•  981 806 528 & 670 594 685 info@coralia.gal

É tendencia

Adrián Mosquera, o home de moda

150 150 CORALIA

Son as cinco da tarde dun dos días de calor máis sufocante de todo o verán. Na praia Xardín ou na de Barraña non hai un metro de area libre e o paseo marítimo de Boiro é un continuo ir e vir de bañistas buscando o frescor dos xeados, as terrazas ou a sombra dos piñeiros. Non semellan as mellores condicións para realizar unha sesión fotográfica co outono como pretexto e un protagonista que nos recibe na porta do seu club afirmando que o seu non é posar.

O caso é que a súa semana de descanso, tras tomar parte no Mundial de Szeged (Hungría), vai chegando ao seu fin e deixar pasar a oportunidade de coñecer máis de preto o campión Mosquera non é unha opción que se poida considerar. Á fin e ao cabo Adrián é, por moitas razóns, o home de moda de Coralia.

«O posto acadado (oitavo en K1-L3) sabe a pouco porque levamos anos traballando para acadar unha praza olímpica, pero as complicacións coa piragua fixérono imposible. Non puiden competir coa que emprego aquí, nin empregar o mesmo modelo nin as mesmas medidas, e iso que xa a tiñamos alugada con dous meses e pico de antelación. Tiven que lidar con ese contratempo e, mentalmente, significou un baixón. Foi un duro golpe e a competición foi mal». Na súa análise do mundial, Adrián é severo e non hai marxe para a indulxencia. Explícase cunha madurez infrecuente en rapaces da súa idade, incluso ao valorar as súas características en relación á categoría na que vén de participar en Szeged: «En K1-L3 compite xente con discapacidade leve. A miña desvantaxe cos demais é que son o que máis discapacidade ten porque a min fáltame a perna por enriba do xeonllo, e a vantaxe, baixo a miña humilde opinión, é que son o que máis habilidades ten para a vida cotiá e para o adestramento». Dito isto, Adrián esboza un sorriso sereno e mirando ao mar fai un anuncio importante: «Os xogos nos que vou estar en plenas condicións físicas e mentais son os de París (2024)».

Apenas ten 23 anos, pero horas e horas de adestramento téñenlle proporcionado mans curtidas e un físico poderoso que facilmente poderían explicar a súa historia de superación e esforzo sen facer falta cruzar unha soa palabra. «Son as ganas que lle poño o que me permite adestrar a gusto e dar o mellor de min en cada serie». Non tardamos en comprender que a salmoira hai tempo que cicatrizou antigas feridas e tamén que na súa traxectoria non hai oco para inseguridades ou para frouxidades. O atropelo que con doce anos o levou a unha cadeira de rodas e a ter que aprender a camiñar de novo, fíxoo procurar novos horizontes. Preguntes a quen lle preguntes sobre as virtudes de Adrián, sempre recibes a mesma resposta: o espírito de superación «traballeino desde pequeno -explica Adrián- e desde logo é a miña vantaxe. O meu positivismo é o que máis me gusta de min».

«Boiro é a miña segunda casa, pero antes fixen remo en Rianxo, o meu fogar de sempre, até que se desfixo o club por falta de xente. Non cheguei ao piragüismo até os dezaseis anos, unha especialidade na que, como acontece co fútbol, convén comezar máis novo. O ideal é principiar cara aos trece para ir dominando a técnica do padexo que, ao final, é o que máis custa. Despois de ver como me ía desenvolvendo nos campionatos e de gañar o de España, en 2017 o meu adestrador e mais eu falamos e decidimos probar sorte coas probas internacionais e procurar a clasificación a nivel dos xogos olímpicos». Clave na súa espectacular progresión é o traballo realizado polo seu técnico, Luis Ourille. «El foi o que me deu a confianza para poder facer todo isto. Teño plena confianza nel tanto na práctica como na técnica, xa que todo o que traballamos até o de agora funcionou. Teño plena confianza en que vai seguir sendo así». Asemade, Adrián ten moi boas palabras para Teresa Portela, referente internacional da súa especialidade, que seguiu moi de preto o seu traballo de preparación de cara aos mundiais: «Ela é o exemplo máis claro que podo ter do que se pode lograr. Non hai outro piragüista ou remeiro en toda España que che dea os consellos que che dá Teresa, que te axude coas técnicas para remar e a maneira de optimizar os exercicios como fai ela».

«Neste deporte ou tes patrocinios ou traballas, por iso eu ando a voltas coas oposicións, porque o piragüismo non dá cartos. Eu é porque teño club, que si non...»

«Gústame moito o automobilismo, no que compito virtualmente, e xogar ao fútbol. De feito, de non ser piragüista querería ser piloto de Fórmula 1»

Como nunha engrenaxe de precisión, as pezas que lle dan forma ao éxito no deporte son moitas e basta encallar nun elemento para que un ano de traballo vaia a pique. De feito, nas semanas anteriores ás competicións Mosquera non fai máis axustes nos seus costumes que adecuar os horarios de adestramento ás horas nas que vai competir «para acostumar o corpo a remar a esas horas. Polo demais, manteño a miña pauta, durmindo entre oito e nove horas, e sigo a dieta marcada polo nutricionista para gañar masa muscular, que inclúe para empezar o día cun café negro, unha tortilla de avea con clara de ovo e froitos secos. Ao mediodía toca proteína e antes de adestrar, creatina, e mentres remo repoño líquidos con bebidas tipo Aquarius. Rematado o adestramento acostumo tomar outra dose de proteína. Comer, como arroz con polo, lentellas, garavanzos e o noso caldo, con todo menos o touciño que ten moita graxa. E a media tarde, acostumo merendar unha lata de atún».

Escoitando a Adrián describir a realidade do seu día a día é doado entender que o fai grande. Na súa disección da realidade do deporte en Galicia, hai moita verdade e cero reproches, que non dan títulos: «Nos deportes minoritarios coma o meu, teste que mover seguido e se non tes cartos non te podes mover nin comprar o necesario para practicar deporte. Nos deportes de equipo aínda zafas, pero nun deporte individual como é o piragüismo teste que mover lonxe: a Andalucía, a Asturias… O que máis cerca está é Verdecido (en Vigo), onde só se celebra unha proba cada ano. Neste deporte ou tes patrocinios ou traballas, por iso eu ando a voltas coas oposicións, porque o piragüismo non dá cartos. Eu é porque teño club, que se non…».

Un bo empurrón para a súa carreira deportiva sería obter a acreditación como deportista de alto nivel, pero dáse o paradoxo de que na súa categoría non hai o número mínimo de participantes de clubs distintos que esixe o regulamento estatal, polo que só poden aspirar a ese status os seis primeiros clasificados a nivel europeo. «Desde o departamento de deportes de Rianxo, que é o que me está axudando con todo o tema dos papeis, xa lle pediron á Xunta o cambio desta norma». Pero, a pesar desta contrariedade, Adrián segue a superar hándicaps e faino coa satisfacción que supón formar parte da selección española. Unha convocatoria da que se amosa moi agradecido e que o impulsa a ir máis lonxe. «Cada vez que cruzo a meta, son os meus pais e o meu irmán os que primeiro me veñen á cabeza. Son a miña base fundamental, os que desde o accidente e na miña reincorporación á vida social me levaron e acompañaron a todas as partes».

No transcurso da tarde quedou en evidencia que Adrián, a auga, a súa pa son verdadeiramente inseparables, que Mosquera é un home tranquilo «niso saíu ao meu pai», ao que só desesperan os aeroportos, que sorrí facilmente e que non precisa de moitas palabras para contar quen ou como é, xa que leva tatuadas na súa pel probas e vitorias suficientes.

Coa posta de sol deixamos ir o campión disposto a espremer as últimas horas de descanso antes de volver ao traballo, porque cun calendario tan apertado, é difícil sacar tempo para gozar das súas outras paixóns: «Gústame moito o automobilismo, no que compito virtualmente, e xogar ao fútbol. De feito, de non ser piragüista querería ser piloto de Fórmula 1».

Non tardará Adrián Mosquera en voar sobre a ría e en lograr o billete para os xogos olímpicos. Non temos a menor dúbida diso. Tampouco as temos da súa fotoxenia. Ás probas nos remitimos.

Así é o noso home de moda. Un campión de longo percorrido.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Lucía Pérez

150 150 CORALIA

Corría o ano 2003 cando nas radios e na televisión empezaban a soar os seus primeiros temas orixinais. Tiña só dezaoito anos, pero no currículo de Lucía xa había mil e un escenarios e estudios de televisión, pois a súa foi unha vocación prematura, a dunha voz nacida para cantar.

Desde aquel primeiro disco Amores y Amores ata o máis novo Quince soles, a súa paixón pola música non deixou de medrar, en idéntica medida a como o fixo o afecto do público. De feito, para cando en 2010 sacou á venda Dígocho en galego (o primeiro álbum cantado integramente en galego), Lucía Pérez xa era unha das cantantes máis queridas do noso país, moito antes de vivir o fulgor eurovisivo con Que me quiten lo bailao, un éxito para o que levaba moito tempo traballando, ao igual que para os que virían despois.

Vimos de pasar unha inesquecible xornada de vendima heroica na chantadina Ribeira Sacra xunto á inconfundible Voz do Incio, na que o sorriso e a luz de Lucía Pérez nos cativaron por completo.

Entrevista de BEGOÑA CASTAÑO
Fotografías de FRED IGLESIAS
Vestimenta de ALALÁ COUTURE
Xoias de KATUXA PLATERO
Peiteado e maquillaxe de DOLCHE PELUQUEROS
Estilismo de ÁLEX REGUEIRO
Localizacións en VÍA ROMANA ADEGAS E VIÑEDOS

«A mellor melodía é o silencio interrompido polos sons naturais, por eses sons que nos rodean, como o vento, como os paxariños, como a auga correndo...»

Logo dun día percorrendo estes fantásticos escenarios, poderiamos afirmar que Lucía Pérez é completamente feliz camiñando entre montañas?
Moito nos rimos e que ben o pasamos! E vaia momentazo pasamos no Land Rover polo medio da viña [cuxos balanceos foi compartindo en streaming nas redes]! A verdade é que son feliz entre estas montañas que están pretiño das do Incio nas que eu me sinto moi a gusto, cómoda, moi libre. É a miña terra, son de monte e, a verdade, é que a min é fácil sacarme un sorriso. Para min é moi bonito transmitirlle optimismo á xente.

Hai un son ou unha melodía que te faga voar ata un lugar tan singular coma este?
A mellor melodía é o silencio interrompido polos sons naturais, por eses sons que nos rodean, como o vento, como os paxariños, como a auga correndo…

Que o teu era a música, xa o tiñas claro de cativa. Como lembras os primeiros aplausos?
Seguramente os primeiros aplausos recibinos nunha función da escola cando ía ao parvulario, agora educación infantil. Tería catro ou cinco anos e cantei Chica ye-ye, con corpo de baile incluído que facían as miñas compañeiras da clase. Está claro que xa daquela era moi atrevida.

Na túa casa, ninguén dubidou nunca que o teu era a canción. Foron moitos os quilómetros que fixo Encarna, a túa nai, para axudarte a facer realidade o teu soño?
Foron moitos, moitos quilómetros…, e sempre que me fan esta pregunta non podo evitar emocionarme e recordar os meus comezos porque vivir nun lugar como Boo, no Incio, ten as súas vantaxes pero tamén obriga a redobrar esforzos. Pensa que a miña nai recollíame na parada do bus co bocata para írmonos ao conservatorio de Lugo, e non polas estradas que hai agora, con neve, con néboa, chovendo…, e tamén aos concursos, aos festivais… Os meus pais sabían que era coa música co que eu gozaba e nunca me puxeron trabas para ser feliz. Eu débolles todo a eles.

Gañar Canteira de Cantareiros supuxo o principio da túa carreira profesional. Pero foi o amor o que fixo posible a gravación do teu primeiro disco.
Si, foi o amor dos meus pais que viron en min unha vocación forte e quixeron darme a oportunidade de empezar esta carreira apoiándome para gravar o meu primeiro disco que se chamou Amores y amores. De non ser así, sería moi difícil poñer en marcha a miña carreira profesional.

Que canción ou actuación concreta te convenceu de que esta ía ser a túa vida?
Non houbo unha canción nin unha actuación en concreto que o puxera de manifesto. Iso non ocorre de repente. Non te levantas un día e dis ‘esta é a miña canción’. É co paso do tempo como te das conta de que es máis feliz facendo cousas relacionadas coa música, ben sexa ensinando, nun concerto ou facendo entrevistas de radio. Nos comezos debía compaxinar a música cos meus estudos e, xa daquela, era máis feliz cando podía facer algo relacionado coa música. Esta profesión vaite envolvendo pouco a pouco e agora non podería imaxinar a miña vida sen ela.

O compositor e produtor Chema Purón é un personaxe clave na túa traxectoria. Como xurdiu a vosa relación profesional e como evolucionou no tempo?
Xa hai máis de dezaseis anos que traballamos xuntos! Coñecino grazas ao músico galego Félix Cebreiro cando eu era unha nena, unha nena á que lle gustaba cantar e que quería facer un disco. Cando me deron a oportunidade de traballar con el, que lle tiña composto temas a Paloma San Basilio, da que eu era superfan, non o podía crer. Depositou en min a súa experiencia de máis de trinta anos, e voulle estar agradecida para sempre por confiar en min. Fíxate que en todos estes anos non tivemos nunca ningún conflito, porque sempre coincidimos no enfoque que había que darlle á miña carreira, e á hora de cumprir obxectivos. Chema Purón é, sen dúbida, unha persoa á que lle debo moito e da que sigo a aprender cada día.

Ana Kiro, antes de converterse na voz máis querida en Galicia, tamén acadou o éxito discográfico dentro e fóra do estado. Ela, que a piques estivo de acudir a Eurovisión no 69, elixiu o galego como o seu primeiro público. Hai algunha conexión entre as dúas traxectorias?
Asociar o nome de Ana Kiro á miña carreira e ao meu nome é un eloxio con maiúsculas. Ana Kiro sempre será un referente para min. Ela coñeceu os meus comezos e sempre me animou a perseguir este soño e a non quedar coas ganas. Penso que se hai algunha conexión entre as dúas traxectorias será seguramente o amor pola terra, aínda que a min gustaríame que tamén o fose a profesionalidade que ela tiña e que eu tento ter. Ana Kiro é para min un exemplo que hai que seguir, non só como artista senón tamén como muller galega.

Sobrevivir a Eurovisión semella cada vez máis complicado. Cales foron as túas claves para ter aproveitado ese trampolín sen morrer de ‘éxito’?
Creo que a clave está en non quedar ancorada no que significa o festival de Eurovisión, en pasar páxina e centrarse en novos obxectivos. Aínda que páxinas tan importantes coma esta sempre vaian estar presentes na miña vida, hai que mirar cara a adiante e seguir camiñando. Se non pasas a páxina de Eurovisión é cando podes morrer artisticamente, mais eu penso que non se morre de éxito, mórrese profesionalmente cando non se é capaz de atopar novos obxectivos.

Tes dito que coa canción Que me quiten lo bailao en Viña del Mar non terías pasado á final. Coa perspectiva que dan sete discos, que títulos do teu repertorio cres que retratan mellor a túa personalidade?
Cada festival ten as súas propias características e o de Eurovisión e Viña del Mar, sendo dous grandes festivais, non se parecen moito. O Festival de Eurovisión fala en diferentes idiomas e Viña del Mar está dirixido a un público de fala hispana, polo que te podes permitir o luxo de cantar unha canción na que a mensaxe teña moita máis importancia, que non era o caso de Que me quiten lo bailao, tema que, por outro lado, mostra a miña alegría e optimismo. En realidade, cada capítulo da miña vida artística ten diferentes títulos; cando un está a buscar o seu estilo, logo a voz vai adquirindo personalidade, vai adquirindo forza, así que pódese dicir que cada disco é o retrato de cada etapa da miña vida.

«Ana Kiro sempre será un referente para min. Ela coñeceu os meus comezos e sempre me animou a perseguir este soño e a non quedar coas ganas. Penso que se hai algunha conexión entre as dúas traxectorias será seguramente o amor pola terra, aínda que a min gustaríame que tamén o fose a profesionalidade que ela tiña e que eu tento ter. Ana Kiro é para min un exemplo que hai que seguir, non só como artista senón tamén como muller galega»

Hoxe, a televisión é unha aliada necesaria para facerse un nome e manterse. Ti naciches musicalmente na televisión e a televisión quérete ben. De todos os teus traballos para este medio cal che proporcionou ata agora máis alegrías?
A televisión é imprescindible para unha artista porque mantén viva a túa imaxe e o teu nome. Eu teño a gran fortuna de sentirme moi apoiada polos diferentes medios de Galicia, non só pola televisión, á que verdadeiramente lle estou moi agradecida. Para min, o proxecto televisivo máis emocionante foi Heicho cantar queridiña, un programa musical que compartín co grande actor e comunicador Sergio Zearreta, no que aprendín moito, gocei moito e rin moito; pero tampouco podo esquecerme do máis recente Destino Santiago, ese novo formato de televisión no que tiven a sorte de vivir e palpar o Camiño de Santiago ao longo de corenta días. Foi, sen dúbida, toda unha experiencia, unha experiencia con maiúsculas.

Logo de exercer de xurado na Liga dos cantantes extraordinarios, que nota te pos ao outro lado do escenario?
A nota non a teño que poñer eu, tena que poñer o público! Eu procuro ser esixente comigo mesma porque iso me axuda a mellorar, e en consecuencia sempre agradezo a súa sinceridade. Se me serve para avanzar…, benvida sexa unha nota non moi alta [ri]!

Dedicándote profesionalmente á música e co cantautor Vizcaíno como irmán, hai outro tema de conversa posible nas xuntanzas familiares?
Si, claro que hai outros temas de conversa. Falamos de música, mais tamén de viaxes, de cuestións de actualidade etc. Sería case que enfermizo estar o día enteiro falando do mesmo tema. Cando nos xuntamos falamos de todo.

Neste novo traballo volves cantar en galego e con convidados de luxo. Chenoa, Rosa Cedrón, Xabier Díaz e unha longa listaxe de nomes recoñecidos celebran os teus quince anos dedicada á música. Como son estes teus Quince soles?
Son quince cancións coas que lle dou as grazas ao público por seguir deixándome facer o que tanto me gusta, e tamén son quince autorregalos que me fixen a min mesma ao unir a miña voz á de grandes amigos e á de grandes artistas. Síntome moi feliz de ter a profesión máis marabillosa do mundo e encantaríame que este disco tivera unha vida moi longa. Para unha artista a maior satisfacción é que as súas cancións perduren no tempo.

No disco vólveslle poñer voz a Rosalía, pero a túa conexión cos seus versos vén de vello. Como lle explicarías a Rosalía a poesía que garda O Incio?
Pois co tema O Incio, a canción que compuxen con Chema Purón, unha fotografía musical da súa paisaxe e das súas xentes, da miña terra brava, como ben a cualificou Ánxel Fole, e que pariu mulleres grandes como Marica Campo.

Ademais de xirar co teu repertorio, nestes últimos tempos estaslle a dar unha boa volta ao cancioneiro tradicional con A Roda. Como recibe esa actualización o público?
Moi ben, ou así nolo trasladaron en cada concerto que demos. Creo que xa era hora de lles dar esa pequena revolta a versos de cancións tradicionais, que en realidade son bastante machistas, pois hai que pensar que ao final somos o que cantamos. A nosa sociedade está a avanzar e as cancións tamén teñen que avanzar e cambiar. Para min, como muller e como artista, foi marabilloso formar parte deste proxecto, desta proposta tan diferente e tan necesaria contra a violencia de xénero. Quen me ía dicir hai uns anos que estaría a cantar cos homes da Roda! Esas mesturas son xeniais! Que as cancións axuden á boa saúde da nosa sociedade é o mellor premio ao que podemos aspirar.

É aínda moi machista o mundo da música en Galicia?
Uf, é unha pregunta de resposta complicada! Non sei se é moito atrevemento pola miña parte apuntar que en Galicia ese machismo aínda persiste, no eido das orquestras por exemplo. No meu caso, desde logo, si podo afirmar que nunca o sentín a nivel profesional. Quero pensar que imos polo bo camiño e que, en pouco tempo, está pregunta xa non terá sentido.

«Eu como muller sinto a necesidade de ser a voz de moitas mulleres silenciadas que precisan berrarlle á súa parella 'quen te cres que eres'!»

Cal dirías que é a clave para ter sempre unha axenda tan cargada?
Non parar nunca de traballar e reinventarse constantemente! A xente non imaxina o traballo que hai detrás, ese traballo que non se ve. A vida dunha artista non é só saír ao escenario ou facer unha entrevista, detrás hai moito traballo de oficina que fai que sigas a avanzar e que ocupa unha gran parte da túa axenda. É un traballo primordial que a maior parte da xente descoñece.

Como é o teu momento actual?
Esta é unha carreira de fondo na que sempre hai proxectos nos que implicarse polos que paga a pena traballar arreo. Unhas veces móveste máis á présa, outras vas máis amodo, pero o importante é non parar nunca e seguir camiñando. Co paso do tempo conseguín gozar de cada paso que ía dando, sen necesidade de agardar á consecución dun obxectivo determinado. Creo que o importante é gozar no camiño, así que diríache que agora estou verdadeiramente resplandecente cos meus Quince Soles.

Tamén a nivel persoal?
Estou vivindo unha etapa moi feliz coa miña parella, de cambios… E, afortunadamente, a miña familia está ben de saúde, o que fai que eu estea tamén ben. Teño un avó de 95 anos que segue a contar historias marabillosas, e encantaríame que este momento durase moito!

A túa titulación en maxisterio e pedagoxía musical, e o grao medio de guitarra clásica evidencian a solidez da túa relación coa música a múltiples niveis. Como sería a profesora Lucía Pérez?
Querería transmitirlles aos estudantes amor pola música e sacar á luz toda a súa sensibilidade. A música non só é coñecer as notas ou tocar un instrumento, a música ten que ser capaz de emocionarte a ti e emocionar os que a escoitan, e eu creo que moitas veces, sobre todo nas aulas, isto déixase de lado e só se atende a cumprir obxectivos. Penso que se tiraramos máis polo lado emocional iríannos mellor as cousas.

Hai algunha canción coa que che gustaría lembrar 2019?
Hai dúas. A primeira sería Quen te cres que eres?, porque nós, as xentes que estamos de cara ao público, temos a obriga de transmitir as mensaxes que demanda a nosa sociedade. Falaba antes desa Roda da igualdade, con ese slogan tan claro ‘NON contra a violencia de xénero’. A esta sociedade fanlle falta mensaxes coma esta e eu como muller sinto a necesidade de ser a voz de moitas mulleres silenciadas que precisan berrarlle á súa parella ‘quen te cres que eres’! O segundo tema que escollería sería Terra, que incluín no meu último disco, un éxito de Xocaloma dos anos 80 que incide na problemática ecolóxica mundial, unha canción que nos invita a tomar conciencia de que só temos unha Terra que debemos coidar.

E que melodía conecta cos teus desexos de cara ao 2020?
É difícil atopar unha canción capaz de resumir todos os desexos para un novo ano, xa que o que a min me gustaría é que neste ano a vida e o mundo que nos rodea experimentasen melloras en moitos eidos, en especial no relativo ao papel da muller e ás problemáticas de corte social; por iso, ao que eu aspiro coa miña música é axudar a construír un mundo mellor.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Manuel Rivas, o escritor activista

150 150 CORALIA

A súa obra remítenos deseguida a un lugar coñecido, que sentimos familiar. O escritor galego e en galego máis lido e traducido de todos os tempos é un home tranquilo, de mirada e voz penetrantes e ideas firmes. Defensor sen concesións da ecoloxía e o feminismo, Manuel Rivas (A Coruña, 1957) mantén un compromiso ineludíbel coa «procura da verdade», reivindicando a democracia e a liberdade. A memoria, o amor e a esperanza constitúen a liña vertebral da creación deste mestre da palabra escrita.

Entrevista de VALERIA PEREIRAS & Fotografías de MARÍA DE LA FUENTE SEOANE

Manolo, ti sempre tiveches claro que querías escribir. Con só quince anos entraches a traballar en El ideal Gallego. Como se manifestou esa vocación tan temperá?
Claro, eu non teño constancia dun día no que dixera vou ser escritor, pero si penso que foi unha vocación de cedo. De feito, comecei a traballar no xornal porque me parecía o mellor xeito de ser escritor. Ou sexa, que eu ter tíñao na cabeza.

E que é o que recordas daqueles inicios no oficio?
Lembro, por exemplo, como un detalle que me chamara moito a atención, que eu ía facerlle unha entrevista a Rafael Dieste, que volvera do exilio. A min fascinárame moito o seu libro de contos Historias e invenciones de Félix Muriel, á parte de Dos arquivos do trasno, e entón buscando como localizalo atopeino na guía telefónica e alí poñía: «Rafael Dieste. Escritor».

Viña a profesión xunto aos nomes na guía?
Non, non, que va. Había xente que si, como avogados, fontaneiros… Pero eu penso que el era o único que figuraba en calidade de escritor. E dixen para min, eu tamén quero aparecer na guía telefónica como escritor [ri]. Con isto quero dicir, que era o que realmente me emocionaba desde había tempo. Eu no meu inconsciente, se procuro cando puido nacer a vocación, sitúoa nunha infancia na que me gustaba moitísimo escoitar a xente. Fágoo supoño que dunha maneira literaria, porque a vida penso que ten moita vocación literaria, o que pasa é que ás veces non a deixamos desenvolver. Eu pasmaba moito. Gustábame moito, por exemplo, escoitar as mulleres cando estaban a lavar a roupa no río.

«Eu no meu inconsciente, se procuro cando puido nacer a vocación, sitúoa nunha infancia na que me gustaba moitísimo escoitar a xente. Fágoo supoño que dunha maneira literaria, porque a vida penso que ten moita vocación literaria, o que pasa é que ás veces non a deixamos desenvolver. Eu pasmaba moito. Gustábame moito, por exemplo, escoitar as mulleres cando estaban a lavar a roupa no río»

Es de Monte Alto, naciches na rúa Marola, pero tamén do Castro de Elviña. Cal destes lugares te marcou máis?
Si, eu vivín en Monte Alto e logo no Castro de Elviña, que son mundos psicoxeograficamente que semellan antípodas, pero que son moi complementarios. Pasei de vivir a carón da Torre de Hércules a vivir no que era o rural, o mundo campesiño e obreiro coruñés, nese barrio que á xente non lle gustaba que lle chamaran barrio. Estaba o Castro de Elviña e despois A Coruña. Entón aí atopeime con cousas que non había en lugares máis afastados, ou que podías pensar que estaban etnograficamente máis conservados. Había un Entroido incríbel, recordo as festas de defuntos coas caveiras, o Halloween viviámolo alí de nenos. É das primeiras visións que teño cando nos trasladamos alí.

Volvendo ao que dicías de que eras «pasmón», na túa obra máis persoal, As voces baixas, dis que a literatura ten a forma dunha boca, dun rumor. Era iso o que te facía quedar á escoita?
Si, eu cando estaban as mulleres lavando no río quedaba alí, os compañeiros chamaban por min para ir xogar e eu nin os oía. E, por suposto, tivo unha importancia central nesa escoita un lugar que é para min un epicentro, un almeiro, un Aleph, que é a casa campesiña do meu avó. A miña avoa non a coñecín. O outro avó era carpinteiro e a súa muller, Dominga, costureira. Pero o avó campesiño era de Corpo Santo, en Tabeaio, nas Mariñas coruñesas, que segue a ser igual a día de hoxe. Aquela casa, para min, é onde sitúo a orixe de moitas cousas. Un lugar cósmico, universal. Eu pasaba alí bastante tempo e a miña nai eran dez irmáns, dous morreron na posguerra pasando moita necesidade cando eran pequeniños, pero eran dez en total así que a casa tiña moita vida. Alí pasabamos a miña irmá maior mais eu moitas tempadas. O meu pai fora á emigración, a miña nai era leiteira na Coruña, entón de cando en vez quedabamos alí. É a casa dos contos. Ese avó, Manuel de Corpo Santo era moi falador. Á parte de labrador era perito, era o que facía as cartas e os documentos. Recordo que tiña unha mesiña chea de postais de todo o mundo. Ese era un dos meus entretementos, mirar aquelas postais chegadas desde El Gaucho, Nova York… De xente do lugar e dos arredores que estaba na emigración. Alí sempre había un horario para recibir porque el tamén fora secretario da axuda mutua gandeira, o que a punto estivo de custarlle a vida despois. El vivía de milagre. Penso que falaba moito por iso, porque vivía de milagre.

A piques estivo de ser paseado, non si?
Si, ao principio do golpe, non sei se o 20 ou o 21 de xuño, foron buscalo pola noite. Imaxina, a miña nai lembrábao porque estaba alí cando o detiveron. Pero el tiña unha relación curiosa co cura de Corpo Santo. Tiña a casa reitoral en San Martiño de Tabeaio e era unha casa grande e este cura era moi conservador, penso que Carlista polo que me contaba a miña nai, e andaba cun revólver debaixo da sotana. Pero o meu avó, que era fillo de solteira, traballáballe as terras e víao escribir. E así como era, un día díxolle: «que boa letra tería eu se soubera escribir». Entón o cura ensinoulle e o meu avó tiña unha caligrafía preciosa, con arabescos. Ao mellor vén de aí o de escritor. A el levárono como che contaba, e o cura foi a cabalo buscalo e salvouno. Chegou onde estaban e dixo: «A este home non mo matades», e levouno de alí.

E o avó carpinteiro?
Establezo moita conexión con esoutro avó, que era todo o contrario a este. Era silandeiro, non falaba. Polo que deducín, teño a impresión de que un falaba moito e o outro nada polo mesmo. A este fíxenlle un poema que se titula «Boh», porque era o único que dicía. Dábame a impresión de que comera as palabras. El tamén estivera fuxido uns meses polo monte, alí en Sigrás, e tamén debeu haber unha mediación por parte da Igrexa, neste caso de Precedo Lafuente que era medio parente da miña avoa e que foi despois cóengo en Santiago.

«Penso que a literatura é vagabunda, é silvestre, as palabras teñen esa condición de vivir tamén agochadas esperando. As palabras están á espreita para ir aos beizos e dicir»

«Soneira foi o primeiro lugar onde fun de acampada. Un lugar que para min segue a ser unha parte fundamental do meu mapa persoal interior, que é entre cabo Vilán e Arou, a praia do Trece, onde acampabamos de maneira libre. Era outro mundo, o máis semellante ao mundo salvaxe que pode un imaxinar»

E por que estableces esa conexión entrambos sendo como eran tan diferentes á hora de comunicarse?
En xeral, teño a sensación de que hai unha conexión moi grande entre a linguaxe, a maneira en que fala a xente. Eu son moi dostoievskiano e valleinclaniano, recoñezo a xente por como fala, máis que por unha descrición demorada, facial ou da vestimenta. Poden ser detalles importantes, pero eu recoñezo máis a xente cando se bota a falar ou tamén cando cala. A miña nai, cando penso agora en moitas das cousas que dicía, para min é escoitar falar a literatura. Penso que a literatura é vagabunda, é silvestre, as palabras teñen esa condición de vivir tamén agochadas esperando. As palabras están á espreita para ir aos beizos e dicir. Por iso, ten moito interese o que está nos libros, por suposto, sobre todo cando son un territorio de risco, novo, diferente, pero antes de ler a literatura xa estaba na boca da xente que te rodeaba, mesmo de forma construída, tradicional, a través dos contos que oías arredor do lume. Ese escenario do que falaba, esa casa tan importante, tiña unha lareira. Eu vivín a casa ancestral.

Tamén Vimianzo é un lugar importante para ti.
Si, doutro xeito. Soneira foi o primeiro lugar onde fun de acampada. Un lugar que para min segue a ser unha parte fundamental do meu mapa persoal interior, que é entre cabo Vilán e Arou, a praia do Trece, onde acampabamos de maneira libre. Era outro mundo, o máis semellante ao mundo salvaxe que pode un imaxinar. Desde entón sempre que podiamos o noso grupo de amizades iamos a esa zona. Despois a razón de ir alí foi elixida, pero pola condición da miña compañeira que é profesora.

Antes deste o destino fora Tui.
Si, estivemos moi ben en Tui. Recordo que eu ía coa miña máquina de escribir na cabeza a calquera sitio. Traballaba na casa e teño moitas anécdotas. Imaxina, traballando de freelance daquela pasaba as crónicas por teléfono, moitas relacionadas co contrabando de tabaco antes da inflexión da droga. Eu andaba por alí, collía a información e entón tardaban moito en poñerche o teléfono, ademais custaba moito e tíñalo que pagar ti. Ter un teléfono fixo era complicadísimo, ao mellor demoraban seis meses en conectarcho na casa. Así que, durante ese tempo eu ía a un bar que había enfronte e no que o aparato, que estaba na esquina da barra, funcionaba con fichas. Mercábalas, eu andaba cun montón delas, para poder pasar as crónicas. Ao outro lado había unha compañeira de traballo que transcribía o que eu lle lía. Isto, nunha adega en Tui pola noite falando de narcos como Sito Miñanco, Oubiña… Había outros daquela máis famosos como Martínez Señoráns, Sito Carniceiro… Os primeiros. Falando, eu procuraba facelo o máis baixo posíbel, pero non te oían ao outro lado e a situación era surrealista. A xente tomando viños e un tipo cun montón de fichas pasando alí información por teléfono… Podes imaxinar as caras interrogándose: este tío quen é? Un día pola mañá tomando o café achegouse un tipo e preguntoumo: «Mira, se non é moita pregunta, ti a que te dedicas? Que fas?». E díxenlle que era xornalista. Non quedou moi convencido [ri].

Formácheste academicamente en Madrid, onde fuches parte do colectivo Loia, xunto cos irmáns Pereiro, Antón Patiño e outros universitarios galegos residentes na capital. Daquela editabades unha revista do mesmo nome, foi a primeira?
Non, xa editara unha no instituto, en Monelos. Tiñamos un grupo que facía actividades culturais os sábados, con conexión na Universidade de Santiago, até que un día nos chamou o director. Aquel instituto era moi avanzado para a época, fora o primeiro mixto de Galicia e aquilo fora unha revolución total. Viña xente doutros colexios vernos saír [ri]. Estaba preto o cinema de Monelos e era a época daquela canción de Los bravos: Los chicos con las chicas. Entón fixeramos esa revista, na que eu empecei a facer entrevistas. De aí vén o de Dieste e o salto ao Ideal. Tamén entrevistei a Miro Casavella, a Chichi Campos, a Manuel Lourenzo… xente que me parecía destacada na súa área. Un día chamounos o director e díxonos que non podiamos facer máis entrevistas, nin actos culturais. Preguntamos por que e a resposta foi: «Por vuestro bien». Nós, claro, pensamos: pois vaia maneira de coidar do noso ben, prohibíndonos, non? Sabendo ademais que era un bo tipo. Non nos quixo dicir nada pero co tempo coñecemos que fora a Brigada Político-Social (BPS) que ameazara con que se non parabamos tería que practicar detencións. De feito, tempo despois, cando eu xa non estudaba alí detiveran a xente que fora compañeira miña.

Ti tamén fuches obxecto dunha causa da BPS franquista…
Si, eu lembreime desa historia, e conteina hai pouco en Luzes [#49] cando o de Cataluña, porque fun procesado por sedición. Ese era un proceso militar, fora a policía militar buscarme á casa. Imaxina a miña nai, que ás veces atopaba de todo no galiñeiro porque a miña irmá estaba moi comprometida. O proceso era por publicar unha reportaxe. Eu matriculárame en Madrid cando puiden sufragalo e xa escribía desde alí unha crónica diaria baixo o título «Estación del norte», que está na colección de El ideal gallego. Ademais, facía todo o que podía, falamos dos anos 74-75, e eu mandaba de todo. Ás veces por correo, cando eran temas máis atemporais, e outras por teléfono. Enviaba cousas que as axencias normalmente non cubrían e moitas publicábanmas porque coincidiu que era unha época moi aberta no xornal. Estaba xente como Margarita Ledo, Luís Pita, Gaciño… Foi unha época moi especial. Había unha certa competencia por abrirse no xornalismo e iso permitiume ir estudar, escribindo como correspondente para Faro de Vigo e La Región, e todo o que puidese fóra de Galicia.

E aí foi onde te metiches na lea?
Si, houbo unha intoxicación alimentaria nun cuartel da Coruña, en Zalaeta, que afectou a máis dun cento de soldados. Eu contactara con algúns deles e con xente que os atendera. A información non a tiña eu só senón que circulaba, mesmo se fixera unha rolda de prensa clandestina. O caso é que a miña foi a única que se publicou. Entón, de madrugada xa me foron buscar. A obsesión deles era saber quen me contara, querían que revelara as miñas fontes e, claro, eu negueime en redondo a facelo. Pedíanme entre seis anos e oito meses por unha intoxicación alimentaria [ri]. Eu, a verdade, non teño o recordo dunha sensación de pánico pero á xente que lle comentara o tema si, e recibín moi poucas expresións de apoio aquí. Onde si o fixeron casualmente foi en Cataluña, convidándome ao primeiro congreso de xornalistas que celebraron e onde coñecín a Montalván. Eu tiña vinte anos, un rapaz. Era o ano 78, xa morrera Franco, pero non se aprobara aínda a Constitución.

«Recordo que había un pub que se chamaba La luna, que era dunha xente anarquista de Madrid encantadora, e algúns acababamos sempre alí. Era a primeira etapa para ir ver o amencer a Corrubedo antes de volver traballar. Tiñamos dous coches, un R4 e un Dous Cabalos. E eu tamén era un dos habituais no tellado da catedral, gustábame moitísimo, daquela podíase subir. Alí remataba moitas noites que non chovía para escoitar as doce badaladas da Berenguela en circunstancias un pouco...»

«Entre a música celta e as pingueiras teño unha sensación así étnica de Santiago. Recordo que viñera a miña nai e marchara deprimidísima por como viviamos alí, rodeados de potas e cubos. Até marchou chorando, estudar para isto...»

«O máis traducido é O lapis do carpinteiro que vai por 35 ou 36 idiomas, pero Que me queres amor? tamén conta con numerosas traducións, unhas 25, e cada ano vai aumentando. Agora vén de ser traducido ao sirio, tamén está dispoñible en xaponés, coreano, chinés... Pero o que máis ilusión me fixo foi que se traducise A lingua das bolboretas ao támil, á lingua de Timor Leste»

Tamén pasaches unha tempada en Santiago na túa xuventude. Algunha vivencia terás da noite compostelá.
Pois estiven fundamentalmente na época da revista Teima, que foi a primeira revista semanal en galego. Traballabamos moito e durmiamos pouco, andando [ri]. Si, recordo noites enteiras para que saíra a revista. Para min foi unha inmersión das mellores épocas da vida, nos anos 76-77 cando Santiago era un fervedoiro, e alí coincidín con Perfecto Conde, Antón López Mariño, Xavier Navaza que era un personaxe, Ánxel Vence que era moi noviño… E moitos colaboradores e outra xente que se movía por alí. Recordo que había un pub que se chamaba La luna, que era dunha xente anarquista de Madrid encantadora, e algúns acababamos sempre alí. Era a primeira etapa para ir ver o amencer a Corrubedo antes de volver traballar. Tiñamos dous coches, un R4 e un Dous Cabalos. E eu tamén era un dos habituais no tellado da catedral, gustábame moitísimo, daquela podíase subir. Alí remataba moitas noites que non chovía para escoitar as doce badaladas da Berenguela en circunstancias un pouco…

Para caer de alí…
Ou para engalar [ri]. Teño a lembranza dunha noite que non remataban nunca as campás, así que non che digo máis. E despois participabamos moito da vida cultural. Eu vivía na Algalia, que era un lugar de tabernas, nun piso moi vello coa miña irmá e un rapaz que tiña un bar e toda a música celta do mundo. E na casa chovía. Entre a música celta e as pingueiras teño unha sensación así étnica de Santiago. Recordo que viñera a miña nai e marchara deprimidísima por como viviamos alí, rodeados de potas e cubos. Até marchou chorando, estudar para isto…

Falemos da túa obra. Tes máis de trinta títulos publicados, sen contar os artigos e outros textos e colaboracións. De todos eles, cal che ten dado maior retorno?
Pois, claro, os que teñen máis número de premios ou edicións e traducións, especialmente Que me queres amor? e O lapis do carpinteiro. A min paréceme moi interesante que no caso do primeiro, un libro de relatos, sucedera isto. Cando vas a un editor cun libro deste tipo sempre engurra a cara e pregunta que para cando unha novela.

Foi ese o máis traducido?
Non, non, o máis traducido é O lapis do carpinteiro que vai por 35 ou 36 idiomas, pero Que me queres amor? tamén conta con numerosas traducións, unhas 25, e cada ano vai aumentando. Agora vén de ser traducido ao sirio, tamén está dispoñible en xaponés, coreano, chinés… Pero o que máis ilusión me fixo foi que se traducise A lingua das bolboretas ao támil, á lingua de Timor Leste. Ademais leva un limiar do Nobel da Paz Ramos-Horta, que foi presidente da república porque este é un dos primeiros libros que, cando se normalizou a escola, puxeron en portugués e na lingua propia do país e repartírono entre os escolares. Naquel momento, convidáranme a ir e non puiden, é unha das penas que teño.

Eses son os libros que persoalmente máis te marcaron?
Ese é o mundo dos libros máis recoñecidos pola crítica e polas vendas, pero hai outros que representaron ou que teñen moita importancia para min no propio proceso da escrita, e que os vexo como o embrión, o primeiro círculo ou a célula nai dos outros. Están algúns de poesía e unha novela que é En salvaxe compaña. Agora que se fala tanto de neorruralismo, de mirada ecolóxica, de volta ao campo… Esa novela, que foi a primeira que se traduciu e que recibiu o Premio da Crítica, non é das máis lidas nin das máis coñecidas. Quen primeiro falou dela foi Caballero Bonald que dixo que para el era a mellor novela contemporánea que lera na época. Eu digo que é unha novela dun club secreto. A quen a le gústalle moitísimo, pero é curioso que probabelmente sexa a menos lida. Eu sempre digo e dixen que é a novela que escribiu a muller que levo dentro, a que todos temos. En Le Monde falaron dela como dunha novela feminista, cousa na que aquí ninguén reparou. É unha muller quen a conta e ten como confidente un corvo, os animais falan, aparece tamén a emigración, é unha novela moi actual. Recordo moito a vivencia de tela escrito.

Antes tamén falabas da poesía como xerme, algún poema en concreto?
Pois hai varios, un que se chama «Pan negro», que está nun dos meus primeiros libros: Balada nas praias do Oeste (1985), publicado antes de que se fixera a novela Pa negre catalá. É curioso como existe esa conexión, ese pole que une cousas. Eu vexo a escritura como círculos concéntricos, unha cousa vai dando lugar a outra, e forman parte dun mesmo libro, como capítulos. Seguramente, non tería escrito A lingua das bolboretas se non tivera escrito antes «Pan negro», ou O lapis do carpinteiro sen A lingua das bolboretas, e non escribiría Os libros arden mal, sen O lapis do carpinteiro.

Ti es da opinión de que non é posíbel escribir sen comprometerse e sempre defendiches un xornalismo activista. É inviábel dedicarse a isto sen mollarse?
Totalmente. Aínda que eu escollín a profesión ironicamente, isto entre aspas, seguindo a recomendación da miña nai de «busca un traballo onde non te molles», que me dixo un día. Sempre cito dúas ideas, de dúas persoas que o expresaron moi ben, e que vou aproveitar. Unha é de Camus que afirmou: «Non cheguei ás palabras por compromiso, senón que foron as palabras as que me levaron ao compromiso» e a outra, que é complementaria, é de Miguel Torga: «O primeiro compromiso do escritor ou escritora é escribir, mais tes que saber que todo aquilo que escribas vaite comprometer». Iso permite facer certas ironías, porque o do compromiso sempre se asocia a posicións de esquerda ou revolucionarias, progresistas cando se fala de autores comprometidos para meterse con eles, e esquecemos que xente que mantén outras posicións, e que publica outras cousas que poden parecer inocuas pois non o son. Para min un libro de autoaxuda pode ser un compromiso de carallo.

«Eu vexo a escritura como círculos concéntricos, unha cousa vai dando lugar a outra, e forman parte dun mesmo libro, como capítulos. Seguramente, non tería escrito A lingua das bolboretas se non tivera escrito antes «Pan negro», ou O lapis do carpinteiro sen A lingua das bolboretas, e non escribiría Os libros arden mal, sen O lapis do carpinteiro»

Ti es da opinión de que non é posíbel escribir sen comprometerse e sempre defendiches un xornalismo activista. É inviábel dedicarse a isto sen mollarse?Totalmente. Aínda que eu escollín a profesión ironicamente, isto entre aspas, seguindo a recomendación da miña nai de «busca un traballo onde non te molles», que me dixo un día. Sempre cito dúas ideas, de dúas persoas que o expresaron moi ben, e que vou aproveitar. Unha é de Camus que afirmou: «Non cheguei ás palabras por compromiso, senón que foron as palabras as que me levaron ao compromiso» e a outra, que é complementaria, é de Miguel Torga: «O primeiro compromiso do escritor ou escritora é escribir, mais tes que saber que todo aquilo que escribas vaite comprometer». Iso permite facer certas ironías, porque o do compromiso sempre se asocia a posicións de esquerda ou revolucionarias, progresistas cando se fala de autores comprometidos para meterse con eles, e esquecemos que xente que mantén outras posicións, e que publica outras cousas que poden parecer inocuas pois non o son. Para min un libro de autoaxuda pode ser un compromiso de carallo.

E tanto, axudar a través da escrita, vaia papeleta…
Eu lembro que me decatei do que era o compromiso un verán no Ideal no que quedei de substituto de xente que estaba de vacacións e puxéronme a facer o horóscopo [ri]. E para min foi o máis difícil. O director, Plaza, dicíame: «pero pon aí calquera cousa, que vai caer por un sumidoiro…». E comecei escribindo monadas dese tipo pero despois pensei no susto que podería levar un Pisces se lle pasaba o que eu inventaba, e cólleslles respecto ás palabras. Isto vén a conto de que todo o mundo está comprometido, mesmo no Hola. Pasa cando traballas coas palabras, se tes unha relación sincera e buscas a verdade. Esta sempre é unha procura infinda, pero si que existe o acento da verdade, e iso nótase. O xornalismo nese sentido paréceme interesante para a literatura porque fai que esteas cosido á túa época, aínda que a literatura ten que moverse noutra realidade. O decisivo, o que é común, é que a liberdade ten que formar parte do corpo da linguaxe. Cando empecei a escribir non podías poñer «obreiros», tiñas que dicir «produtores», e aí xa notabas as operacións de maquillaxe e o centro de manipulación que son as palabras.

Nomear algo sempre implica unha intención.
Forma parte da disidencia. Cando se dá un malestar coas palabras, esta relación enganosa e falsa, penso que é un indicativo. A relación que temos coas palabras é o baremo do que pasa nunha sociedade.

«Evidentemente hai que dicir a verdade, pero esta ten que provocar unha reacción. Non que resulte tan intimidatoria, espallándolle a culpabilidade a todo o mundo, que sexa paralizante. A min recórdame a cando o cura, co Cristo detrás no crucifixo, dicía en Semana Santa: 'Lo habéis matado', até que unha velliña levanta a man para responderlle: 'Pero, señor cura, se xa estaba así antes de que viñera vostede'»

«As revolucións até agora non deixaron de ser despotismo ilustrado. Cambiar o mundo non é cambiar o poder, é cambiar as relacións entre a xente, tecer relacións horizontais, colaborativas... e iso está espallándose. Eu teño unha neta e o que vexo é unha célula de esperanza»

Cando se bota man de eufemismos é que hai un problema, non si?
Hai un problema, si, que vai máis aló das circunstancias políticas, é un problema de diván social, colectivo. Vémolo con todo o proceso de memoria histórica, con Cataluña… No fondo, todo nos leva á cuestión das palabras. A min cada vez interésame máis ese espazo mixto que hai entre a psicoloxía, a psiquiatría, as loitas sociais, a represión… Por que? A mellor maneira de entender o que foi o fascismo en España é ler os preámbulos das leis, os discursos, as declaracións… Iso xa é de doenza total.

Como A lingua do Terceiro Reich.
Exacto, sempre son as palabras. Por iso, tamén é interesante a idea de aplicar as ideas da ecoloxía á linguaxe. Igual que falamos de contaminación ou intoxicación, quecemento ou colapso na natureza, nos discursos, na linguaxe tamén se pode trasladar. Aínda así eu non son un profeta da apocalipse. Hai que subliñar que a crise que vivimos lle afecta a toda a humanidade, pero non é culpábel todo o mundo por igual. Esta é unha especie de culpabilidade imposta que funciona, e que vai acompañada dun medo paralizante, porque cando nos din que isto se vai acabar en 2050 semella que a mesma culpa ten quen un día envolve nun plástico uns plátanos que quen ten a fábrica e se beneficia da súa produción, e mesmo cobra subvencións para ese negocio. Eu penso que é unha crise do capitalismo.

Isto cóntalo na túa última obra, Contra todo isto, un manifesto que non será apocalíptico pero si que sacode con forza. Cal dirías que é a maior ameaza que afrontamos hoxe como sociedade?
O «todo isto» non é todo, senón aquilo que pensas que nos está danando. Un pode ser optimista, pero tampouco hai que confundilo con ilusionismo. A min hai dúas cuestións que creo que teñen un certo paralelismo, e que responden a unha concepción do mundo que van unidas: a guerra contra a natureza e a guerra contra a muller, que me parece que responden a unha forma de ver o mundo que é unha visión depredadora. O dereito de pernada, ver o mundo desde ese sistema patriarcal e a dominación sobre os seres e a natureza. Desde unha visión bíblica, deus puxo nas nosas mans, ao noso dispor, a natureza e a muller. Unha cousa leva a cuestionar a outra, e a emancipación da natureza e da muller é un requisito, unha obriga para poder emanciparse a humanidade. Iso é tan evidente. Vese cando falamos de escravismo, sobreexplotación… Sempre imos parar ao mesmo sitio. Vas a sociedades onde se dá unha explotación brutal da natureza, coa minaría, e son lugares onde todo iso vai acompañado de violacións, trata, dominación… Dáse en todo o mundo, evidentemente, pero hai esa conexión. No Manifesto comunista, que é tan lúcido, fálase do «mago entolecido», e efectivamente vemos como estamos nun proceso de progresiva tolaría do capitalismo, que é como un mago ao que non lle chega nada e leva todo por diante.

Dis que non es apocalíptico, que entón?
O outro lado do apocalíptico é o solucionismo, que é unha especie de superstición como se coa tecnoloxía e os avances fora solucionarse todo por si só. Unha distopía. Evidentemente hai que dicir a verdade, pero esta ten que provocar unha reacción. Non que resulte tan intimidatoria, espallándolle a culpabilidade a todo o mundo, que sexa paralizante. A min recórdame a cando o cura, co Cristo detrás no crucifixo, dicía en Semana Santa: «Lo habéis matado», até que unha velliña levanta a man para responderlle: «Pero, señor cura, se xa estaba así antes de que viñera vostede».

Agora que vés de ser avó, supoño que estarás aínda máis preocupado polo futuro que lles poidamos deixar ás xeracións que veñen detrás.
É evidente que hai unha descivilización, pero tamén pasa porque hai unha reacción dos poderes que ven que a xente non traga, como pasou co Maio do 68, a semente do que hoxe son as revolucións de liberación da muller, do medio natural… A conclusión da Comisión Trilateral de 1975 que avaliou as causas daquilo foi que houbera un exceso de democracia, imaxina. O que pasou é que a xente empezou a exercer os seus dereitos e iso cheirárono claramente en América Latina, e hai esta reacción de encadear a xente como Assange, de controlar a información, o réxime orwelliano vemos que se superou… Estamos chegando a límites de que se explota o que antes era tempo libre, a túa vida convértese en materia prima. Hai unha proletarización total do tempo. Pero non hai máis que ver a historia da humanidade, é de represión pero tamén de rebeldías. Dicía Benjamin que nunca se deixou de manter ese acordo secreto entre xeracións, e creo que hoxe o feminismo e a ecoloxía poñen en cuestión moito máis profundamente o sistema que non unha perspectiva de estatismo, de ocupación do poder. As revolucións até agora non deixaron de ser despotismo ilustrado. Cambiar o mundo non é cambiar o poder, é cambiar as relacións entre a xente, tecer relacións horizontais, colaborativas… e iso está espallándose. Eu teño unha neta e o que vexo é unha célula de esperanza. Miro para ela e non digo vaia mundo que lle vén enriba, é ela a que me fala. É unha meniña, e dime hai reexistencia.

Manter a esperanza entre os dentes, que escribiu Berger.
Si, preguntarse: onde está a esperanza? Onde hai desesperanza.

CONTIDO EXTRAÍDO DO NÚM. 14
Queres ollar outros contidos relevantes?

Artesanía de Galicia

150 150 CORALIA

Artesanía de Galicia é a marca que representa os profesionais que conforman o sector artesán galego. Este distintivo inclúe produtos de alta calidade, coidadosamente deseñados e que contan unha historia fascinante: a das raíces da nosa cultura combinadas co deseño contemporáneo, coa personalidade dos creadores e coa mestría das súas mans. Hai, pois, que ter en conta que na Artesanía de Galicia o resultado final sempre reflicte a acción consciente do artesán durante o proceso de creación da peza.

Xarra tradicional de Niñodaguia. Agustín Vázquez Ferreiro e J. Vázquez S.C.

Xersei io, de fio a pavio – slow textile

Asento de vimbio La Parabólica

Pololos Traxandaina Traxe Tradicional 

Xoias Katuxa Platero

Hai un espazo para a artesanía en cada momento das nosas vidas, xa sexa como pezas utilitarias ou decorativas en cada recuncho da casa, xa sexa como complemento para ocasións especiais e para o día a día. A artesanía constitúe unha excelente opción para a decoración de interiores, unha excelente maneira de destacar o propio ambiente, que ademais de cumprir unha función estética tamén lle outorga personalidade, un toque de exclusividade e autenticidade. O mesmo ocorre cando empregamos a artesanía para complementar a nosa imaxe persoal, pola capacidade de cada peza para contar unha historia.

Artesanía de Galicia presenta unha ampla variedade de produtos orientados á decoración de ambiente, complementos de moda, xoiería, xoguetes, utensilios de cociña, instrumentos musicais ou redes, entre outros. Son pezas elaboradas en materiais que van desde os barros tradicionais, a madeira ou a la ata a prata e outros metais, pasando polo vidro, o coiro, a pedra ou o papel.

A proposta de Artesanía de Galicia pasa por combinar pezas de artesanía tradicional e contemporánea co obxectivo de crear ambientes e looks con personalidade propia. Propoñemos recuperar as creacións máis tradicionais da nosa artesanía e incorporalas aos nosos fogares e á nosa vida diaria, dándolles novos usos e conseguindo que convivan con outras pezas máis contemporáneas. En paralelo, Artesanía de Galicia tamén distingue os produtos de deseño contemporáneo, nos que os novos materiais, a innovación e as novas tecnoloxías xogan un papel fundamental.

Cestos de láminas de castiñeiro Antonio Suárez Dávila

Manta infantil Ana Castro

Pelotas de coiro Emcouros

Coxíns peixe Artesesa

Xoguetes de madeira Artesanía Silvent

Alfombra Centro de Recuperación da Cultura Popular

Calcetíns Traxandaina Traxe Tradicional

Queres ollar outros contidos relevantes?

Lucía Freitas

150 150 CORALIA

Lucía Freitas non se detén un segundo. Por iso non nos estraña que nos responda á 1:11 da madrugada ao whatsapp no que lle solicitabamos a entrevista. «É que vexo as mensaxes, pero despois póñome a outras cousas e esquezo…», explícanos. O seu día a día é un maratón, como unha desas xornadas en El Celler de Can Roca, cando empezaba nisto dos fogóns: «Era tan duro que ao chegar á casa doía todo. Pero vaste afacendo». Esa capacidade para afacerse explica que poida dirixir A Tafona e Lume, ser chef executiva no Tomiño de Nova York, criar o seu neno de tres anos, que no medio da entrevista lle pide un xeado, e que aínda estea pensando en novos retos: «Atráeme moito Xapón…». Falamos das dúas décadas que transcorreron desde que empezou a estudar cociña até que A Tafona recibiu a ansiada estrela Michelín. Lembramos tamén cando o restaurante de moda en Santiago era un local de copas: «Si, entón chamábase o Tamboura, eu non o cheguei a coñecer porque debía de ser moi nova, pero cando abrimos hai dez anos moita xente dicía: aquí viña eu de festa». Agora os clientes seguen indo de festa á Tafona, pero unha festa moi distinta, a festa do padal.

Entrevista de XABIER LÓPEZ & Fotografías de MÍRIAM GONZÁLEZ

Hai seis meses que A Tafona acadou a primeira estrela Michelín. Cambia moito este recoñecemento a vida dun chef?
O maior cambio é que o restaurante está permanentemente cheo, e iso dá unha tranquilidade moi grande, permite ter máis mans, máis equipo. Todo é máis doado cando tes mans; a min persoalmente veume moi ben porque me deu máis tempo libre para estar co meu fillo. Tamén podo ter outros produtos que antes non podía ter porque non sabía se se ían vender ou non. A xente vén entregada comer á Tafona e iso agradécese moito.

Tamén che damos máis a lata coas entrevistas…
A verdade é que eu sempre fun bastante mediática, gústame dar charlas por España adiante, falando da miña cociña, da gastronomía galega en xeral. Si que é certo que isto me deu o pulo para que me chamen aínda máis. Agora fago outra selección porque non chego a todos os eventos que me propoñen: escollo os que achegan e me achegan. Pero, basicamente, a estrela Michelín significa durmir coa tranquilidade de saber que ao día seguinte vas ter o restaurante cheo.

Dis que a estrela dá tranquilidade, non supón tamén unha presión engadida, a esixencia de non poder fallar nunca?
Non, para min cero. Cero, de verdade. A maior das presións é a que me poño eu mesma. Recoñezo que debe ser difícil ter un restaurante con estrela Michelín nas aforas, e ao mellor de martes a xoves case non traballas… No meu caso, como teño un equipo fabuloso, unha Praza de Abastos marabillosa ao carón, e unha regularidade de clientes moi boa, pois non teño medo ningún. Sei que o que sae da porta da cociña da Tafona é o mellor que se puido facer e o meu equipo de sala vaino defender da mellor maneira posíbel.

«A estrela Michelín significa durmir coa tranquilidade de saber que ao día seguinte vas ter o restaurante cheo»

Esta estrela non é unha que caera do ceo. Hai case vinte anos que marchaches, con 19, estudar ao País Vasco.
Son case vinte anos, si, e dez na propia Tafona. Os comezos foron moi difíciles, eu empecei cun menú do día e non había medios. O que había era moita frustración. Ti chegas acostumada a traballar cun nivel de esixencia moi alto, e sabes que podes conseguilo, pero non o fas porque non tes nin mans, nin clientes aos que repercutirlles… É moi duro, os niveis de frustración son tan altos que acaban minándote como persoa.

Até que chega a recompensa…
Mira, hai tres anos o meu fillo chegou para encherme a vida de calma e sosego. Fíxome mellorar como cociñeira, como xefa e como persoa. Deume as forzas para cambiar o chip e darme conta de que tamén tiña que estar feliz. A partir de aí a miña vida profesional comezou a florecer máis rápido. Cando pensas sempre en positivo e amas o que fas todo é máis doado. Chegou un punto en que eu non necesitaba a estrela Michelín, porque eu sentía que xa a tiña sen necesidade do carteliño. Sabía que todo o que saía da miña cociña era de estrela.

Antes de regresar a Galicia e abrir A Tafona traballaches en restaurantes tan recoñecidos como El Celler de Can Roca, El Bohío ou Mugaritz. Realmente o nivel de estrés nesas cociñas é tan alto como parece desde fóra?
Ou máis! Lembro que cando comecei no Celler, que foi o meu primeiro restaurante gastronómico, chegaba á casa e non podía durmir da dor que tiña nos pés. Tes que afacer o corpo, a cociña é un traballo tan duro que cando comezas dóeche todo. Si que é certo que eu era noviña e custoume adaptarme. Logo o que che acaba pasando é que te contaxias desa tolemia dos cociñeiros que queren que todo sexa sempre perfecto. Eu sei que o teño dentro porque pasei por eses restaurantes, iso é algo que non se ensina na escola.

É posíbel soportar durante moito tempo ese día a día tan duro?
É complicado. Non sei cal é a porcentaxe, pero na miña clase eramos vinte e pico cociñeiros e hoxe debemos seguir cinco con sorte. Iso é unha realidade.

Hai un par de anos houbo unha forte polémica por unhas declaracións de Jordi Cruz nas que recoñecía que os seus bolseiros (os chamados stagiers) non cobraban polo traballo.
Daquela era o que había, era parte dun todo, ti dabas un traballo a cambio dunha formación. Eu dou as grazas porque sen iso ao mellor non tería chegado xamais a entrar nas cociñas de dúas estrelas Michelín, da elite. Para min foi a chave, abriume as portas. O día que eu abrín A Tafona hai dez anos saín na prensa porque tiña o currículo que tiña. Aínda hoxe seguen falando do meu currículo, así que é unha contraprestación. Evidentemente, hai maneiras, hai fórmulas…

«O meu fillo chegou para encherme a vida de calma e sosego. Fíxome mellorar como cociñeira, como xefa e como persoa. Deume as forzas para cambiar o chip e darme conta de que tamén tiña que estar feliz. A partir de aí a miña vida profesional comezou a florecer máis rápido»

Tamén te formaches en Espai Sucre con Jordi Butrón. Teño entendido que durante un tempo chegouche a molestar que te considerasen pasteleira antes que cociñeira, porque ese é un rol…
…un rol de muller, claro! (interrompe). Abrín A Tafona cun socio, eramos home e muller, e xuntábanse dúas cousas: unha, que en Galicia non había moi bo nivel de pastelaría e a xente deuse conta enseguida de que a nosa era moi boa; e segundo, a xente, sempre que hai un home e unha muller, tende a pensar que a muller é a pasteleira e o home o cociñeiro. Eses prexuízos molestábanme porque eu era a alma da Tafona, sempre foi o meu proxecto, sempre fun a persoa organizadora, a que facía os pratos… Eu era o todo do restaurante.

E foi por iso polo que te apuntaches ao concurso de Cociñeiro do ano en 2016.
Eu odio eses concursos, pero era unha forma de ter publicidade, daquela o restaurante estaba de capa caída porque traballabamos só co menú do día, e o que gañabamos era o mesmo que gastabamos. Pero é certo que o concurso tamén foi unha forma de lle berrar ao mundo que eu era cociñeira e non pasteleira, que parece que che dicían: si, si, pero o que cociña é o teu socio. E iso jode (remarca ben o son gutural do iota). Jode cando estás deixando a vida detrás dos fogóns. Clasifiqueime para a final e quedei segunda. Fun alí co meu neno de 23 días, así que foi unha derrota que soubo a vitoria.

Hai tres anos é cando se produce ese gran cambio do que nos falaches, verdade?
Hai tres anos que naceu o meu neno, hai tres anos que rompín co meu socio, hai tres anos que quedei soa no restaurante e, claro, verme soa, cun neno dun mes, con moitas limitacións económicas, porque quedei bastante tocada cando separamos a sociedade… E tiven a sorte de que viñeron comer uns americanos a través dun amigo e propuxéronme abrir en Nova York.

Falamos do restaurante Tomiño en Little Italy?
Si, si, ese foi o gran punto de inflexión. Permitiume vivir un reto cara a min mesma. Estaba acostumada a traballar cunha man dereita e non saía da miña cociña, levaba oito anos sen vacacións. E pasei diso a organizar un restaurante desde a distancia, facer o deseño das cociñas, das cartas, viaxar para elixir o xénero, material, provedores… Todo iso reforza porque tes que saír do teu limiar de tranquilidade e superar retos.

Cal é a túa relación co Tomiño agora mesmo?
Son o que chaman a chef executiva. Son a responsábel da carta, a responsábel de ter alí dúas persoas que pasaron polo meu restaurante e se formaron para levar o restaurante en Nova York… O meu reto foi organizar desde cero a cociña, formar xente, estruturar a carta, facer todo o receitario e, puntualmente, viaxar para ver que se pode achegar de novo.

Cantas veces ao ano viaxas a Nova York?
Unha vez ao ano, normalmente. É unha cociña tradicional galega, son as miñas receitas pero alí non se busca o mesmo que na Tafona e en Lume, que é moito movemento e cambio. Alí temos unha carta moi fixa, con algún que outro fóra de carta en tempada. Están os grandes clásicos galegos e pouco matiz hai que lles dar.

Ten boa aceptación a cociña galega nos Estados Unidos?
Pois mira, nun ano conseguimos o que non conseguín eu até os seis aquí na Tafona. Conseguimos o Bib Gourmand que é como a estrela Michelín á mellor relación prezo-calidade. Din que é a canteira das estrelas. O orgullo é que non só vai a xente española que vive en Nova York, temos moitos clientes asiáticos, moitos neoiorquinos. Eu estou feliz porque a xente goza, come rico. Come Galicia.

E hai un ano abriches Lume nas Ameas. Que é Lume para ti?
Lume significa a posibilidade de que todos eses clientes que me axudaron a crecer durante oito anos teñan un sitio para seguir comendo a miña comida e non teñan que gastar tanto como na Tafona. Claro, para min A Tafona agora é algo especial. Gústame que a xente o valore así: que veña en datas especiais. Lume é máis para todos os días, máis desenfadado. Eu sempre digo que no día de mañá será o sitio onde me xubile, dándolles de comer a quince persoas e punto.

É unha casualidade que o que separa A Tafona e Lume sexa precisamente a Praza de Abastos?
Non, en absoluto. A Praza de Abastos é o centro da miña vida. Eu fago alí a compra a diario para os dous locais, teño unha vida moi centrada no mercado, nas paisanas. Non sabería cociñar por teléfono, facer os pedidos por teléfono. A paixón faime elixir cada cousa que logo van comer os meus clientes. Iso é o que fai unha boa anfitrioa, non? A Praza é un tesouro que hai que potenciar.

Coa Tafona, Lume e o proxecto do Tomiño dáste por satisfeita?
Non, para nada. A medio e longo prazo teño máis miras. Teño moita vinculación co Xapón, e nuns anos gustaríame poder levar o meu proxecto alí. É algo que teño na cabeza… e xeralmente cando me propoño algo consígoo.

A cociña galega aínda está por despuntar?
Creo que toda España está pendente de cando vai eclosionar Galicia. Temos grandísimos profesionais, un produto espectacular… Só falta que llo berremos ao mundo. Hoxe preguntábanme que faría por Santiago. Eu penso que faría de Santiago un San Sebastián pequeniño, penso que temos calidade suficiente, unha cidade moi cultural e moi rica para atraer turistas. Penso que o bo que temos en Galicia é que somos auténticos, iso atrae cada día máis xente. Ao público témolo gañado abondo.

«A Praza de Abastos é o centro da miña vida. Eu fago alí a compra a diario para os dous locais, teño unha vida moi centrada no mercado, nas paisanas. Non sabería cociñar por teléfono, facer os pedidos por teléfono. A paixón faime elixir cada cousa que logo van comer os meus clientes. Iso é o que fai unha boa anfitrioa, non?»

Contido extraído do núm. 13

E como convertemos Santiago de Compostela en San Sebastián?
Hai que dinamizar a cidade, traer aquí algún congreso, facer eventos gastronómicos… Pódense facer moitas cousas. Cando veñen os xornalistas sempre mos mandan a min para que os leve ao mercado, tomamos uns viños, abrimos unhas ostras, a xente marcha namorada, porque as experiencias que poden ter aquí non as teñen noutro sitio. Hai que facer un proxecto gastronómico a longo prazo e traer cultura, e dentro da cultura a gastronomía tamén é parte fundamental. Isto é algo que fan en moitas cidades e conseguen atraer moita xente.

Neses oito anos fóra chegaches a ter morriña?
Da familia, si. Lembro que cando vivía en Cataluña botaba de menos a choiva. En San Sebastián era máis nova e aí non botaba de menos nada, tiña ganas de comer o mundo. Pero aos 27 a morriña xa me fixo regresar, eu son moi familiar e non soportaba non ser partícipe do día a día dos meus, sentir que perdía cousas importantes das súas vidas.

E, logo dunha longa semana de traballo, cal sería un bo plan para a fin de semana?
Gústame moito a Alameda, lémbrame a infancia cos meus irmáns, curmáns… Gústame pasear por alí co meu neno, tamén camiñar pola zona vella; sempre vivín no casco histórico e pasealo é parte da miña vida. Moitas veces a vida é tan caótica, tanta loucura, que me gusta simplemente camiñar sen pensar e pensando todo, sabes? O mellor desta cidade é camiñala e deixarte levar.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Luis Zahera

150 150 CORALIA

Collemos a Luis Zahera en Melilla nun descanso da rodaxe de La Unidad, a nova serie de Movistar que grava baixo a dirección do monfortino Dani de la Torre. «Estou moi contento porque nesta non fago de malo malísimo», cóntanos. Non é tarefa sinxela atopar un oco para falar con Luis, porque non para de traballar. O Goya que levantou en febreiro polo seu papel en El Reino consolidouno como un dos secundarios máis demandados do audiovisual español. Con tres décadas de profesión ás costas, confésanos que aínda lle custa «entender o choio este». Facemos con el un pequeno repaso dese «choio» que supón ser actor na actualidade, da súa traxectoria, e mesmo viaxamos máis atrás, aos anos nos que era un rapaz da Estila, facía bromas co Botafumeiro e escapaba de Coralia e Maruxa: «Mimá, que medo me daban», lembra divertido.

Entrevista de XABIER LÓPEZ & Fotografías de LA DIAPO

Que nos podes contar de La Unidad?
Pois é un thriller policial de acción, deses que lle gustan a Dani de la Torre. Vai sobre a Comisaría General de Información, que é a que recibe toda a información sobre a xihad islámica e trata de desarticular unha trama moi perigosa… E non che podo adiantar nada máis.

Será unha rodaxe longa. Se non me equivoco, prolongarase durante vinte semanas.
Si, iso é, vinte semanas. Van ir até Nixeria, filmar no porto de Lagos, a Barcelona, Madrid, Francia… Pero o groso da serie grávase en Galicia. Hai unha renovación da ficción e das plataformas que é impresionante. Os produtos que facemos agora hai anos eran inviábeis: unha serie de televisión en español polo mundo adiante, dirixida por un galego…

«Levo xa unha temporadiña nisto e é moi estraño. Eu sei de actores que son mil cincocentas veces mellores ca min, tecnicamente e de todos os xeitos, e non están a traballar. É que non sei, e nunca saberei, como funciona este choio»

Estamos inmersos na idade de ouro das series.
Si, é verdade. Estabamos afeitos, sen querer parecer pretensioso, a series como Mareas Vivas. A min Mareas pareceume unha cousa moi innovadora no 96, pero eran series que lle tiñan que gustar a todo o mundo: a papá, a mamá, ao avó… Agora, todo cambiou, e eu non podería imaxinar en todos os días da miña vida un rexurdimento así, este volume de traballo…

Sorprende até dentro da profesión?
É que eu non entendo como se poden producir esta cantidade de series, como se consomen. Eu son unha persoa que practicamente segue sendo analóxica. Para min, desde logo, é unha novidade, probabelmente saibas ti bastante máis ca min do tema.

Iso xa che aseguro que non.
En calquera caso, é un xiro copernicano, como nos dicían os Irmáns de La Salle. Ou como din os meus sobriños: tío, isto non é unha época de cambios, é un cambio de época. Debe de ser iso.

Algunha vez dixeches que o éxito era poder traballar regularmente.
Eu considérome un suertudo, un privilexiado. Pensa que a estatística dos actores que poden vivir da profesión é devastadora.

Mais a alta demanda de series permite traballar máis, non si?
Nunca na miña vida pensei que podería haber esta efervescencia. É un momento doce para a profesión, pero a ver o que dura, non? O galego pesimista que levo dentro pregúntase se isto será unha burbulla e rebentará algún día.

Un momento doce para a profesión e en especial para Luis Zahera. Tras o Goya puidemos ler nos xornais que eras o actor de moda…
Home, o da estatuíña é marabilloso. É gloria bendita. Pero eu que sei! Levo xa unha temporadiña nisto e é moi estraño. Eu sei de actores que son mil cincocentas veces mellores ca min, tecnicamente e de todos os xeitos, e non están a traballar. É que non sei, e nunca saberei, como funciona este choio.

O segredo é aproveitar o tirón mentres dure?
Claro, eu estou nun pequerrecho momento de gloria. Colleume nesa efervescencia da que falaba antes. Pero, sinceramente, non teño unha gran capacidade analítica sobre a situación. Aos meus 53 anos estou nesa dinámica, non podo crer este mogollón, pero moi feliz, claro.

Algúns dos personaxes que interpretaches son moi populares: Petróleo, Anselmo, Pertur, Releches… Algún ao que lle teñas especial cariño?
Eu non son nada fetichista dos personaxes. O traballo para min é como cando xogas de neno, só me interesa o seguinte xogo. Se á xente lle gustou Petróleo ou Pertur perfecto. Eu prefiro que fale o público. A min gústame o traballo, creo que a frase é de Gene Kelly: cal é o seu papel preferido? O meu papel favorito é o que está por vir. Pois eu son como Gene Kelly para iso. Vale, que non son fetichista, para non enrollarme como una persiana

Non, non, podes enrollarte o que queiras…
Pois, mira, o que si é certo é que lle teño moitísimo cariño a O Matachín, que foi a primeira curtametraxe que fixen. Eu creo que nos pasa a todos, supoño que ti tamén recordarás a primeira entrevista que fixeches. Eu recordo os personaxes que fixemos en O Matachín, tes un tipo de ilusión que é difícil de definir.

«Do Apóstolo teño o recordo de rapaz, de non ver polo fume da pólvora, de estar ben agarrado ás miñas irmás, e dos adultos que che dicían todo o tempo: non mires para arriba, non mires para arriba, porque caían as canas, millóns de canas… E ese cheiro a pólvora que me fascinaba»

Este número de Coralia ten a festa como protagonista. Que lembras das do Apóstolo sobre todo?
Home, o Apóstolo, cando ía aos fogos de rapaciño, que nin se enchía de todo, estábase comodamente no Obradoiro, había todo aquel fume… Ah! E o monstro de Guatemala na feira da Alameda, que iamos ver sempre e era unha cousa patética.

Que era o monstro de Guatemala? Non o lembro…
É que che falo de hai corenta anos, cando ía á feira disparar as escopetas de balotes. Era El monstruo de Guatemala (imita unha voz da feira), era un tipo cunha cabeza… Iso é o que lembro. Pero sobre todo lémbrome dos fogos no Obradoiro, que iamos toda a familia, as miñas irmás e o meu curmán Santi, que agora é rexedor en Luar, que non lle gustaban nada os fogos e pasábao bastante mal, e eu dicía para min: para que traerán este rapaz a unha cousa que non lle chista nada?

E algún outro recordo?
Había unha broma que se facía antes na misa mítica do Botafumeiro. O Botafumeiro vai pola nave pequena, sabes? Pero antes non había bancos. Agora hai bancos, elevaron o altar cunha tarima de madeira, dáste conta?

Si, si, doume conta.
Antes, cando eu era rapaz, na nave non había nada, todo o mundo se abeiraba e había dúas filas de xente de pé mirando o Botafumeiro. Meu pai poñíase dunha banda e meu tío Moncho doutra, e facíanlle unha broma á xente no momento que viña o Botafumeiro, que ás veces era unha bóla de lume pasando a toda velocidade. Daquela meu pai dicíame: cruza, e eu cruzaba dunha beira á outra por onde a bóla pasaba máis baixa. Todo o mundo se asustaba moito. Loxicamente, o Botafumeiro nunca che podía dar, é un efecto óptico. O truco era cruzar amodo e, se o facías así, vías como toda a xente se alporizaba.

Usábante a ti para a brincadeira.
A min, ao meu curmán… tiñas que ser pequeniño. Pero era como ser protagonista dun espectáculo, porque todo o mundo te miraba e ninguén te viña salvar. E como para salvarte! Con aquela cousa que fai fium, fium (imita o son do Botafumeiro) e aquel órgano que soa atronador… Era moi divertido.

Agora é todo moi distinto.
Claro! Cando eu era rapaz sacábase o Botafumeiro sete veces ao ano, agora van os dentistas a un congreso, pagan e, ala! Xa teñen Botafumeiro. Antes ías velo as sete veces. Agora a broma xa non se pode facer porque hai bancos, hai un altar. Cando eu era rapaz o Botafumeiro pasaba moi preto do chan… Era moitísimo máis espectacular.

E vés algunha vez ás festas do Apóstolo?
Non, que va. Agora hai unhas proxeccións, non? Eu xa me fixen maior. Do Apóstolo teño o recordo de rapaz, de non ver polo fume da pólvora, de estar ben agarrado ás miñas irmás, e dos adultos que che dicían todo o tempo: non mires para arriba, non mires para arriba, porque caían as canas, millóns de canas… E ese cheiro a pólvora que me fascinaba. Será que son un compostelán clásico.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Carmen Pomar

150 150 CORALIA

Sensible e coidadosa, creativa e perfeccionista, afectuosa e solidaria, comprometida e idealista, próxima e accesible, rápida e incansable. Así ven a conselleira Pomar os seus colaboradores máis próximos, e así foi como a sentimos durante a entrevista e a sesión fotográfica que nos levaron até o seu antigo instituto no corazón de Compostela. Percorrer xunto con ela as aulas e os laboratorios do IES Rosalía de Castro permitiunos entreabrir o caderno dun tempo moi feliz, cheo de apuntamentos precisos e anécdotas xenerosas.
Para Pomar, que considera que «a docencia e a política se unen tanxencialmente pola vocación de servizo», a educación é a materia prima coa que alcanzar as aspiracións máis profundas, e a diversidade, o valor que marca a diferenza entre o que somos e podemos chegar a ser. Defende asemade as bondades da innovación, da intelixencia emocional e da creatividade para achegarnos á felicidade, un estado que no seu caso vai aparellado ao tempo gozado cos seus «en especial, cando boto máis de media hora coa milla filla», preto do mar, nunha lectura rexeneradora ou cunha boa conversa.

Entrevista de ÁLEX REGUEIRO & Fotografías de FRED IGLESIAS

Como eran os primeiros días de escola de Carmen Pomar nena?
Cheos de emoción e curiosidade. Eu vivía no barrio de Sar onde había unha pequena escola, A Milagrosa; lembro que tiña tantas, tantas ganas de ir á escola que, cando tiña dous anos e medio, Elena, a profesora —que era amiga dos meus pais— convidoume a ir, pero como non tiña sitio para me sentar levaba da casa unha pequena cadeira de vime.

Entre os seus profesores, houbo algún que marcara o seu rumbo de maneira máis significativa?
Fíxoo Elena na miña primeira infancia e despois marcáronme moito os profesores do Instituto Rosalía de Castro. Fíxoo Paco López, o profesor de matemáticas, que nos axudou a entendelas dunha maneira diferente, ao igual que o fixo Paz Padín, a profesora de lingua e literatura, poñendo en marcha un grupo de teatro —que era algo que sempre quixera facer—, que me permitiu encher catro anos de obras teatrais e escenarios. Pero quen máis me marcou, por ser quen me levou a estudar psicoloxía foi Teresa Pérez Mateos, a miña profesora de filosofía en terceiro de BUP e COU. Eu era unha adolescente diferente no tocante ás afeccións, que gozaba da ópera, do teatro e de ler filosofía, e lembro que dentro do temario había un apartado sobre psicoloxía, no que nos achegaba a esa parte dese mundo descoñecido do cerebro, do pensamento, que foi o que me levou a cursar psicoloxía.

De alumno a mestra, cal é o segredo para facerse cunha clase e deixar pegada nun estudante toda a vida?
Creo que é a paixón que sentes polo que fas. Se tes paixón e a transmites, os alumnos percíbeno e para eles iso representa unha motivación fundamental. Debemos deixar os problemas fóra da aula e vivir o momento como único. É moi importante esa empatía, esa capacidade de comunicación á hora de lles transmitir os contidos aos alumnos, pero non dunha forma global senón como individualidades.

«Boto man da psicoloxía todos os días. Axúdame a ser máis tolerante coa frustración, a entender a todos e a entender todas as posturas. A psicoloxía axúdame a ser empática e a relativizar»

Eusebio da Guarda, Santa Irene, Rosalía de Castro son centros de referencia. Cal o segredo do seu éxito?
Hai distintas variables. Unha delas é que estes centros son edificios históricos e, dalgunha maneira, as súas paredes, aulas, laboratorios transpiran historia. Creo que iso é importante. Son institutos nos que estudaron persoeiros coñecidos, que se dedicaron ás letras, ás ciencias, ás artes e iso tamén deixa pegada; nos alumnos destes institutos espértase un sentimento de pertenza, por dicilo dalgunha maneira, un orgullo que contribúe a esa motivación intrínseca que os estudantes deben ter. Outra variable importante é que a maior parte do profesorado destes centros leva moitos anos dando clases neles e esa estabilidade favorece que se incorporen cada ano novos proxectos de éxito. Está claro que os centros singulares polo seu carácter histórico son sempre especiais. Eu síntome orgullosa de ter estudado nun deles.

Podemos dicir que a docencia é a súa vocación; pero éo tamén a política?
A docencia e a política únense tanxencialmente pola vocación de servizo. Tanto os docentes como os políticos deben sempre servir os demais.

Como mudou a súa percepción da realidade da educación en Galicia desde que chegou ao cargo?
Eu xa dirixía proxectos educativos vinculados á Administración polo que xa estaba conectada coa realidade educativa, pero dun xeito máis pedagóxico que administrativo. Agora teño que lle transmitir esas ganas e esa motivación a un organismo que vai a outra velocidade por mor dos seus condicionantes burocráticos e orzamentarios. Esta cuestión fíxome poñer os pés na terra para ser máis realista e darme conta de que hai limitacións que non se poden borrar dun día para outro.

Nun posto tan exposto, ten que botar man a miúdo da súa experiencia profesional para relativizar críticas e eloxios? A psicoloxía é a mellor aliada da política?
Boto man da psicoloxía todos os días. Axúdame a ser máis tolerante coa frustración, a entender a todos e a entender todas as posturas. A psicoloxía axúdame a ser empática e a relativizar. Axúdame a achegarme á xente e comunicarme, e ser psicóloga infantil axúdame a conectar cos máis pequenos e pequenas cando visito unha aula.

Neste arranque das clases que obxectivos centrais marca a conselleira para o novo curso?
O primeiro obxectivo é reforzar a tarefa orientadora. Son unha firme defensora da orientación como un dos piares básicos do sistema educativo. Ademais de poñer en marcha un plan de orientación vocacional e profesional, é preciso reforzar e optimizar o ensino das linguas. Galicia ocupa un dos mellores postos no ranking do ensino de linguas, pero é moi importante mellorar a súa ensinanza na aula ordinaria. O terceiro obxectivo ten que ver co recoñecemento explícito da innovación educativa, cuestión que nos permitiu traballar na creación dun selo que identifique os centros nos que se fai innovación. E, xunto con isto, todo o que ten que ver coa atención á diversidade e coa inclusión —un dos meus ámbitos profesionais previos—, tendo en conta que a inclusión ten que facerse dunha maneira real nas aulas, atendéndolles cada vez máis e mellor ás necesidades dos alumnos.

Nas aulas galegas hai diversidade e inclusión real?
O primeiro que fixen nada máis chegar á consellaría foi crear un novo servizo na dirección xeral de ordenación educativa de orientación e inclusión, que está a contribuír ao reforzo da orientación e da inclusión. O sistema educativo galego é moi inclusivo, do 93% segundo as táboas internacionais, mais non só é importante que os nenos estean nas aulas ordinarias, tamén o é que se atendan as súas necesidades. O orientador ten un papel fundamental nos centros educativos, por iso debemos reforzar a súa tarefa, e para que os orientadores poidan mellorar esa atención á diversidade puxéronse en marcha cursos e protocolos de atención, e en breve activarase o protocolo de atención a alumnos de altas capacidades e o protocolo de atención a alumnos con dislexia e outras dificultades da aprendizaxe. A intención destes protocolos non é controlar se os profesores están a facelo mellor ou peor, o que queremos é que funcionen como guías e facilitadores da tarefa docente nas aulas.

«O primeiro que fixen nada máis chegar á consellaría foi crear un novo servizo na dirección xeral de ordenación educativa de orientación e inclusión, que está a contribuír ao reforzo da orientación e da inclusión. O sistema educativo galego é moi inclusivo, do 93% segundo as táboas internacionais, mais non só é importante que os nenos estean nas aulas ordinarias, tamén o é que se atendan as súas necesidades»

«Cando falo de creatividade pásame un pouco como cando falo de intelixencia emocional, que non creo nos programas ad hoc. A creatividade debería estar presente en todos os procesos da aprendizaxe e en todas as materias, evitando a tendencia a asociar a creatividade a aquelas materias máis referidas ás artes ou á plástica»

Son as aulas combinadas a mellor solución para satisfacer as súas esixencias?
Aquí temos que ser precisos tecnicamente, polo que en vez de aulas combinadas é mellor falar de escolarización combinada. En Galicia hai nenos con necesidades especiais que están en aulas ordinarias o 100% do seu tempo; hai alumnos que están en escolarización combinada, é dicir, que combinan a aula de educación ordinaria cun centro de educación especial; e logo hai outros alumnos que están en centros de educación especial. É importante pois que ese 93% de inclusión sexa real e para iso o neno debe sentirse integrado ao 100% na aula. A administración galega ao que tende é a aula ordinaria ou á escolarización combinada, pero sempre contando coa familia, que ten que estar informada e referendar esa decisión.

Hai oco para a creatividade nos plans de estudo?
Este é un tema que me apaixona e no que levo afondando moitos anos. A creatividade debería ser unha condición natural, debería formar parte dunha maneira espontánea dese proceso educativo. Cando falo de creatividade pásame un pouco como cando falo de intelixencia emocional, que non creo nos programas ad hoc. A creatividade debería estar presente en todos os procesos da aprendizaxe e en todas as materias, evitando a tendencia a asociar a creatividade a aquelas materias máis referidas ás artes ou á plástica. Creo que tamén é importante entender a importancia de estimular a creatividade nos mestres e nos profesores. Se un profesor é creativo é máis doado que os seus alumnos o sexan.

Falemos da formación profesional. Que retos urxentes ten de cara aos vindeiros dez anos?
Hai dous retos moi importantes. O primeiro ten que ver coa formación profesional dual, unha modalidade relativamente nova que permite a adaptación constante dos ciclos formativos ás demandas do tecido produtivo e do tecido empresarial do país. O segundo reto é mellorar a implicación das empresas na formación dos seus futuros empregados e empregadas, con currículos moi adaptados ao concreto. Xunto a isto, debemos incentivar a formación profesional básica, un recurso que hai que explotar máis e mellor para poder profesionalizar os alumnos e alumnas de 17 e 18 anos que quedan fóra do sistema. Está previsto, entre outros plans, poñer en marcha un programa experimental que levará a robótica á formación profesional básica, aproveitando que este tipo de alumnado acostuma ter gran capacidade para o traballo en robótica e con temas tecnolóxicos.

A aposta pola formación profesional ten o seu mellor exemplo no Centro Galego de Innovación de Ourense?
Somos unha referencia no Estado. A formación profesional galega está vivindo unha época moi doce. Temos alumnos e alumnas que compiten a nivel europeo e a nivel mundial en olimpíadas de FP e quedan nos mellores postos, e temos un profesorado marabilloso. O Centro Galego de Innovación de Ourense vai ser un centro de innovación, experimentación e investigación que lles vai dar servizo a todos os centros de FP de Galicia. Ourense é unha provincia que precisa dese pulo, pois xunto con Lugo ten un problema demográfico importante.

Como enfoca o futuro a universidade galega?
Á universidade cústalle máis traballo adaptarse, é unha institución na que a engrenaxe é moi complexa e as cousas van máis amodo. Aquí temos dúas metas: conseguir un modelo sólido de investigación galega e axustar o mapa das titulacións. No eido da investigación, temos dous referentes nos que mirarnos que son o País Vasco e Cataluña, cuxo modelo de educación está participado polo financiamento privado. Penso que neste curso deberiamos visibilizar máis o que se fai en investigación para chegarmos a un modelo propio. Por outra banda temos un mapa das titulacións que está en constante mutación, que nos impulsou a presentar os perfís profesionais do futuro, os perfís da próxima década, que evidencian que as titulacións universitarias teñen tamén que mudar en función do novo panorama que se abre diante de nós.

Poderiamos dicir que a longo prazo, o obxectivo máis ambicioso da conselleira Pomar sería estender o modelo de enriquecemento curricular (SEM) a todo o sistema educativo galego?
Si, sen dúbida. Non se trata de cargar máis as mochilas dos directores e docentes, o que hai que facer é organizar esa mochila. Fanse moitas cousas nos centros educativos, pero ás veces con certa dispersión e sen un fío condutor. Ordenar as accións dótaas de moito máis sentido. O noso obxectivo é chegar a 50 centros con SEM no vindeiro curso. Este novo formato que probablemente se chamará SEMGAL deberá espallar e horizontalizar o modelo SEM polos centros galegos.

«No noso primeiro plan de igualdade hai ata 87 medidas a prol da igualdade, medidas que pasan por cousas tan diferentes como visibilizar as mulleres científicas ou unha liña de formación de profesorado especificamente referida á igualdade»

Un 7% de prazas desertas na última convocatoria de oposicións é un síntoma de boa ou de mala saúde do sistema formativo ou éo de ausencia de vocacións suficientes?
Esta é unha pregunta moi complexa, na que hai que ter en conta moitas variables. Eu creo que sería importante darlle unha volta a todo o que ten que ver coa formación inicial do profesorado e tamén coa accesibilidade á profesión docente. Os temarios hai que actualizalos todos os anos ou a cada pouco porque a realidade das aulas muda constantemente. Hai alumnos con moi bos expedientes académicos, pero que non son aptitudinalmente os mellores. A empatía, a capacidade para transmitir, a comunicación, a intelixencia emocional e a creatividade teñen que vir do propio mestre é só acompañan aos mellores… Que non aprobe todo o mundo non é un mal síntoma.

Nun tempo no que as titulacións se multiplican e a formación se superespecializa, están os orientadores suficientemente capacitados para axudar os estudantes a tomar o camiño axeitado?
En Galicia temos unha rede de orientadores que é envexable. Temos orientadores en todos os centros educativos. Que falta? Formación específica e máis profunda para orientadores, e nos centros con moitísimo alumnado incorporar un segundo orientador. Tamén hai que traballar no plan de orientación profesional e vocacional para axudar os rapaces e rapazas a desenvolver competencias que teñan que ver con esa toma de decisións.

A formación continua do profesorado figura entre as prioridades da Consellaría de Educación, mais en que apartados se fai máis necesaria?
A rede de formación é algo que envexan desde outras comunidades. Temos unha oferta moi variada e adaptada ás necesidades. Neste curso imos traballar o eido da profesionalización das competencias docentes, procurando perfís diferentes en distintas áreas. Asemade temos que reforzar a formación docente no propio centro, para evitar que o profesorado teña que desprazarse fóra.

Pódese establecerse unha relación clara entre a formación continua e os resultados estatísticos dos últimos informes PISA?
Si, o informe McKinsey presenta como unha variable fundamental a formación docente. Contribúe a que o resultado dos alumnos sexa mellor. O equipo directivo ten que ter liderado pedagóxico, que é un punto de partida fabuloso para que todo funcione mellor.

Carmen Pomar en Coralia

Entrevista extraída do núm. 14

A da formación na igualdade é unha materia complexa, entre outras causas por ser un contido inexistente no temario que aprenderon no colexio moitos pais e mestres deste país. A igualdade real nas aulas e fóra delas é un obxectivo a moi longo prazo?
Uf, a min non me gustaría ser tan pesimista. Espero que non haxa que agardar tanto. Como a intelixencia emocional e a creatividade, a igualdade é un tema transversal que debería transpirarse por todos os poros. Están moi ben todas as iniciativas que se fan desde as administracións educativas para afondar neste tema, pero eu creo que é unha tarefa de todos, da sociedade, das familias, dos medios de comunicación, unha tarefa dos contidos que están en Internet. Eu considero que desde a educación formal se están dando pasos de xigante. No noso primeiro plan de igualdade hai ata 87 medidas a prol da igualdade, medidas que pasan por cousas tan diferentes como visibilizar as mulleres científicas ou unha liña de formación de profesorado especificamente referida á igualdade. Ademais temos unha materia optativa que ten que ver con todo o tema da igualdade de xénero e xa se graduou o primeiro ciclo de formación profesional de igualdade de xénero. Tamén creo que deberiamos ter máis conciencia do que facemos día a día, dígoo como psicóloga e como nai dunha nena.

Internet e a hiperconectividade están cada día máis presentes na nosa vida diaria, como imaxina Carmen Pomar que serán os centros educativos galegos en vinte ou trinta anos? Acabarán os campus por volverse enteiramente virtuais?
Espero que non. Cada vez é máis evidente a presencialidade dos recursos tecnolóxicos, pero confío en que sempre será mellor aprender mirándolle á cara a alguén que usa linguaxe verbal e non verbal. Como persoa que se dedica ás persoas e como psicóloga, loitarei por seguir sendo psicóloga de persoas e non de máquinas.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Budiño

150 150 CORALIA

Parou seis anos, pero só para tomar impulso e reinventarse. O músico de Moaña namorado de Compostela volve con Fulgor, un libro disco de coleccionista no que canta por primeira vez. Con el conversamos desta transición e deste novo traballo que ten moito de álbum de recordos, no que ispe a súa alma con dez cancións que emocionan desde a primeira nota. Todas e cada unha delas dedícallas a Fran Pérez, Narf, o amigo que tocou a tecla que deu lugar ao novo Budiño.

Entrevista de VALERIA PEREIRAS & Fotografías de FRED IGLESIAS

Fulgor é o teu sétimo traballo xa. Que dirías que ten de continuación e de distinto aos seis anteriores?
Creo que Fulgor é o primeiro dunha nova etapa. Hai seis anos xa de Sotaque (2013). Até agora o lóxico viña sendo sacar un cada tres, como moito catro. Pero este, cando chegamos ao terceiro ano e tiven que tomar unha decisión para facer un novo disco, decateime de que non era o momento. Pensei que algo estaba a cambiar e quería facer outra aposta. Entón, deuse a casualidade que se cumpría o vinte aniversario do meu primeiro disco.

De Paralaia (1997), e reeditáchelo en 2017 coincidindo co aniversario.
Si, decidimos facer unha reedición especial, con libro disco. E, neses últimos tres anos funlle dando forma a este sétimo disco, o primeiro dunha nova etapa.

Budiño presenta Fulgor en Coralia

«A xente que escoite por primeira vez unha canción deste disco non vai saber que artista é porque a min ninguén me escoitara cantar antes. Iso é o que lle está a pasar a todo o mundo»

É un novo Budiño o de Fulgor?
Pois o paso máis importante é deixar de tocar como instrumento principal unha gaita e unha frauta e utilizar a voz por primeira vez. Ese é o gran paso.

Pero imaxino que hai coincidencias co resto da túa discografía. Que é o que non muda?
A miña ilusión sempre foi e segue a ser compoñer música. Aínda que eu veño da música tradicional, aos doce anos descubrín o rock and roll indo a concertos coas amizades. Eu, desde pequeno, facía certo tipo de música pero tamén me gustaban moitos outros estilos. E sempre tiven na cabeza, desde o principio, levar a actitude do rock á música que facía.

Neste álbum a maioría das letras son túas pero tamén musicaches outras como o poema «Santiago» de Xoel López, «San Xoán» de Vega ou «Pulso» de Antía Otero. Como é isto de poñerlles música ás verbas doutras persoas?
Foron, creo, as tres primeiras. Tiña que dar un paso importante de facer dez cancións. Era algo moi medido que non valía facer un disco con tres, catro cancións que podes utilizar logo nos directos e tiras do teu repertorio dos últimos vinte anos. Así que vinme nesa disxuntiva. Vaites! Teño que facer dez cancións para tocalas nos directos, porque é unha etapa nova. A xente que escoite por primeira vez unha canción deste disco non vai saber que artista é porque a min ninguén me escoitara cantar antes. Iso é o que lle está a pasar a todo o mundo. Escoitan algo e din, non sei quen é.

A edición do disco é exquisita.
Fulgor conta co patrocinio cultural de Adega Ponte da Boga, tras escoitar parte do borrador cando o estaba a facer. Esta adega está a apoiar un creador ou creadora cada ano cunha botella de viño, unha nova anada que dedican a quen elixen. E hai unha botella este ano que se chama Fulgor. Eles asumiron a edición do disco, e nós chamamos a Ana Zon, que é unha deseñadora ourensá, que xa fixera o deseño do libro disco de Paralaia. Os borradores das cancións envieillos e ela recreouse á medida que se ían compoñendo as cancións. E quedou ese libriño disco que, mesmo ao tacto, penso que é unha xoia.

A música é toda túa, e antes tampouco escribías letras. Como foi o proceso?
Nese primeiro momento dixen, de onde tiro? Dos amigos e das amigas que escriben que flipas. Con Xoel pasoume co seu poemario, Bailarás cometas bajo el mar, que sacou hai ano e medio. Recordo mercar o libro en Couceiro, ir ao Costa Vella tomar algo e ver «Santiago» e bum! Aquí hai unha canción. Pola noite chameino e díxenlle: neno, isto é unha canción. Que che parece se a musico? A súa resposta foi: encantado. Tanto, que un ano despois xa fun gravala a Madrid co cuarteto de corda, Quiroga, e el estaba tan alucinado coa canción que dixo: me dejas cantar unos coros? E eu: Xoel, como che vou dicir que non? Ademais, era unha das ideas que tiña. Podía tirar perfectamente de amigos e amigas que cantaran e facer un disco de duetos, pero non me parecía honesto. E, de feito, non lle pedín en ningún momento a Xoel que cantase no disco. Foi el xa cando escoitou a canción e o cuarteto de corda. Empezou por, se me deixas tocar unha guitarra, veña vai, e se me deixas facer uns coros, todo para ti.

Budiño presenta Fulgor en Coralia

En «Santiago», que é o título desa canción, dis que habería que vivir aquí polo menos dous anos. Por que?
El fixo esa letra cando vivía aquí. Estivo dous anos estudando, e foi cando tocaba na rúa. De feito, fixemos un vídeo de Santiago con el aquí e esa era a idea. El e eu tocando na rúa, e penso que quedou moi chulo.

E no caso de Antía Otero, xurdiu tamén así?
Eu tiña o seu libro de poemas O cuarto das abellas, e dixen ui, como mola isto. A Antía coñecina na Illa de Arousa, e era outra das persoas que necesitaba que fixera unha letra. Pedinlle un poema e, a partir de aí, case igual que con «Santiago», fixen unha música para ese poema. Para min era complicado. No caso de Vega foi ao contrario, xa tiña a música, paseilla, e ela escribiu enriba da música. Esas foron as tres primeiras letras que pedín, porque eu non me atrevía. Xa na cuarta empecei e foi todo rodado.

O primeiro agradecemento do disco é para Fran Pérez, Narf, ao que lle dedicas «cada palabra e cada nota deste disco». Como de grande é o baleiro que deixou este artista?
Ó, claro. Cada vez que me atopo con alguén que o coñecía e que fala abertamente de como era Narf, vaste decatando de que a xente non é aínda consciente do pouso que deixou. Un baleiro tremendo, era un compositor marabilloso e un tipo excepcional. Eu case coñecín máis a Fran viaxando fóra que aquí. Eu era superfan del, pero empezamos a coincidir en varias viaxes á Arxentina. Estivemos en Mar da Prata, en Bos Aires, en Portugal… E logo, hai tres anos eu fíxenlle unha proposición para que nos acompañara nunha xira polo Canadá. Apetecíame un montón que viñera coa miña banda, pero para cantar cancións del. Non que el se adaptara a tocar a guitarra comigo. Díxenlle: Fran a min apetéceme moito que veñas, pero que a miña banda aprenda as túas cancións e eu facerche algúns coros, se me deixas. Nesa viaxe saíu realmente o Fulgor. Foi nas cataratas do Niágara onde quedamos de facer unha canción xuntos. E nas probas de son, nos ensaios, el vía que eu lle estaba facendo os coros e díxome: Budi, pero que fago eu aquí? Por que me chamas a min para cantar? É un oco que non te atreves a cubrir pero eu véxoo clarísimo, tes que cantar. Aí saltou a chispa que eu xa tiña latente, e el creo que regou esa semente. E ese foi o principio disto.

Neste álbum fas unha revisión dun dos seus temas que é «Bos amores». Por que este? Ten un significado especial?
Había moitas melodías de Fran que se podían elixir, pero foi «Bos Amores». Non sei exactamente por que, porque hai outras moitas como «Tambor», «Esta noite»… das que me apetecía un montón facer unha versión, facerme ese agasallo, o de recordar a súa música. Non sei exactamente por que. Foi algo inexplicábel, pasa que ás veces aparece unha canción e non podes desprenderte dela, e cada vez que a tocamos en directo pasa algo con ela. É un tema tan bonito!

«É difícil vivir da música? Si, pero levo vivindo do meu traballo toda a vida, desde que teño uso de razón. Supoño que é difícil como calquera outra profesión, pero eu o que amo é a música. Eu son músico de vocación»

Narf era un dos amigos do Dezaseis. Alí é frecuente atoparte a ti, a Uxía, a Guadi, a Xabier Díaz… arredor de Suso, claro. Que de especial ten esta «casa de xantar»?
Eu non concibo vir a Compos sen ir alí e facerlle unha visita a Suso. Suso é marabilloso e aposta continuamente polos creadores e consegue unha comuñón entre toda a xente, da música, do cinema… E sempre pasa algo no Dezaseis. De feito, esa xuntanza con Fran foi alí, nunha mesa a carón da barra cando lle propuxen vir connosco a Canadá. E Suso ten ese don especial de facer que a xente se sinta ben e que se creen cousas novas alí.

Tamén tes unha relación especial coa Illa de Arousa, onde se botaron as cinzas de Narf. Considéralo o teu refuxio, o lugar onde te inspiras?
Si, na Illa pasan cousas moi bonitas. Todo empezou con algún concerto aos que fomos, non recordo exactamente, no que había moitos músicos, Uxía estaba polo medio e, por suposto, Carlos Blanco que é o mestre de cerimonias. E alí empezou esoutra parte da semente, porque nas festas nas casas dos amigos, sobre todo nas noites de San Xoán, de súpeto aparece unha guitarra e véxome outra vez co instrumento que tocaba de pequeno e de adolescente soñando con ser unha estrela do rock. De repente atópome cunha guitarra nas mans e coa miña timidez extrema para cantar enriba dun escenario, pero rodeado de amigos e amigas empeza a fluír algo e empezas a cantar con eles e perdes un pouco o medo escénico de interpretar, e así decido emprender unha nova vida, ir a clases de canto, e centrarme estes dous últimos anos en estudar moito, produción musical tamén…

O canto con Mónica de Nut, non si?
Si, Mónica Nut foi unha das claves para lanzarme ao baleiro. Eu non quería cantar con paracaídas, quería estender as ás, quería planar e gozar. Non buscaba algo tan artificial como un paracaídas, que te salva. Hai que aprender a planar e para iso precisas alguén como Mónica que che diga: moi ben, colócate. Ponte de pé, aí tes o piano, dá unha nota e empeza a cantar. E eu: como, Mónica, se me dá moito corte. Pero ela insistía: non, non, non, dá unha nota, colle o ton e canta o que queiras. E aí, de súpeto empezo a cantar as novas melodías do disco e ela dime: vale, pero ti tes unha extensión potente, isto vai ser complicado, porque se tes un rexistro pequeno é máis sinxelo. Así que tivemos que darlle duro. Colocación de padal, diafragma etc.

Técnica, non si?
Si, foron moitos meses. Técnica, pero onde iamos xa mirando os borradores das cancións novas. Iso foi xenial, poder traballar con ela o disco.

Con Elena [cando fala en plural inclúea a ela], ademais de relación sentimental compartes relación profesional. Como é traballar coa túa parella?
[Ri] Si, é complicado dividir eses dous mundos. Onde se separan perfectamente é na Arousa. No momento no que cruzas a ponte sempre facemos o mesmo, collemos o móbil e sacamos unha fotografía ou gravamos un vídeo cunha música que adoita ser de Xoel López ou de Guadi, ou outra xente moi querida. E, de súpeto, hai un código aí que ninguén puxo enriba da mesa, pero que se aplica, que é: aquí non se fala de traballo. E nunca falamos disto, aparece e é marabilloso estar alí un, dous, tres días e falar da vida e compartila coas amizades.

Ao longo destes anos actuaches en multitude de escenarios ao redor do mundo. Se tiveses que quedar con un, cal sería?
Uf, loxicamente terá que ser algo exótico, non?

Veña, abro o abano, podes elixir máis dun, pero Damasco imaxino que o inclúes.
Por iso dicía exótico [ri] Por aí ía. Claro, Damasco marca moito, sobre todo porque é unha cidade que cres que non vas poder visitar e non se vai parecer en nada a como era. Eu collina nun momento de tan bo rollo, logo de estar facendo varios concertos nesa zona, en Beirut, bañámonos no mar Morto…

Unha zona «quente». Algunha anécdota?
Lembro estar nun teatro en Beirut e chegar os militares para rexistralo todo porque estourara unha bomba aquela mañá. Miraron cada instrumento, o escenario, as butacas… Nós estabamos alucinados coa intervención dos militares, cos que ía un pastor belga precioso. A min encántanme os cans e cando xa marchaban preguntei se podía acariñalo. O militar que o levaba miroume con cara de non podo crer o que me está a pedir este tío, pero de súpeto botou un sorriso e deixounos achegar ao can. Despois continuamos sen máis co concerto. Daquela era algo habitual, xa nos advertiran e iamos un pouco como nenos, se pasa algo, pasa, pero imos vivir a experiencia… Mais se tivera que elixir un lugar especial para nós ese lugar sería México. Estamos namorados da xente, da cultura, da comida, e sobre todo de DF, que é o que coñecemos. É un dos lugares aos que volvería mañá sen pensalo. Poder tocar na praza do Zócalo, diante de 50.000 persoas foi marabilloso. E logo percorrer os sitios máis pequenos aos que eles nos levaban. O mercado de Coyoacán, o museo de Frida Khalo…

Budiño presenta Fulgor en Coralia

«Cada vez que me atopo con alguén que o coñecía e que fala abertamente de como era Narf, vaste decatando de que a xente non é aínda consciente do pouso que deixou. Un baleiro tremendo, era un compositor marabilloso e un tipo excepcional»

«Se tivera que elixir un lugar especial para nós ese lugar sería México. Estamos namorados da xente, da cultura, da comida, e sobre todo de DF, que é o que coñecemos. É un dos lugares aos que volvería mañá sen pensalo. Poder tocar na praza do Zócalo, diante de 50.000 persoas foi marabilloso. E logo percorrer os sitios máis pequenos aos que eles nos levaban. O mercado de Coyoacán, o museo de Frida Khalo...»

«Frida» é o título dunha das cancións de Fulgor.
Si, nela falo desa experiencia en México. Fun dúas veces, unha semana mínimo de cada vez, haberá seis ou sete anos.

E en Galicia, con que emprazamento quedas?
Eu creo que sería a Quintana. É un lugar marabilloso. Á parte é unha cidade na que vivín e toquei moitas veces, pero volver á Quintana outra vez sería un agasallo. Sabes que vas ter a praza chea, a iluminación é alucinante, o son é unha pasada, tocar no verán aquí é incríbel e agardo que pase outra vez.

No Apóstolo, gustaríache?
Sería unha delicia poder tocar o novo disco nese emprazamento nas festas grandes de Galicia.

Tedes moitos concertos xa pechados? Hai algunha xira prevista?
Este é un camiño de longo percorrido porque é unha nova etapa e supoño que a xente aínda está desconcertada, asimilando o cambio. Que necesitamos? Estar enriba do escenario, que a xente o vexa, e non só escoitar o disco, que o escoiten en directo. Hai moi boas vibracións coa xente que xa o escoitou e que lle gusta, e xa levamos tocado uns cantos concertos. Este verán estaremos en Galicia, pero somos conscientes de que vai ir pouco a pouco até que a xente se vaia adaptando ao cambio.

Aquí é moi complicado vivir da música?
Non o sei. Eu é que non concibo outra profesión. Cando me preguntan que sería de non ser músico, a resposta sempre é a mesma: músico. Empecei a tocar con sete anos e aos quince fixen a primeira viaxe fóra de Galicia, á Bretaña, onde vin claro que esta ía ser a miña profesión. Con dezaoito xa estaba tocando, e con vinte e pico fixen o primeiro disco. É difícil vivir da música? Si, pero levo vivindo do meu traballo toda a vida, desde que teño uso de razón. Supoño que é difícil como calquera outra profesión, pero eu o que amo é a música. Eu son músico de vocación.

Queres ver outros contidos interesantes?

Katuxa Platero

150 150 CORALIA

A xoiaría de Katuxa Platero, situada no número 3 da compostelá Rúa dos Bautizados, posúe unha atmosfera singular, a medio camiño do glamour de París e a maxestuosidade de Vicenza. Para falarmos invítanos a acompañala á parte superior do establecemento, o lugar onde asesora os seus clientes, e onde tamén ten o seu espazo especial (aquel ao que no seu día nin sequera puido pasar un conselleiro da Xunta); é o lugar onde a maxia flúe para crear pezas únicas: o obradoiro de Katuxa. Poderiamos pensar que Santiago é unha praza atípica para unha especialidade como o deseño de xoias, máis asociada ás millas de ouro de Madrid ou Barcelona, onde «o modelo está máis normalizado», mais a capital galega é o escenario perfecto para facer realidade calquera soño. Así o proba Platero, quen brilla na súa profesión desde hai anos e é, por méritos propios, unha xoia de Compostela.

Entrevista de MATEO CODESIDO & Fotografías de ALFREDO IGLESIAS

De apelido Platero, parece un nome artístico…
Si, de feito teño moitísimos problemas porque en todas as partes me poñen «Katuxa Plateros», coma se tivese a moitísima xente traballando comigo [ri]. Veño dunha familia de artesáns que se apelidan Platero. Cando deixei a carreira de Dereito e me cambiei á xoiaría, o nome non o pensei moito.

Desde cativa fuches amiga de experimentar coas artes. Definiuse xa daquela a túa visión creativa?
Creo que, en xeral, a infancia marca moitísimo. Na miña practiquei ballet clásico, cantei nunha coral, e ademais xogaba coas peles que tiña meu avó nun anfiteatro. Iso ten que marcar si ou si. Eu quedábame horas mirando como traballaba el coas mans. Iso márcate. E cando es máis maior, levántaste un día e dis, nin avogacía ni nada, eu quero crear como o meu avó.

Que parte desa herdanza recibiches?
Eu recordo de pequena que os meus avós tiñan uns estantes marabillosos de madeira até o teito e eu buscaba os ollais e os remates das fibelas para poñelas nos dedos e colocalas no pescozo. Daquela xa facía cintos con todo o que atopaba. Pouca xente ten a oportunidade de acceder a un obradoiro desde pequena. Moi pouca xente ten a sorte de ir vendo a creación desde cero, esa maxia da peza formándose paso a paso. Iso si que o herdei deles, esa paixón pola man, polo ben feito, polo coidado.

Katuxa Platero, en Coralia

Conservas algunha das súas ferramentas?
Teño unha bigornia, o seu snap, a súa navalla de cortar, que fixo el mesmo. A verdade é que era un home que tiña unhas mans marabillosas; ogallá algún día tivese eu a profesionalidade que tiña el.

O sector conta con apoios que antes non se tiñan como os de Artesanía de Galicia, o Colexio de Xoieiros, Galicia Calidade… En que situación se atopa a profesión actualmente?
Eu creo que a xoiaría tradicional de compra e venda xa non está de moda. Hai un cambio de consumo. A xente nova non está tan interesada nin educada na xoiaría. A túa avoa, a miña nai… sabían ben o que era un zafiro, un topacio e valorábano. Á xente nova que vén por aquí gústalles, pero unha vez que llo explicas e entran no mundiño. Entón, creo que non estamos de moda entre ese público máis novo, pero xa se está empezando a chegar saíndo nos medios, dando un pouco máis de publicidade… A xoiaría debería revisarse, ten que haber un cambio, temos que unirnos á moda e a outros sectores para facernos un chisco máis fortes.

Como funciona un negocio como o teu en Compostela?
Eu teño un negocio superatípico, moi persoal. É unha xoiaría de autor, só vendo as miñas pezas, só o que eu deseño. Por exemplo, este ano o pantone é Living Coral, pois daquela fago fincapé nunha colección un pouco máis grande de coral. Pero gústame facer ao revés, crear as pezas introspectivamente, do que sae das miñas emocións cara a fóra, non do que vexo do exterior.

«Teño unha clientela fiel porque fago xoias moi persoais, feitas de maneira artesanal e creo que están dirixidas a clientes que aprecian un bo deseño, unha boa calidade, unhas pedras naturais e un traballo exclusivo»

Ir contra corrente, fai máis difícil atopar as materias primas?
Eu importo materiais de todo o mundo. Traballo cos mellores profesionais que me proporcionan tallas antigas únicas. Aínda que me apaixonan as pedras, eu son xoieira e traballo o metal. Pero a alma da peza é a pedra. Traballo desde a semi até a máxima categoría, pero sempre pedras naturais, non sintéticas.

Por canto se pode comprar unha das túas pezas?
Eu podo facerche a peza que queiras. Non hai límite. Podes levar unha peza única por 50€, pero o límite sempre o vas poñer ti. Eu podo traerche a peza que ti queiras sen ningún tipo de problema. Non teño aquí sete diamantes de dous quilates, pero se queres, eu consígochos. Diamantes amarelos, diamantes rosas… Traballo cos mellores dentro e fóra de España. Levo moitos anos nisto e cada vez somos menos deseñadores traballando a xoiaría de autor.

Rexeitaches algunha vez algún encargo?
Si, moitas veces. Ti podes pedirme unha cuncha de prata, por exemplo, pero eu non che vou facer unha que se poida atopar en calquera lugar. Nin que veñas cunha malla de Cartier e queiras que cha faga igual. Eu non fago pezas doutras empresas. Outra cousa é que veñas cun modelo de algo que che gusta e me propoñas darlle unha volta. Aí podemos empezar a falar, e sobre todo a traballar.

Como é hoxe a clientela de Katuxa Platero?
Teño clientela fixa en Santiago. Desde nenas moi noviñas até señoras maiores. E até teño familias enteiras de nais con fillas, que as intercambian entre elas, e iso é marabilloso. Teño clientes en moitas cidades galegas, de toda España e tamén no estranxeiro. Agora estou esperando por unha empresaria taiwanesa, que cada vez que vén pregúntame polas novidades. Teño unha clientela fiel porque fago xoias moi persoais, feitas de maneira artesanal e creo que están dirixidas a clientes que aprecian un bo deseño, unha boa calidade, unhas pedras naturais e un traballo exclusivo. Hoxe, a túa mesma cazadora encóntrala por Santiago moitas veces, parece que vestimos o mesmo. Gústame a xente que quere saírse un pouco dos canons e do estandarizado.

Desde unha rúa tan transitada como Os Bautizados, cal é a túa percepción do estado do pequeno comercio na cidade e máis en concreto na zona monumental?
Estamos de capa caída. É unha pena. Os cascos antigos de todas as cidades que eu coñezo teñen as mellores boutiques, as tendas referentes… e Santiago, creo que é a única que non ten iso. É un problema, ao meu modo de entender. Non temos as mellores boutiques, nin as grandes firmas, pero non as grandes firmas do estilo de Chanel, senón tendas de artesanía de calidade, que vendan un bo produto e que ademais saiban envolvelo, que iso é algo que nos falta aquí, o packaging. En Galicia temos un produto marabilloso, pero fáltanos o marketing, o saber vendernos ben fóra.

Hai iniciativas, tendas que están apostando por iso…
Pero con axuda… No pequeno comercio, o de comprar e vender acabouse. Veñen tendas moi grandes, vén Internet e o que podes conseguir ti pódeo conseguir esta xente, entregándocho mañá e probabelmente a mellor prezo ca ti. Eu creo que o pequeno comercio o que ten que facer é diferenciarse até o punto de dicir: «Isto só o teño eu, se o queres ven por el, eu pódocho enviar, pero a experiencia da compra vai ser mellor se ves por el». É a única maneira, senón estamos condenados a que non haxa tendas, nin no casco antigo nin en ningún lado.

Por iso, a renovación do comercio é imprescindíbel…
Bótannos moito na cara que non nos renovamos. E si, hai que renovarse. Entendo que despois de 40 anos detrás dun mostrador, que veñan e che digan: «Mira, é que tes que renovarte», pode chegar a amolar. Pero hai que facelo. Eu sempre o digo, unha peixeira e eu temos os mesmos retos unha vez que abrimos a tenda. A peixeira terá que ver a luz que lle vén mellor ao peixe para que se vexa máis fresco e eu o mesmo coas xoias. E cada un dentro das súas posibilidades. Non lle vou a pedir á señora que vaia a todas as feiras internacionais como podo ir eu, pero dentro das súas posibilidades, ten que ver a maneira de atraer máis público. Porque cada vez hai máis oferta e menos demanda, entón tes que ser o mellor, buscar a mellor luz, a mellor decoración, así como o mellor trato.

Coa bagaxe que che proporcionan as feiras internacionais, cara onde dirías que se dirixen os teus pasos?
Agora estamos tratando cuns neoiorquinos, pero é complicado chegar alí a nivel empresarial. Eu expuxen en París, e quedei decepcionada. As máis divertidas eramos unha italiana que tiña uns bikinis marabillosos e eu. Estamos vivindo un momento espantoso na xoiaría na que todo é «pauciño, cadradiño, circuliño». Aínda así, veume moi ben a experiencia porque nomeáronme a «creativa a descubrir», e iso abriume moitas portas. Gústame moito Vicenza. Acabo de vir de alí e para min é a cidade máis forte de Europa neste eido. Fan moitas feiras durante todo o ano e puiden coñecer a Lydia Courteille, unha das miñas deseñadoras favoritas de quen Karl Lagerfeld dixo que era «a xoiaría en esencia». Alí ves outro concepto de xoiaría, as súas pezas comezan en 30.000€ e hai xente comprándoas. Aínda que iso xa non son xoias, son obras de arte. Alí ves que a xoiaría aínda pode resistir, que hai xente que aínda a valora e que hai que saber buscala.

«Non temos as mellores boutiques, nin as grandes firmas, pero non as grandes firmas do estilo de Chanel, senón tendas de artesanía de calidade, que vendan un bo produto e que ademais saiban envolvelo, que iso é algo que nos falta aquí, o packaging. En Galicia temos un produto marabilloso, pero fáltanos o marketing, o saber vendernos ben fóra»

Katuxa Platero en Coralia

«Creo que o pequeno comercio o que ten que facer é diferenciarse até o punto de dicir: ‘Isto só o teño eu, se o queres ven por el, eu pódocho enviar, pero a experiencia da compra vai ser mellor se ves por el’. É a única maneira, senón estamos condenados a que non haxa tendas, nin no casco antigo nin en ningún lado»

É este entón un dos camiños con máis futuro polo que á xoiaría se refire?
Un deles. Ese é un tipo de xoiaría que está moi enfocado á arte e a moda. Eu penso que por aí deberiamos de enfocar a xoiaría, ou polo menos o meu tipo de xoiaría, da xente que deseñamos. O deseñador e o artesán teñen unha diferenza clave. O artesán pode especializarse nunha serie de pezas até tal punto de ser o mellor do mundo facendo iso, pero esa peza vaise repetir e calquera pode ter a mesma que o veciño. O deseñador, en cambio, á parte de ter a técnica e o gusto pola tradición, dálle un punto e ponlle personalidade.

Para que tipo de persoa deseñas? Hai alguén en concreto a quen che gustaría ver levando algunha das túas creacións?
Eu non deseño para alguén en concreto. Eu creo que te tes que namorar das miñas pezas. Ten que haber un frechazo. As miñas xoias funcionan así. Non existe iso de «esa peza quédalle moi ben á miña amiga, vouna poñer». Non, porque ao mellor a ela quédalle moi ben e ti tes uns trazos faciais que piden outras cores e outras formas. Nós, insistimos moito niso. Que pares diante do espello e tal e como pasas dúas horas buscando uns vaqueiros, pases dúas horas buscando un pendente que che favoreza e que fale de ti. Necesitas pasar un tempo diante do espello e dicir: «Que cores me favorecen? Que formas me favorecen? Encáixame? Si. Namórame? Si. Síntome unha deusa? Entón tes que levalo. Non me sinto unha deusa? Non o leves». Unha xoia ten que facercho sentir. Unha xoia tente que namorar. Non creo que sexa necesario poñer unha cousa por poñer.

E para rematar, podes contarnos cales serán as claves das tendencias na xoiaría de cara a esta primavera?
Lévase moitísimo o coral. Os vermellos, os laranxas… Tamén os hai desa cor. A min gústame moito rescatar a perla sempre. Pero non a perla redonda «Jackie Kennedy» que nos pon un montón de anos enriba. Si unha perla barroca, unha perla que nos aporte luz. Coco Chanel era moi lista, a partir dos corenta xa se poñía perlas, e era por algo. A perla é luz. Estamos nun momento da nosa vida no que todo é negro, branco, gris… e cando comezamos a ter certa idade o que máis nos favorece é esa luz na cara. Penso que unha perla barroca é o que máis favorece a unha muller. É moi complicado competir cunha perla. Pero tes que atopar a túa. Tes que buscala, como fas cos vaqueiros.

Queres ollar outros contidos relevantes?

D-due

150 150 CORALIA

Coma un pintor no seu lenzo, Charo Froján e Alfredo Olmedo desenvolven as súas coleccións a través dun proceso creativo e artístico que convida a deixarse levar pola ironía e a poética. As pezas de D-due respiran o aire salgado do mar de Rianxo, no estuario arousán, terra de intelectuais galeguistas como Castelao, Dieste ou Manuel Antonio, onde a firma crea, produce e tamén exporta as súas singulares e exclusivas pezas.

Texto de VALERIA PEREIRAS
Fotografías de JESÚS MADRIÑÁN

Máis de corenta anos de experiencia avalan a tradición téxtil desta firma, tan creativa como persoal, que comezou a súa andaina como empresa familiar nos anos sesenta e que hoxe conta cunha flagship store en Tokio e presenza en numerosos países ao redor do mundo. 

O seu éxito en Xapón non é casualidade. Unha acusada personalidade que gusta do tradicional, combinada cunha aposta decidida polo deseño e as Belas Artes, na que os patróns son fundamentais para armar e coser pezas únicas, feitas a man e próximas a conceptos moi plásticos, resultan moi atractivas no país nipón, berce de deseñadores que comparten estes mesmos canons, como Rei Kawakubo, Yohji Yamamoto ou Issey Miyake.   

D-due comezou como un pequeno taller de modista de alta calidade, e continúa a estar radicada nas instalacións orixinais. A infraestrutura ampliaríase nos anos noventa coa construción dun novo espazo de traballo, o estudo de deseño que daría lugar á marca, completado en 2010 con D-due LAB, un espazo de investigación que fai dela un proxecto de modo de vida máis que unha mera etiqueta de moda, co deseño como motor de innovación e competitividade.

O equipo de confección e deseño de patróns que forman Froján e Olmedo, xunto cun grupo de deseñadores novos, reinterpreta cada colección de maneira meticulosa, prestando unha atención minuciosa a cada detalle. O resultado deste proxecto singular son pezas exclusivas, que definen un estilo de vida en consonancia coa identidade da firma, cos rituais que definen a proximidade ao mar e á natureza nunha relación máxica que lles serve de inspiración nas súas creacións.

Ese é o caso de D-due in Blue, básicos cun toque moderno que se presentan cada tempada en azul atlántico: unha cor tan profunda como a do océano que rompe contra as nosas costas e vai moldeando as rías. As tradicionais Festas do Carme, que cada 16 de xullo celebran decenas de concellos do litoral galego na honra da virxe protectora dos mariñeiros, é o leitmotiv da colección primavera verán 2019 da firma: Welcome to the Summer. A través de catro partes nas que se divide este día festivo –Misa, Procesión, Romería e Verbena–, D-due reinventa as distintas vestimentas acordes a cada momento nun look book que mestura os deseños actuais con fotos antigas. Tamén vincula a identidade da firma cos distintos rituais e costumes asociados a esta festividade relixiosa e pagá que tan ben define Galicia.

A vila que inspirou a canción A rianxeira, inspira tamén esta colección. Os valores, as orixes e as esencias que definen a súa xente están á marxe das modas, e D-due soubo captalas e trasladalas ao deseño cunha colección que sitúa Galicia no centro e que combina arte e estilo con tradición e identidade.

Contido extraído do núm. 12

Queres ollar outros contidos relevantes?
Política de privacidade

Se consente a utilización de cookies, continúa navegando ou fai clic nalgún link entenderase que consinte a nosa política de cookies e, por tanto, a instalación das mesmas no seu equipo ou dispositivo.

Se vostede quere, pode cambiar a configuración de cookies en calquera momento, configurando o seu navegador para aceptar, ou non, as cookies que recibe ou para que o navegador o avise cando un servidor queira gardar unha cookie.

Esta web utiliza cookies.
error: Contido protexido