Si, fálase diso, dela como expendedora de soma. Ela mesma fai esa reflexión. Teño algúns amigos que son farmacéuticos e pregúntaslles que é o que máis venden e sempre din o mesmo: tratamentos para a depresión, a ansiedade… Os psiquiatras tamén soltan as pílulas sen ton nin son, e ao mellor a unha persoa que ten algo de estrés non é necesario drogala tanto como se fai. España é un país con moitos conflitos e ten a toda a poboación adormecida a base deses medicamentos, que é a mafia que vexo que hai no mundo farmacéutico. Os psiquiatras non falan coa xente. Vas, dislle que tes un pouco de angustia e antes de preguntarche que che pasa xa che dan unha receita.

De feito, no Estado, Galicia leva anos á cabeza na lista de pacientes con depresión. Tamén é un dos territorios onde se prové un maior número de tratamento farmacolóxico.
Creo que se relaciona un pouco co tempo. Pero tampouco se esforza ninguén en crear un contexto no que esteas cómodo, e é moito máis sinxelo medicarte cando o que hai que facer é coñecerte a ti mesma, buscar relacións sans que non che fagan dano, estar cómoda coa familia, cos teus amantes, arranxar a túa vida no canto de poñerlle parches.

Por que escolliches Santiago como pano de fondo da novela? Ti es de aquí, pero non vives en Compostela actualmente.
Levo cinco anos vivindo en Cantabria, pero eu teño a miña familia, os meus amigos aquí e na cabeza aínda sigo vivindo en Compostela. No primeiro libro era entre Santiago e Ferrol e este é entre Santiago e as aforas de Torrelavega. E, talvez, no cuarto ou quinto xa estea preparada para facer un libro integramente cántabro. Pero síntome compostelá e todas as miñas relacións máis fortes, aínda que teño amizades en Cantabria, seguen estando aquí.

«Nos tempos de Tinder tes relacións que, dunha banda pensas que es moi libre, pero da outra sentes un baleiro porque non tes un amor detrás de todo ese sexo»

Botas de menos vivir en Compostela?
Si, si, si, claro que si.

O teu foi unha emigración forzada?
Por amor. Marchei por iso, pero se a miña parella puidera traballar aquí… Eu sempre lle digo que cando nos xubilemos volvamos para aquí pero el dime que aquí non hai Racing de Santander e eu dígolle que se faga do Compos. Pero non funciona así [ri].

Aquí estudaches Historia da Arte, tamén fixeches un máster en Arte Contemporánea e un posgrao en Escritura Creativa. En que momento decides que queres ser escritora?
Pois que eu recorde, aínda que fixen un bacharelato artístico, o meu sempre foi escribir. Xa no colexio levei algún premio por redacción e sempre se me deu ben expresarme dese xeito. Así como o ollo non me vai coa man á hora de debuxar, si observando sei que me vai coa man á hora de escribir. Entón, como cando estudei historia da arte tirei para a rama da crítica, pois empecei a traballar niso, e despois dixen que non vai ser só arte do que fale, tamén quero contar historias. No Facebook sempre estiven facendo relatos e recibindo moi bo feedback por parte da xente, e dixen pois voume atrever con algo longo.

«Cando estudei historia da arte tirei para a rama da crítica, pois empecei a traballar niso, e despois dixen que non vai ser só arte do que fale, tamén quero contar historias. No Facebook sempre estiven facendo relatos e recibindo moi bo feedback por parte da xente, e dixen pois voume atrever con algo longo»

«Eu creo que o Facebook é un pouco o ximnasio dos escritores. Segundo as reaccións da xente sabes o que gusta e o que non. Por outra parte, coñeces xente que ao mellor non coñecerías doutro xeito. Eu vivo nun val e relaciónome con outros escritores e artistas de todo o Estado e outras partes do mundo cos que non tería posibilidade de non ser polas redes. Con elas podemos falar das nosas intimidades e temos amizades que funcionan grazas a Internet. Iso son as cousas positivas»

Nas redes sociais es moi activa. Que consecuencias cres que teñen, tanto positivas como negativas, á hora de escribir e relacionarnos?
Eu creo que o Facebook é un pouco o ximnasio dos escritores. Segundo as reaccións da xente sabes o que gusta e o que non. Por outra parte, coñeces xente que ao mellor non coñecerías doutro xeito. Eu vivo nun val e relaciónome con outros escritores e artistas de todo o Estado e outras partes do mundo cos que non tería posibilidade de non ser polas redes. Con elas podemos falar das nosas intimidades e temos amizades que funcionan grazas a Internet. Iso son as cousas positivas. As negativas, que hai moita xente que non te coñece persoalmente e que che colle manía por algunha opinión e sempre tes esa parte dos haters que no meu caso me atacan moito. Eu xa teño pel de coiro. Moita xente me quere, algunha me odia, pero como na vida real, sabes?

Só que máis amplificado pola difusión que teñen.
Si, e como vivo alí nun val, as miñas relacións sociais non son moitas. Baixo unha vez á semana a Santander e quedo alí con amigos, pero o día a día estou conectada a través das redes. Estou aquí en Santiago e apenas falo coa miña nai e alí estou permanentemente a través da cámara, ou coa xente de Santiago, con toda a que quero e que che dicía que coñezo a través de Internet.

Esta é a túa segunda novela despois de Crítica del vicio. O sexo e as drogas e os vicios en xeral son constantes nas túas obras. Dicía Boudelaire: «Ai os vicios humanos! Son eles os que conteñen a proba do noso amor polo infinito». Mantés o mesmo? Non pensas que nos fan máis fráxiles?
Depende do momento da túa vida. Eu entendo que ao mellor para o teu irmán, en segundo de carreira, ao mellor que vexa á súa irmá falando tan libremente das drogas non é o axeitado facer apoloxía a esas idades. Pero hai que diferenciar esas drogas da farmacia e as outras. Eu en momentos da miña vida houbo drogas que me fixeron dano e agora outras que me axudan. Eu traballo tamén na revista Cáñamo e sempre estou entrevistando artistas que consumen marihuana e haxix e entendo como funciona iso na creatividade. Doutra banda, se tes outro tipo de problemas, se che poden provocar brotes psicóticos… A droga depende de cada un, de como teñas a vida, da forza que teñas… Leo artigos recomendando os ácidos e as setas para a xente con depresión e non se pode recomendar así ao tolo, igual que os psiquiatras non poden receitar do mesmo xeito. Tes que saber cara onde queres ir. Recordo que entrevistei a un mozo para Cáñamo e pregunteille cal era o seu porro favorito. Díxome: o que non me tombe. O que non me incapacite. Eu, como escribo ás cinco da mañá cando me levanto, eu fumo a esas horas e non podo estar incapacitada. Sempre unha cousa que me axude, se me anula non me serve.

Pero a ti, creativamente axúdanche as drogas?
Si, claro. É como unha explosión de ideas, que ás veces non me dan as mans para teclear, teño que apuntar todo rápido nunha libreta. A cabeza vaime moi rápido. É como os brainstorming pero propiciados polo consumo de cannabis.

Pensas que para ser creativo tes que sufrir en certa maneira e ser unha persoa con inquedanzas internas?
Para ser creativo, tes que ser unha persoa sensíbel e para ser sensíbel non che queda outra que sufrir. O que te rodea, se es sensíbel tenche que afectar e hai moitas inxustizas, é inevitábel sufrir. Unha persoa aséptica non pode facer unha reflexión profunda nin nunha obra de arte nin nun libro porque sería o Hacendado dos libros ou das obras. Esa sensibilidade reflíctese niso, en vivir con intensidade as alegrías e as penas sufrilas e superalas a través da escritura, que igual que as artes plásticas son terapéuticas. Que non te escoiten os psiquiatras, que te escoite ou teu público.

«Levo cinco anos vivindo en Cantabria, pero eu teño a miña familia, os meus amigos aquí e na cabeza aínda sigo vivindo en Compostela. No primeiro libro era entre Santiago e Ferrol e este é entre Santiago e as aforas de Torrelavega. E, talvez, no cuarto ou quinto xa estea preparada para facer un libro integramente cántabro. Pero síntome compostelá e todas as miñas relacións máis fortes, aínda que teño amizades en Cantabria, seguen estando aquí»

E ti como te definirías?
Un pouco desastre. Desordenada, totalmente, pero son bastante fiel aos meus ideais e ás persoas que quero. Á xente que se porta ben comigo, eu pórtome moi ben con ela. Á hora do traballo, son metódica e puntual e cando me meto nun proxecto con alguén sempre tomo as rendas e dáme vertixe. Os meus amigos sempre se rin de min porque quedo ás 13 e 17 minutos porque, como son moi desastre, se non o fago a miña vida sería un caos total.

Viñeches a Santiago presentar a túa novela na Unitaria. Por que escolliches este lugar?
En Unitaria xa din unha charla sobre «Publicar, ou morrer ou matar» e son amigos, o sitio é grande, máis que algunhas librarías, e sempre presento primeiro en Santiago porque son de aquí, e quero que os primeiros que lean o libro sexan os meus amigos.

Que che parecen proxectos como o da Unitaria e outros que hai en Santiago? Pensas que a cidade está nun bo momento a nivel cultural?
Evidentemente, non hai comparación a como deixei Santiago e como está agora. Os festivais, o cambio de política, o Banquete de Conxo, a música ao vivo aínda que hai ese problema cos locais… Santiago antes a cultura era de bar e agora hai moita efervescencia cultural. Aquí no Muelle [onde se desenvolve a entrevista], por exemplo, organizan moitas cousas.

Maria Von Touceda

«Non hai comparación a como deixei Santiago e como está agora. Os festivais, o cambio de política, o Banquete de Conxo, a música ao vivo aínda que hai ese problema cos locais... Santiago antes a cultura era de bar e agora hai moita efervescencia cultural»

«Espero que a xente bote unhas risas, que o pase ben, e como todo ten diferentes lecturas e niveis, cada un entenderá o que capte deles, o que se relacione coa súa vida en función dos temas que trata»

Esta cafetería sae na túa novela. Teslle cariño ao local?
Si, ao local e ás cuncas de Sargadelos que me regalou miña nai iguais para levalas a Cantabria. Teño a miña casa totalmente galeguizada, tamén teño a foto das Marías. Ser picheleira marca.

Como funcionou a primeira novela e que agardas desta?
a primeira saquei dúas edicións con Aloha, tiven algún problema ca editora e colleume La Marca Negra e sacamos dúas máis. Eu, con esta, pretendo que mollen un pouco as bragas as mulleres e os calzóns os homes. Ás veces din das miñas novelas que se poden ler cunha soa man, ou que lles quedan as páxinas pegadas. Algún fai a foto co libro e o rolo de papel hixiénico [ri]. Espero que a xente bote unhas risas, que o pase ben, e como todo ten diferentes lecturas e niveis, cada un entenderá o que capte deles, o que se relacione coa súa vida en función dos temas que trata.

Onde se pode conseguir o teu libro?
Pois vai estar na Lila de Lilith, en Follas Novas que tamén venderon o outro libro. A través de Internet, nunha libraría de Murcia, e cando se unan outras con servizo de venda online pois tamén se poderá. A través da web de La Marca Negra Ediciones pódense consultar as librarías onde está dispoñíbel.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Coralia en primavera

150 150 CORALIA

O número de primavera de Coralia presentábase este martes, 26 de marzo, no templo da cultura compostelá, a Libraria Couceiro, que este ano cumpre medio século de vida. Personalidades, autoridades e representantes do mundo da política, a cultura ou o comercio acudiron a unha cita que precisou de máis espazo para dar cabida á grande afluencia de amizades que quixeron acompañarnos.

Crónica e fotografías de MATEO CODESIDO

Cheguei pasadas as sete e media á Libraria Couceiro. «Que lugar máis apropiado para a presentación!», foi o primeiro que pensei. No corazón da Praza de Cervantes, emblema do comercio compostelán, preséntase unha revista dedicada ao comercio. Todo ben.

Non puiden ter un recibimento mellor. Xesús Couceiro en persoa e o seu fillo Pablo déronme a benvida e indicáronme amabelmente que o evento se celebraría no segundo andar. Ao ser a libraría máis antiga de Compostela non contaba con el, pero ao chegar arriba decateime de que había ascensor; unha libraría adaptada e accesible. Eu, que podo, subín as escaleiras gozando da maxia de cada espazo.

No camiño atopei a Valeria Pereiras, redactora xefa da revista e, hoxe tamén, anfitrioa. Apenas cinco ou seis persoas agardaban a chegada dos asistentes. Entre elas Álex e Alfredo, entre impacientes e expectantes. Axiña foron chegando os primeiros asistentes. O alcalde de Santiago, Martiño Noriega e a candidata do BNG e vicepresidenta da Deputación da Coruña, Goretti Sanmartín, foron as primeiras autoridades en facer acto de presenza. Representantes do Goberno galego, como a conselleira de Educación Carmen Pomar e o secretario xeral de Política Lingüística Valentín García, os candidatos á alcaldía do PP e Compromiso por Galicia, Agustín Hernández e Xoan Bascuas, a xerente da Fundación Artesanía de Galicia, Elena Fabeiro, e moitas outras persoas convidadas foron enchendo o segundo piso de Couceiro de saúdos, bicos, apertas, risos e a sensación de que estaban nun evento que apetecía. Como a cea de Nadal cando levas moito tempo sen comer marisco. A xente tíñalle ganas.

Cando me din conta, as cadeiras estaban todas ocupadas, e a xente ateigaba as escaleiras tanto de subida como de baixada, coma paxariños nas pólas dunha carballeira. Coralia non quixo demorar e arrincou a presentación, incluída a actuación de Falua. Mentres gozabamos da súa fermosa música, apareceu Encarna Otero, a protagonista da capa, que chegaba tarde doutro evento –«a maxia de Compostela», dixo, «tantos eventos e cousas interesantes»–. Entrevistada por Valeria Pereiras para este número 12 da revista Encarna Otero, exprofesora de Álex e Alfredo, é a personificación do amor incondicional por Compostela, unha muller comprometida pensando constantemente en como mellorar a vida da cidadanía de Santiago.

Os risos compartidos e as sorpresas dominaron a presentación. Non foi un «yo he venido aquí a hablar de mi libro». As anécdotas, o dinamismo e o humor irreverente co que acostuman encandear Álex e Alfredo foron a tónica do evento. Di que si. Xa está ben de tanto discurso politicamente correcto. Tamén houbo tempo para reivindicar e mandar algunha indirecta. Nalgún momento víase baixar algunha cabeza como cando na escola che mandaban corrixir un exercicio e ti non o tiñas feito. Mais, ao final, o sorriso foi unánime.

Presentación Coralia primavera

Encarna foi a encargada de descubrir a capa da revista. Despois do «Ooooooh!» xeneralizado a sala arrincou en aplausos contemplando a ilustración de Encarna Otero realizada polo director de arte da publicación.

E o gran momento da noite produciuse coa entrega das peneiras. Eses distintivos cos que as lectoras e os lectores de Coralia elixen a «crème de la crème» da cidade. Desta vez os galardóns eran ben xeitosos. Patrocinounos Tórculo. Descoñecía eu que fixeran ese tipo de traballos.

A peneira de Coralia
Tórculo Mazarelos
Máis información aquí
Telf. 981 806 528

Parque da Alameda
O lugar máis romántico de Compostela
Entrega Ana Portals —do espazo gastronómico Solleiros—
Recolle Martiño Noriega Sánchez, alcalde de Santiago

O Dezaseis
O favorito para ir de viños
Entrega Elena Fabeiro, xerente da Fundación Artesanía de Galicia
Recolle Esteban Vázquez

Praia de Compostela (Vilagarcía)
A praia de Compostela
Entrega Cristina Doel, de Catrineta
Recolle Valentín García Gómez, secretario xeral de Política Lingüística

San Clemente
A mellor tapa
Entrega Elías Rozas, de Compostela Campers
Recolle Juan Ramón Vidal

A peneira de Coralia

Pub Momo
O pub máis enxebre
Entrega Eva Cividanes, de Queroté
Recolle Begoña, do pub Momo

Merlín e familia
A artesanía máis auténtica
Entrega Rita Sobrado, vicepresidenta da Asociación Hostelería Compostela
Recolle Patricia, de Merlín e familia

Casa das Crechas
O local con máis marcha
Entrega Óscar de Toro, de Café Venecia
Recolle Esteban Vázquez

Coas peneiras entregadas, Falua cerrou o acto e todo o mundo se dispuxo a recoller un exemplar da revista.

Coma sempre, a presentación non defraudou. Detrás dun acto coma este hai sempre unha maneira diferente de facer e contar as cousas.

Foi a primeira vez que acudía desde que son parte de Miranda Priestly, empresa editora da revista, e para min supuxo toda unha experiencia. O mesmo habería que ir reservando data e modelo para a presentación do número de verán porque vai ser boa! Prometido.

Coralia na libraria Couceiro

Tamén é actualidade en Coralia:

Ramón Conde

150 150 CORALIA

As súas obras, a maioría bustos pero tamén outras máis monumentais realizadas por encarga municipal, poden contemplarse ao aire libre por toda Galicia. Ramón Conde (Ourense, 1951) vén de inaugurar nova exposición na galería de arte compostelá Luisa Pita. As pezas de «Delirios» poñen a énfase no subconsciente, nos soños. Son criaturas que, como Conde, buscan fuxir do control racional, e así o reflicten.

Con el a conversa flúe con calma, pero a forza das súas creacións está latente. Conde é como o seu universo escultórico, unha mestura de suavidade e potencia que deixa entrever no seu discurso.

«A única vantaxe que ten dedicarse á arte é que es consciente de cales son as túas pulsións emocionais e como se manifestan, improvisando constantemente»

  • ACTUALIDADE

Entrevista de VALERIA PEREIRAS
Fotografías de ROCÍO CIBES

Comezaches a crear cando aínda estudabas Filosofía en Santiago, primeiro pintando, e de xeito autodidacta. Que queda do Ramón Conde daquela época?
Pois eu creo que, sorprendentemente, queda moito. As ideas ou as directrices que nese momento me interesaban, hoxe non as descartaría. Interésame un certo estudo persoal das emocións, de porqué queres unha cousa e como a reflictes. A única vantaxe que ten dedicarse á arte é que es consciente de cales son as túas pulsións emocionais e como se manifestan, improvisando constantemente. É coma se partises, falando do debuxo, de esborranchar unhas cantas raias e despois case é proxectivo, ver o que che suxiren. Trátase, entón, de ir concretando pero escapando sempre, na medida do posíbel, a un certo control racional.

Como foi a transición á escultura?
A pintura, o debuxo ou a escultura, en realidade o paso entre estas modalidades é moi sinxelo. Case depende das circunstancias que te decantes por un ou polo outro. E logo, a técnica vala adquirindo co paso do tempo, dependendo do que che interese. Se o teu é unha arte moi figurativa pois fíxaste na realidade e laboriosamente vaste facendo con ela.

Pero ti si tiveches formación. Pasaches por talleres e fundicións de diversos artistas…
Unha boa formación, a auténtica, é a que, cando necesitas algo, acodes a unha fonte onde podes aprender, en relación coas túas necesidades. Foi o camiño que seguín e non estou demasiado descontento.

Quen son os teus referentes?
Hai obras de xente que me gustan moito, e tamén traxectorias que me chaman certamente a atención. Digamos que non son excesivamente seguidor de ninguén. Os máis tópicos que me gustaron durante algún tempo? Recordo a primeira vez, foi na fundación Juan March nos 70, que vin unha exposición de Bacon. Isto foi para min, non unha revelación que é algo ridículo dicilo, pero si algo sorprendente. Deume a sensación de que alguén estaba contando unha certa verdade da súa vida, máis aló dos tópicos aceptabeis naquel momento. Era unha época en que predominaba a pintura abstracta e o mundo de sentimentos parecía que como non fose dentro da óptica abstracta non quedaba moi ben reflectilos. Este home expresaba a soidade, a angustia, as relacións homosexuais… Para min foi unha confirmación de que a arte pode estar moi preto en canto a manifestacións da vida persoal.

Iso é o que buscas, plasmar inquedanzas?
Si, pero non inquedanzas nun sentido xeral, senón propias. Cando falas dos teus sentimentos hai moita xente, da túa xeración e da túa idade ou non, que vive situacións similares. Con canta máis profundidade narres a túa experiencia, máis reflictes non só a túa, mais tamén a da túa xeración. Iso é o que fai que unha obra a consideremos representativa dun momento histórico. E se consegue acadar uns ecos existencialistas moi especiais convértese non só en patrón desa época, senón da súa cultura e do home en xeral. Esa sería a escala á que podes profundar, e ás veces nin sequera. Podes pensar en calquera obra mestra e probabelmente a intención inicial non fose facer a grande obra da historia.

E como sae, non hai unha intuición?
Sae en certa medida. Require un esforzo narrar con veracidade. Ese exhibicionismo ou ese espirse ante o medio no que estás desenvolvéndote, contando as túas experiencias persoais, depende de cada un. A min resultoume tremendamente revelador Bacon. Isto non quere dicir que eu plasmase coa mesma brutalidade os meus sentimentos, non me interesa tanto a narración de feitos concretos.

«Propúxenme non tratar de reflectir a través das miñas imaxes arquetípicas, a verborrea ou o mundo no que adoitaba narrar. Quería facelo de cousas non concretas, de tal como se van formando ás veces os pensamentos. De aí esas primeiras obras que son unha mestura de caras, de cabezas, sen un corpo concreto. Quería que desen a sensación de como vai evolucionando un pensamento cando non tes control sobre el»

Fálame de «Delirios», a exposición que vés de inaugurar na galería de arte Luisa Pita. As obras, son inéditas?
Si, son todas obras inéditas. Levabamos varios anos coa idea de facer unha exposición e eu quería algo que fose como un pequeno paso máis aló do que facía habitualmente. Propúxenme non tratar de reflectir a través das miñas imaxes arquetípicas, a verborrea ou o mundo no que adoitaba narrar. Quería facelo de cousas non concretas, de tal como se van formando ás veces os pensamentos. De aí esas primeiras obras que son unha mestura de caras, de cabezas, sen un corpo concreto. Quería que desen a sensación de como vai evolucionando un pensamento cando non tes control sobre el. Logo, curiosamente, as máis figurativas, as máis convencionais, son as últimas que creei. Dalgún xeito volvín retomar o discurso máis elaborado. Pero vin que saía así e deixeino, creo que é a mellor forma de proceder.

Con todo, é facilmente identificábel o teu universo nesas pezas. Son obras que se caracterizan pola abundancia, por representar corpos de proporcións enormes e dunha obesidade monstruosa que, con todo, resulta estética…
Penso que a raíz de empezar a reflectir figuras obesas vénme de antigo. A primeira que fixen debe ser do 78, e é un arquetipo que foi variando até converterse en case un símbolo da paisaxe. A primeira vez que se me suscitou isto foi cando estaba en Houston. A cidade era un crisol de culturas naquel momento, vivía na mesma universidade xente de moi distintas procedencias e cando facían algún tipo de intervención artística, amosaban o que eran os seus parámetros culturais.
Entón foi a primeira vez que eu pensei que os meus eran de corte clásico. Dalgún xeito, esas formas esaxeradas, un determinado xeito de ver tipicamente occidental, partindo de Grecia, Roma, era facilmente identificábel coa miña obra. Doutra banda, a miña obra a min recordábame moito á paisaxe ourensá, galega, de montañas suaves pero ao mesmo tempo cunha sensación de potencia, de moita forza. É a unión da sensación de certo poder coa suavidade superficial. Estas non eran as montañas que vías en América que son típicas de pregamentos, en forma de pico. Aquí non, aquelas daban unha sensación máis impoñente polo feito de ser máis verticais, pero non tiñan a sensación de potencia que ten a nosa paisaxe, máis desgastada pero ao mesmo tempo cunha gran sensación de poder.

As túas obras de bronce están por toda Galicia. Algunhas delas téñense convertido en iconas dos lugares nos que se atopan. Estou pensando en «Os redeiros» de Vigo ou «A leiteira» de Ourense…
A leiteira é un caso curiosísimo. O destino final das obras moitas veces difire a respecto do que che suxiren ou do que pensas cando chas encargan ou do que se agarda nese momento. Para min «A leiteira» trataba de expresar certo drama que creo que é connatural ao meu, o que recordaba das mulleres leiteiras que eu vira de neno, pero non deixaba de ser unha figura costumista. O impacto social que ten, para min era impensábel, a xente ponse a fotografarse ao seu carón.

Tamén é certo que o emprazamento, na rúa do Paseo, se presta…
Si, pero tes moitas máis obras nas inmediacións do Paseo, e non teñen tanto éxito. É algo que escapa á túa intuición. O que diciamos antes, ti imaxina a Cervantes querendo escribir unha obra para burlarse de determinadas cousas e que lle saíu unha obra mestra. Evidentemente, en ningún momento o chegou a pensar que puidera perdurar non só ao longo dos séculos, que iso nunca se sabe, pero si que xa no seu propio tempo tivera a forza que tivo malia que a interpretación daquela era moi distinta a como a vemos agora. Para min esta obra foi igual, trataba de reflectir un certo drama persoal e unha certa veracidade.

«Penso que a raíz de empezar a reflectir figuras obesas vénme de antigo. A primeira que fixen debe ser do 78, e é un arquetipo que foi variando até converterse en case un símbolo da paisaxe. A primeira vez que se me suscitou isto foi cando estaba en Houston»

«Son bastante agre nas miñas opinións, teño un temperamento tranquilo pero a opinión típica é que son un pouco acedo»

Dis que te impulsa o drama, es un artista atormentado?
Teño unha forma dramática de ver a existencia. Son bastante agre nas miñas opinións, teño un temperamento tranquilo pero a opinión típica é que son un pouco acedo. O que máis afastado me queda é a visión anxelical e convencional das cousas. Eu creo que o home é un lobo para o home.

«A miña obra a min recordábame moito á paisaxe ourensá, galega, de montañas suaves pero ao mesmo tempo cunha sensación de potencia, de moita forza. É a unión da sensación de certo poder coa suavidade superficial»

«Propúxenme non tratar de reflectir a través das miñas imaxes arquetípicas, a verborrea ou o mundo no que adoitaba narrar. Quería facelo de cousas non concretas, de tal como se van formando ás veces os pensamentos. De aí esas primeiras obras que son unha mestura de caras, de cabezas, sen un corpo concreto. Quería que desen a sensación de como vai evolucionando un pensamento cando non tes control sobre el»

E volvendo ás obras públicas, tes algunha encarga neste momento?
Non, da administración, non. Se cadra teño a posibilidade dunha encarga privada que está pendente aínda de permisos. Se chega a facerse será eu creo que das obras máis altas, terá 12 metros de altura.

Pódese saber onde?
Si, na Coruña.

E do cambio de emprazamento de «Os redeiros» da Gran Vía de Vigo sabes algo máis?
De momento, está en stand-by, todo dependerá da decisión, supoño que persoal, que tome Caballero, pero en principio, e eu creo que é boa idea, parece que permanece aínda que empecen coas obras.

Se tiveses que quedar cunha das túas obras, con cal? De cal te sentes máis orgulloso?
Case por obrigación a de «Os redeiros»… É a máis grande e foi totalmente libre. En realidade, o encargo inicial era para outra cidade, que tamén fixera con moita liberdade, e por circunstancias non se colocou e ofrecinlla ao Concello de Vigo. Tivo boa recepción por parte do alcalde [daquela, Manuel Soto] e o emprazamento, que en principio semellaba pouco agradábel, de entrada e saída da cidade, ao final, co paso dos anos converteuno nun símbolo.

Eses glúteos que tanta polémica levantaron, lin por aí que as monxas dun colexio próximo evitaban que as nenas pasaran por detrás da escultura…
[ri] Non ou sabía. Do que si me acordo, recordar e é unha pena non conservar os catálogos daquela época, é que por parte da xente había desconcerto, ou iso era o que eu percibía. Chocaba moitísimo porque naquel momento había ou escultura moi moi tradicional, ou senón unha representación simbólica, unha palla mental calquera. Aquela historia chocou pero, aos poucos, foise gañando á xente. Impoñíalles a sensación de forza, mais dalgún xeito tamén era unha forma de apropiarse da identidade, de dicir aquí en Vigo somos así. Pero, por parte da crítica a recepción foi malísima, algún iluminado até dicía que era unha imitación da Alemania nazi, eu digo por que non pensaban en Rusia? Bobadas á parte, algunha catedrática que había entón en Santiago, e que escribiu un libro, poñíao como exemplo do camiño que non se debía seguir en escultura, do que era unha auténtica aberración. Estas son as cousas que che gustaría traer á actualidade. Non é o que diga un experto ou un crítico que son quen acaban creando opinión, ao cabo dos anos o que conta é a sensación da maioría sobre algo e se ese algo concita tantas emocións será por un bo motivo. Acabou sendo unha especie de cartel da cidade. Calquera efeméride ou protesta acaba tendo eco nos Redeiros e non é moi normal que cando se quere cambiar unha obra dun emprazamento a xente se manifeste. Iso é algo que deciden as forzas vivas e neste caso non é que fose un clamor, pero si houbo protestas.

E máis tendo en conta a cantidade de cousas que hai para protestar hoxe en día…
Iso quere dicir que ou senten como algo propio, e conseguir que algo se converta en símbolo non está na intención nin do que o fai, nin do que o encarga, son as circunstancias. E, sobre todo, que a obra teña a suficiente entidade como para que a xente se identifique. Pode ser unha obra moi boa, por exemplo as que se colocaron no século XIX, como o monumento de Asorey a Curros Enríquez. Había toda unha intención, unha literatura detrás que provabelmente tiña o seu eco pero que hoxe nos é totalmente allea. Incluso as edificacións que se foron facendo ao redor o foron ocultando, e hoxe pasa case desapercibida, desafortunadamente. É que non está nas mans de ninguén saber como vai a evolucionar o noso ambiente, os nosos desexos ou as circunstancias históricas que fan que sintamos dun xeito ou doutro. Case trinta anos despois [«Os redeiros» colocouse no 92] ves que non é un obxecto de mobiliario urbano máis senón que é todo un símbolo emocional, e iso alégrame.

Tes un percorrido profesional fóra de aquí. Falabas de que viviches en Houston, tamén en París e tes exposto en Francia ou Alemaña… É preciso marchar para poder dedicarse á arte?
Non só pola necesidade de vivir fisicamente, emocionalmente tamén. Se quedas só nun lugar pode que conectes coa xente dese lugar, pero non sabes como funcionaría a túa obra noutra cultura diferente, máis urbana e con outras características históricas, etc. Son pequenas diferenzas desde un punto de vista pero grandes a nivel de conexión. E a verdade é que a miña obra tampouco ten un eco desbordante porque tampouco conseguín expoñer en grandes museos nacionais, pero ao nivel que o fago, de tipo medio, si ten moita repercusión.

Funciona entón a túa obra trasladada a outra cultura e outro contexto?
Si, si, e é curioso porque por exemplo non falando o idioma e permanecendo alí máis nada que a tempada de exposición, chocoume que varias revistas francesas de arte se teñan feito eco das miñas obras.

Que opinión che merece o mercado actual da arte contemporánea?
Toda a arte vista no seu momento ten un rumbo mercantil. Pero é que a arte se a colles desde o Renacemento monopolizábaa a Igrexa e as forzas económicas puxantes, a nobreza e a realeza, excepto nos países cun forte sentido mercantil no que eran as clases medias e altas. Penso nos Países Baixos, que foi onde se iniciaron as sociedades contemporáneas. Alí desenvolveuse primeiro o mercantilismo e despois o capitalismo. A arte nese momento era un obxecto puramente comercial porque a xente demandaba unhas flores, uns bodegóns… Esas imaxes da vida cotiá, tipo Veermer. Ou sexa, a arte sempre ten un compoñente económico e que reflicte os gustos dun momento determinado. Deixando á marxe estas consideracións, é evidente que hoxe está dirixido por intereses económicos no canto de por artistas ou poetas que procuran unha nova estética. Agora en realidade está dominada por grupos mercantís, por grandes marchantes, que deciden lanzar unha liña ou outra, que a cambian segundo os seus intereses. Do que se trata é de buscar que ningún artista chegue a ser unha figura tan estelar como puido ser Picasso ou Miguel Anxo, que teña un gran poder persoal. Trátase de que o poder non estea en mans de ningún artista. Que sigan as tendencias dirixidas por eses grupos. Esa é a sensación que me dá, deixando á marxe figuras moi especiais. É unha arte de cambiar constantemente.

«A miña obra tampouco ten un eco desbordante porque tampouco conseguín expoñer en grandes museos nacionais, pero ao nivel que o fago, de tipo medio, si ten moita repercusión»

Queres ollar outros contidos relevantes?

Rosario Sarmiento

150 150 CORALIA

Montaxe de Territorios de intimidade. Cesión do Auditorio de Galicia.

«Síntome incapaz de abordar en pintura o descoñecido. O descoñecido carece de significado para min». Con esta cita, de María Victoria de la Fuente (Vigo, 1927-Madrid, 2009) arranca a exposición Territorios de intimidade. Artistas galegas baixo o franquismo 1940-1975. Porque diso trata esta mostra, de amosar o descoñecido para que deixe de selo. Neste caso, para rescatar do esquecemento ou mesmo do anonimato, as creacións máis persoais e menos difundidas de trece artistas mulleres, de la Fuente entre elas, a través de 70 das súas obras que aquí se recollen, entre pintura, debuxo e escultura, realizadas durante os anos negros da ditadura; un período que sacou a muller da esfera pública para relegala á condición prioritaria de esposa e nai. «Neste escenario asfixiante», afirma a comisaria da mostra Rosario Sarmiento, «se era complicado ser muller profesional, ser muller profesional artista nin che conto. Iso era realmente unha entelequia».

Rosario Sarmiento no acto de inauguración da exposición. Fotografía de Xurxo Lobato.

  • ACTUALIDADE

Reportaxe de VALERIA PEREIRAS
Fotografías de XURXO LOBATO e AUDITORIO DE GALICIA

Producida polo Concello de Santiago e o Auditorio de Galicia, a mostra artéllase en cinco capítulos temáticos: «A esfera privada: a familia, o fogar», «A fabulación. O mundo onírico», «A realidade transformada. A arte como compromiso», «A muller e o traballo» e «Territorios de intimidade», este último sobre o que se asenta a exposición. «Nel inclúense tres artistas, que son Elena Fernández Gago (A Coruña, 1940-2011), Carmen Corredoyra (A Coruña, 1893-1970) e María Victoria de la Fuente, que traballan moi pechadas, neses espazos de intimidade. No caso de Corredoyra de carácter relixioso, no de de la Fuente e Gago nas súas casas, pintan o seu día a día», explica Sarmiento.

Con esta mostra, a súa comisaria afonda nun dos seus eidos de investigación recorrentes, o da elaboración do mapa histórico das artistas do século XX, no que leva traballando desde 1995 e que xa abordara en mostras como A arte inexistente ou Mulleres do silencio, amais de no documental Arte+muller+Galicia, que pode visionarse na mostra e que resultou galardoado pola Deputación da Coruña, dentro dos premios de Cultura e Igualdade Luísa Villalta. «Sempre me pareceu interesante traballar nestes anos do franquismo, porque eu vía que aí se estaba fraguando unha situación das artistas moi complexa. Dunha banda está o caso das que se exiliaron, como Maruja Mallo, e polo outro as que quedaron a vivir en Galicia, que inician aquí os seus traballos e algunhas rematan por marchar fóra a estudar, a formarse ou a vivir porque neste ambiente provinciano resultaba moi complicado».

«A mostra artéllase en cinco capítulos temáticos: «A esfera privada: a familia, o fogar», «A fabulación. O mundo onírico», «A realidade transformada. A arte como compromiso», «A muller e o traballo» e «Territorios de intimidade», este último sobre o que se asenta a exposición».

Inauguración da exposición. Fotografía de Xurxo Lobato.

«Dunha banda está o caso das que se exiliaron, como Maruja Mallo, e polo outro as que quedaron a vivir en Galicia, que inician aquí os seus traballos e algunhas rematan por marchar fóra a estudar, a formarse ou a vivir porque neste ambiente provinciano resultaba moi complicado».

Detalle da obra de Julia Minguillón. Cesión do Auditorio de Galicia.

«A muller na súa condición de esposa e nai pintada por Julia Minguillón (Lugo, 1906-Madrid, 1965) é o icono desta exposición que pode visitarse ata o próximo 3 de febreiro no Auditorio de Galicia».

Detalle da obra de Julia Minguillón. Cesión do Auditorio de Galicia.

Entre as que quedaron figuran as menos coñecidas. Lolita Díaz Baliño (A Coruña, 1905-1963), irmá de Camilo Díaz Baliño e tía de Isaac Díaz Pardo; Rosina Llamas Fole (A Coruña, 1941-1977) ou Gloria de Llano (A Coruña, 1915-1999) que, como explica Sarmiento, «quedaron máis metidas ou cerradas neste ambiente e dedícanse á formación doutras artistas -era a saída profesional que tiñan-, ou pregarse un pouco ás demandas dos gustos dunha sociedade, sobre todo nas primeiras décadas, realmente timorata». Sacar adiante esta exposición implicou documentarse a través de artigos de xornais da época e os poucos catálogos existentes nos que se recollen biografías estereotipadas ou entrevistas que lles fan nos anos 60 e 70 e que tamén de encontran na mostra. Moitas destas mulleres non formaron parte de ningunha exposición, nin individual nin colectiva, as obras non estaban nos catálogos e as que si, moitas non se sabía onde. Boa parte das obras expostas, como explica Sarmiento, estaban custodiadas en coleccións privadas e é a primeira vez que se poden ver. Outras proceden de institucións, galerías ou museos como o provincial de Pontevedra ou o municipal Quiñones de León de Vigo, da Academia Galega de Belas Artes, da Fundación Barrié, das coleccións do Concello da Coruña, do Parlamento de Galicia ou da colección de arte Francisco Fernández del Riego, de galerías como Arboreda… «A maioría de obras que se expoñen pertencen a un coleccionista particular que as tiña gardadas, como puido telas tirado ao lixo. Por circunstancias da vida, deron con xente con certa sensibilidade e cariño cara as cousas antigas e non se tiraron, pero outros poderían telo feito. Despois, coma no caso de Gloria de Llano a familia ten a obra, pero hai moitísimas cousas que están esparexidas, e tampouco moi valoradas. Foi complicado dar con elas», afirma Sarmiento.

Inauguración da exposición. Fotografía de Xurxo Lobato.

«As porcentaxes de formación da escola de Belas de Pontevedra son dun 70% mulleres e un 30% de homes todos os cursos. Esas cifras invértense no momento en que falamos de mercados, de exposicións, de coleccións, etc. Por que segue pasando? Porque hai poucas artistas que teñan a posibilidade de chegar a onde se 'corta o bacallau».

Inauguración da exposición. Fotografía de Xurxo Lobato.

Reescribir a historia destas mulleres e investigala a fondo é unha tarefa que segue pendente. «Estamos aínda nos inicios», recoñece Sarmiento, «queda moitísimo por facer. Decateime de que 20 anos despois desas dúas exposicións (A arte inexistente e Mulleres do silencio), a situación é exactamente igual. Artistas fantásticas que ninguén se preocupou de incluílas desde entón nunha exposición. Iso levoume a buscar datos e están aí. As porcentaxes de formación da escola de Belas de Pontevedra son dun 70% mulleres e un 30% de homes todos os cursos. Esas cifras invértense no momento en que falamos de mercados, de exposicións, de coleccións, etc. Por que segue pasando? Porque hai poucas artistas que teñan a posibilidade de chegar a onde se ‘corta o bacallau’: ás programacións das galerías, museos, exposicións individuais ou colectivas e ás coleccións. Que porcentaxe de mulleres artistas hai nas coleccións? Un 15-20%. Proxectos coma este, canto máis nos retrotraiamos na historia, menos se atopa nos catálogos».

A muller na súa condición de esposa e nai pintada por Julia Minguillón (Lugo, 1906-Madrid, 1965) é o icono desta exposición que pode visitarse ata o próximo 3 de febreiro no Auditorio de Galicia. Os interiores pechados e asfixiantes de Carmen Corredoyra, o mundo da muller rural de Galicia que pinta María Antonia Dans (Oza dos Ríos, 1922-Madrid, 1988), as visións oníricas de Lolita Díaz Baliño, a abstracción nos casos de Beatriz Rey (A Coruña, 1940) ou Fina Mantiñán (A Coruña, 1932) ou a escultura de Elena Colmeiro (Silleda, 1932) son outras das pinceladas dunha mostra necesaria, que axusta contas coa historia da arte recente e oficial de Galicia situando as súas protagonistas no lugar que merecen.

Queres ollar outros contidos relevantes?
Política de privacidade

Se consente a utilización de cookies, continúa navegando ou fai clic nalgún link entenderase que consinte a nosa política de cookies e, por tanto, a instalación das mesmas no seu equipo ou dispositivo.

Se vostede quere, pode cambiar a configuración de cookies en calquera momento, configurando o seu navegador para aceptar, ou non, as cookies que recibe ou para que o navegador o avise cando un servidor queira gardar unha cookie.

Esta web utiliza cookies.
error: Contido protexido