•  981 806 528 & 670 594 685 info@coralia.gal

Escenarios

Ailá

150 150 CORALIA

Ailá

O baile e a música festiva 

Entrevista de Redacción
Fotografías de Sara Pardo Lareo

Xotas, muñeiras, valses e pasodobres. Sexan soltos ou sexan agarrados, Ailá chega para sacar punto e facer bailar. O grupo composto por Xan Pampín, Ángela Carou, Manuele Pardo e Abel Gañete, lanza o seu primeiro traballo discográfico: Ailá. O álbum, que conta cun avance de sete cortes nas plataformas dixitais Youtube, Spotify, Deezer e Amazon, pódese adquirir na tenda Trisquel Artesanía, de Santiago de Compostela.

 

A banda, fraguada nas noites de foliada na Casa das Crechas e representante de Galicia no Festival Celtic Connection 2020, publica nesta primavera un álbum que propón achegar ao público unha óptica moderna da tradición oral galega acompañada de sonoridades festivas e actuais:«Queremos espallar e compartir a enerxía universal tan propia do canto e do baile tradicional de Galicia, a súa esencia máis fonda, a súa alegría», expón o grupo. Ailá conta cun repertorio conformado por unha ducia de temas, máis un de agasallo, que se nutre da análise e investigación realizada por Xan Pampín en numerosos arquivos sonoros e recollidas particulares, «grazas á inmensa xenerosidade das informantes, mulleres de toda Galicia que abriron as portas das casas para compartir co mundo o sei xeito de ver a vida», apunta o músico. Cantos de lugares tan dispares coma Laxoso (Ponte Caldelas), Santa Mariña do Barro (A Baña), Abeneiros (Ordes), Coles (Ourense), San Martiño de Galegos (Frades) ou Os Seixedos (Covelo) serven de inspiración á hora de compoñer o álbum, que Ailá completa con arranxos que beben de ritmos contemporáneos e foráneos.

Instrumentos como o acordeón, a pandeireta, o bombo, o fliscorno, as tarrañolas ou a gaita «rosca» mistúranse con naturalidade coas cunchas ou mesmo as tixolas, ofrecendo así un curioso percorrido musical por Galicia. Unha viaxe sonora con aires de charanga e corazón de serán. Unha proposta de carácter festivo, na que tamén colaboran Andrés Vilán, Manuel Amigo, Nikolai Velikov, Pedro Lamas ou Pedro Pascual, entre outros; e coa que Ailá dá boa conta do inmenso patrimonio vinculado ao canto e danza tradicional que ten Galicia. «Somos conscientes de que cada xeración quere dar unha nova volta á tradición musical e revitalizala. Nós identificámonos co tradi. Para nós é moito máis que unha etiqueta: é un xeito de ver e de entender a vida desde unha perspectiva transversal, na que a música é un eixo vertebrador da comunidade e un elemento fundamental para favorecer as relacións interxeracionais», explica Ailá.

 

Ailá ao vivo

A primeira ocasión na que o público poderá coñecer ao vivo este traballo ao completo será o 28 de maio en Cangas. As entradas para o concerto, que se celebrará no Auditorio Municipal, xa están á venda a través da plataforma Ataquilla.com.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Andrea Pousa

150 150 CORALIA

Andrea Pousa

«A base de picar pedra»

Entrevista de LAURA RAMOS CUBA
Fotografías FONDO ANDREA POUSA

Fóra do escenario é simplemente Andrea de Tomiño, unha máis do grupo de amizades. Porén, ao prender os focos emerxe unha voz, distinta e igual ao mesmo tempo. Unha voz que bebe dunha longa herdanza de grandes cantoras como Dulce Pontes e Amália Rodrigues, mais tamén un son eléctrico presente nas mesmas coordenadas que artistas internacionais como Nicki Nicole ou Billie Eilish.

“Até a canción máis ridícula pode achegarche ideas, toda a música me inflúe”, afirma con alegría na voz. Andrea Pousa viste a empatía, a naturalidade e o tesón como emblemas da súa carreira artística. A cantante, cunha longa e sólida traxectoria, é integrante da compañía Queiman e Pousa desde 2014, mais nos últimos anos comezou a deixar un rastro de fortes pegadas no panorama musical. En Miami, en México ou na gran pantalla, Pousa pisa forte e leva, con naturalidade e sen complexos, a lingua galega e a irmandade con Portugal mundo adiante.

Lanzas o teu álbum Retorno, do que xa tivemos un adianto coa Triloxía Meiga. Cal é a principal diferenza con Respirar (2017), o teu anterior -e primeiro- traballo?

Posiblemente a miña implicación a nivel de composición. No primeiro quixen rodearme de grandes profesionais como Nani García e Xavier Ferreiro porque non tiña experiencia. Neste impliqueime coa composición e quixen innovar. Deixeime levar por correntes máis modernas, máis vangardistas… e conseguín un son bastante diferente mais sen perder a esencia.

Como abordas tu o proceso creativo para Retorno?

Neste álbum a composición está feita por min ao 80%, xunto con Paulo Borges, o produtor musical. Xuntámonos os dous nunha casa en Vilanova de Cerveira e estivemos compóndoo en catro ou cinco fases. El comezaba tocando algunha harmonía e eu encaixaba as melodías con algunhas letras que xa fixera a propósito para este disco. Foi un proceso rápido, porque cada día podiamos facer dous temas, e tamén foi fermoso poder ver como nacen as cancións.

Son temas que falan sobre o amor, o desamor… mais tamén son cancións cargadas de positividade e empoderamento porque sempre me gusta darlle unha volta de cor a todo, un toque positivo. Aínda que algo sexa moi negro, eu sempre quedo co mellor. E ese tamén é o balance que estou facendo deste ano.

A Triloxía Meiga son cancións en galego. Porén, Retorno inclúe tamén cancións en español e en portugués. Que motivou esta decisión a empregar varias linguas?

Realmente foi algo natural. Eu son galega e son bilingüe, claro, mais tamén teño raíces portuguesas e vivín sempre de cara a Portugal. Son de Tomiño e téñoo de fronte, polo que sempre estiven moi pegada ao país, á súa cultura, a súa fala… Considérome, xa que logo, trilingüe, teño tres idiomas nai porque así o quixen.

Velaí a ligazón de Retorno con Portugal.

Retorno é unha volta renovada ás miñas raíces, a esa raíz galaicoportuguesa, como digo moitas veces. Trato de conectar con Portugal e coa raia. Na Galiza parece que vivimos de costas a Portugal en moitos sentidos, e este tipo de traballos unen a nosa cultura. Cando canto en galego, os portugueses séntense máis próximos a nós. Aconteceume no confinamento, cando versionei en galego cancións míticas como Shallow, de Lady Gaga. A xente portuguesa que me escoitaba sorprendíase. O simple feito de traducir a canción facíame estar máis próxima a Portugal. E sempre trato de estar próxima ao país, considérome tamén parte del e penso que debemos unir máis as nosas culturas, estar máis presentes uns cos outros.

A miúdo os prexuízos reducen a lingua galega a certos tópicos ou xéneros artísticos. A nivel musical, tu es unha diva que canta en galego, unha imaxe que semella infrecuente. Desde a túa visión do panorama artístico, ves o galego na música limitado a certos espazos? Ou é unha visión arcaica?

Pois esa é a miña loita diaria! Precisamente compuxen a Triloxía Meiga con ese propósito: pódese facer música en galego sen ningún tipo de fronteira. De feito, vexo que moitas veces somos os propios galegos quen nos limitamos. Eu estreei Camiñares en México e Alalá Meigo en Miami, e nunca tiven ese complexo de inferioridade por facelo en galego. Mostrei o que somos con empoderamento. Sabes? Vexo que ese complexo é a miúdo unha cousa nosa, que somos nós quen poñemos eses límites. É xente galega quen me insiste: “Por que o cantas en galego? Non te van entender, iso non vai saír de Galicia”. E a min o galego abriume máis portas do que poden imaxinar! Conéctame con Portugal, conéctame con Angola, con Cabo Verde, con Brasil… Deume máis fortunas que desgrazas. E lévoo con amor propio e orgullo, por min e por todas as persoas que loitan para empoderar a nosa lingua, porque somos nós quen temos que facernos valorar. E ese é o meu traballo diario.

Obviamente, tamén canto en castelán e non teño problema ningún porque son bilingüe, e de aí este traballo, con esta mensaxe e con ese obxectivo: empoderar e sacar o galego desas etiquetaxes de “lingua do canto tradicional”, “lingua de gañáns”… Sacala diso porque se non nos valoramos, seremos sempre uns coitadiños e a min si que non me dá a gana de ser unha coitada.

«Precisamente compuxen a Triloxía Meiga con ese propósito: pódese facer música en galego sen ningún tipo de fronteira»

Como mencionas, este último traballo presentáchelo fóra. En México, para sermos máis exactas.

Era o obxectivo, si, presentar fóra de Galicia. Desgraciadamente, ninguén é profeta na súa terra, pero Camiñares xa foi lanzado en México a propósito. É un país co que conectei moi ben as veces que fun. A xente é moi fiel e agarimosa, con unha conexión especial con Galicia e España. Foron eles quen me propuxeron estrear o single alá, nun programa de televisión a nivel nacional que ven miles de persoas. No momento da entrevista, as miñas redes sociais ardían e as miñas amizades mexicanas alucinaban. Dicíanme “Andrea, que pasa contigo? Saes máis aquí que calquera artista nacional!” E destacaban tamén a cantidade de tempo que me dedicaban. Normalmente tes que pagar para aparecer tres minutos, e eu estiven quince minutos na televisión nacional mexicana, falando de Galicia, da miña música, do galego… Defendendo o que somos con total naturalidade. É o meu obxectivo, unir culturas con respecto e sen imposicións, porque é algo totalmente natural.

O idioma logo resultou unha barreira ou unha ponte?

Unha ponte, por suposto. Dános riqueza. Todo o que saibamos, todo o que somos… non ocupa lugar. É máis, pode darche riqueza e axudarche. Xa digo, a min o galego abriume moitas portas en moitos países. Teño amizades en Angola, en Cabo Verde, en Brasil… e é en parte grazas ao galego. Hai moitas persoas que falan galego pero féchanse ao portugués e non! Eu sempre tiven a mente aberta, de meter a pata co idioma ás veces, pero querer conectar cos demais e facelo.

Nas túas letras fas unha crítica sobre o desleixo que existe na sociedade actual. Avogas polo autocoñecemento, o espírito de superación ou a necesidade humana de conexión, cunha propia e cos demáis.

De feito, o seguinte sinxelo fala precisamente diso. As miñas letras son pequenas reflexións do que me pasa e do que pasa ao meu arredor. En Axendados, por exemplo, falo de como moitas veces nos sentimos máis interesantes por termos unha axenda chea, do remuíño de compromisos e responsabilidades, das redes sociais que nos fan ser máis superficiais… No inicio de 2020 considerabámonos os mellores porque tiñamos unha axenda chea. Eu, por exemplo, a finais de 2019 non tiña datas libres para todo 2020.  E ao final estabamos nun bucle, nunha espiral que nos leva a perder a nosa esencia. Por iso para min é tan importante desconectar, porque cando desconectas saes renovada e volves retomar. Cando xa non son produtiva gústame estar cos amigos e non ser nin cantante nin nada, son Andrea de Tomiño, son eu.

Após 2020… este ano foi para sacar algunha aprendizaxe como sociedade?

É para sacala! Un máster en aprendizaxe e unha toma de terra, porque todos tocamos terra. Era ano previo ao Xacobeo e todos tiñamos a axenda chea, con moita actividade cultural e moi produtivo e, de súpeto, tivemos que reinventarnos. No meu caso, o día 13 de marzo tiña un espectáculo de Queiman e Pousa en Portugal para trinta mil persoas e cancelouse unha semana antes. Que facemos? Eu, por exemplo, tiven a sorte ou a visión de, pasados dous días de shock, comecei a activarme, a crear e a estudar. Fixen conexións, concertos online… Non parei un segundo e daba ánimos, porque todos nos deprimíamos coas noticias, pero eu non quería entrar nesa corrente nin perder enerxía.

Na túa carreira e nas túas declaracións destacas sempre o teu traballo e a túa constancia para lograr chegar onde estás. É este tamén un valor que queres compartir?

A miña experiencia na carreira artística é de picar pedra. Levo toda unha vida traballando e non coñezo outro métoo que non sexa o traballo constante, o tesón e estar aí ao pé do canón todos os días. A min e aos meus compañeiros non nos agasallan nada, por iso odio que nos digan “ai, cantos éxitos, que sorte”. Como que sorte? Levo anos traballando para lograr isto mais, claro, non se ve o que hai detrás: moito traballo, horas e cousas que perdes, igual que outros traballos.

Moitas nenas que queren ser cantantes fálanme e pregúntanme, e eu sempre lles digo que o importante é que lles guste e que o teñan claro, porque é tamén un traballo duro e inestable: tes que estar sempre creando, na onda, non te podes vir abaixo e tes que estar súper activa… Eu sempre o tiven claro e sempre traballei por ese obxectivo, e aí querer é poder.

En 2021 vai ser a estrea de El niño Dios, un filme de Ignacio Ortiz sobre o nacemento e a figura de Xesús de Nazaret. Como foi esta aventura?

Foi unha experiencia enriquecedora! Era a miña primeira incursión no cinema e sobre todo apreciei traballar con xente coñecida que coñecía desde a infancia a través das telenovelas. Compartía plano con eles e descubrín xente moi profesional, con moitas táboas que me axudaron moito. O meu foi un papel pequeno mais estou moi orgullosa de dar ese paso e non descarto dar máis nese sentido. Obviamente son cantante, pero o de ser actriz é algo paralelo que vai da man e que ten cabida na miña vida perfectamente.

Que outros soños ten Andrea Pousa?

Pois un soño que teño, un é que tamén me gustaría compoñer unha banda sonora para algún filme ou serie. É un obxectivo para o que estou traballando. A verdade, gústame colocarme pequenas metas e chegar a elas e, despois, poñer outra meta. Son pequenas grandes metas porque realmente o importante é soñar, loitar e nunca perder a esperanza de que podemos logralo.

«A min o galego abriume máis portas do que poden imaxinar! Conéctame con Portugal, conéctame con Angola, con Cabo Verde, con Brasil...Deume máis fortunas que desgrazas»

 

Queres ollar outros contidos relevantes?

Luis Zahera

150 150 CORALIA

Collemos a Luis Zahera en Melilla nun descanso da rodaxe de La Unidad, a nova serie de Movistar que grava baixo a dirección do monfortino Dani de la Torre. «Estou moi contento porque nesta non fago de malo malísimo», cóntanos. Non é tarefa sinxela atopar un oco para falar con Luis, porque non para de traballar. O Goya que levantou en febreiro polo seu papel en El Reino consolidouno como un dos secundarios máis demandados do audiovisual español. Con tres décadas de profesión ás costas, confésanos que aínda lle custa «entender o choio este». Facemos con el un pequeno repaso dese «choio» que supón ser actor na actualidade, da súa traxectoria, e mesmo viaxamos máis atrás, aos anos nos que era un rapaz da Estila, facía bromas co Botafumeiro e escapaba de Coralia e Maruxa: «Mimá, que medo me daban», lembra divertido.

Entrevista de XABIER LÓPEZ & Fotografías de LA DIAPO

Que nos podes contar de La Unidad?
Pois é un thriller policial de acción, deses que lle gustan a Dani de la Torre. Vai sobre a Comisaría General de Información, que é a que recibe toda a información sobre a xihad islámica e trata de desarticular unha trama moi perigosa… E non che podo adiantar nada máis.

Será unha rodaxe longa. Se non me equivoco, prolongarase durante vinte semanas.
Si, iso é, vinte semanas. Van ir até Nixeria, filmar no porto de Lagos, a Barcelona, Madrid, Francia… Pero o groso da serie grávase en Galicia. Hai unha renovación da ficción e das plataformas que é impresionante. Os produtos que facemos agora hai anos eran inviábeis: unha serie de televisión en español polo mundo adiante, dirixida por un galego…

«Levo xa unha temporadiña nisto e é moi estraño. Eu sei de actores que son mil cincocentas veces mellores ca min, tecnicamente e de todos os xeitos, e non están a traballar. É que non sei, e nunca saberei, como funciona este choio»

Estamos inmersos na idade de ouro das series.
Si, é verdade. Estabamos afeitos, sen querer parecer pretensioso, a series como Mareas Vivas. A min Mareas pareceume unha cousa moi innovadora no 96, pero eran series que lle tiñan que gustar a todo o mundo: a papá, a mamá, ao avó… Agora, todo cambiou, e eu non podería imaxinar en todos os días da miña vida un rexurdimento así, este volume de traballo…

Sorprende até dentro da profesión?
É que eu non entendo como se poden producir esta cantidade de series, como se consomen. Eu son unha persoa que practicamente segue sendo analóxica. Para min, desde logo, é unha novidade, probabelmente saibas ti bastante máis ca min do tema.

Iso xa che aseguro que non.
En calquera caso, é un xiro copernicano, como nos dicían os Irmáns de La Salle. Ou como din os meus sobriños: tío, isto non é unha época de cambios, é un cambio de época. Debe de ser iso.

Algunha vez dixeches que o éxito era poder traballar regularmente.
Eu considérome un suertudo, un privilexiado. Pensa que a estatística dos actores que poden vivir da profesión é devastadora.

Mais a alta demanda de series permite traballar máis, non si?
Nunca na miña vida pensei que podería haber esta efervescencia. É un momento doce para a profesión, pero a ver o que dura, non? O galego pesimista que levo dentro pregúntase se isto será unha burbulla e rebentará algún día.

Un momento doce para a profesión e en especial para Luis Zahera. Tras o Goya puidemos ler nos xornais que eras o actor de moda…
Home, o da estatuíña é marabilloso. É gloria bendita. Pero eu que sei! Levo xa unha temporadiña nisto e é moi estraño. Eu sei de actores que son mil cincocentas veces mellores ca min, tecnicamente e de todos os xeitos, e non están a traballar. É que non sei, e nunca saberei, como funciona este choio.

O segredo é aproveitar o tirón mentres dure?
Claro, eu estou nun pequerrecho momento de gloria. Colleume nesa efervescencia da que falaba antes. Pero, sinceramente, non teño unha gran capacidade analítica sobre a situación. Aos meus 53 anos estou nesa dinámica, non podo crer este mogollón, pero moi feliz, claro.

Algúns dos personaxes que interpretaches son moi populares: Petróleo, Anselmo, Pertur, Releches… Algún ao que lle teñas especial cariño?
Eu non son nada fetichista dos personaxes. O traballo para min é como cando xogas de neno, só me interesa o seguinte xogo. Se á xente lle gustou Petróleo ou Pertur perfecto. Eu prefiro que fale o público. A min gústame o traballo, creo que a frase é de Gene Kelly: cal é o seu papel preferido? O meu papel favorito é o que está por vir. Pois eu son como Gene Kelly para iso. Vale, que non son fetichista, para non enrollarme como una persiana

Non, non, podes enrollarte o que queiras…
Pois, mira, o que si é certo é que lle teño moitísimo cariño a O Matachín, que foi a primeira curtametraxe que fixen. Eu creo que nos pasa a todos, supoño que ti tamén recordarás a primeira entrevista que fixeches. Eu recordo os personaxes que fixemos en O Matachín, tes un tipo de ilusión que é difícil de definir.

«Do Apóstolo teño o recordo de rapaz, de non ver polo fume da pólvora, de estar ben agarrado ás miñas irmás, e dos adultos que che dicían todo o tempo: non mires para arriba, non mires para arriba, porque caían as canas, millóns de canas… E ese cheiro a pólvora que me fascinaba»

Este número de Coralia ten a festa como protagonista. Que lembras das do Apóstolo sobre todo?
Home, o Apóstolo, cando ía aos fogos de rapaciño, que nin se enchía de todo, estábase comodamente no Obradoiro, había todo aquel fume… Ah! E o monstro de Guatemala na feira da Alameda, que iamos ver sempre e era unha cousa patética.

Que era o monstro de Guatemala? Non o lembro…
É que che falo de hai corenta anos, cando ía á feira disparar as escopetas de balotes. Era El monstruo de Guatemala (imita unha voz da feira), era un tipo cunha cabeza… Iso é o que lembro. Pero sobre todo lémbrome dos fogos no Obradoiro, que iamos toda a familia, as miñas irmás e o meu curmán Santi, que agora é rexedor en Luar, que non lle gustaban nada os fogos e pasábao bastante mal, e eu dicía para min: para que traerán este rapaz a unha cousa que non lle chista nada?

E algún outro recordo?
Había unha broma que se facía antes na misa mítica do Botafumeiro. O Botafumeiro vai pola nave pequena, sabes? Pero antes non había bancos. Agora hai bancos, elevaron o altar cunha tarima de madeira, dáste conta?

Si, si, doume conta.
Antes, cando eu era rapaz, na nave non había nada, todo o mundo se abeiraba e había dúas filas de xente de pé mirando o Botafumeiro. Meu pai poñíase dunha banda e meu tío Moncho doutra, e facíanlle unha broma á xente no momento que viña o Botafumeiro, que ás veces era unha bóla de lume pasando a toda velocidade. Daquela meu pai dicíame: cruza, e eu cruzaba dunha beira á outra por onde a bóla pasaba máis baixa. Todo o mundo se asustaba moito. Loxicamente, o Botafumeiro nunca che podía dar, é un efecto óptico. O truco era cruzar amodo e, se o facías así, vías como toda a xente se alporizaba.

Usábante a ti para a brincadeira.
A min, ao meu curmán… tiñas que ser pequeniño. Pero era como ser protagonista dun espectáculo, porque todo o mundo te miraba e ninguén te viña salvar. E como para salvarte! Con aquela cousa que fai fium, fium (imita o son do Botafumeiro) e aquel órgano que soa atronador… Era moi divertido.

Agora é todo moi distinto.
Claro! Cando eu era rapaz sacábase o Botafumeiro sete veces ao ano, agora van os dentistas a un congreso, pagan e, ala! Xa teñen Botafumeiro. Antes ías velo as sete veces. Agora a broma xa non se pode facer porque hai bancos, hai un altar. Cando eu era rapaz o Botafumeiro pasaba moi preto do chan… Era moitísimo máis espectacular.

E vés algunha vez ás festas do Apóstolo?
Non, que va. Agora hai unhas proxeccións, non? Eu xa me fixen maior. Do Apóstolo teño o recordo de rapaz, de non ver polo fume da pólvora, de estar ben agarrado ás miñas irmás, e dos adultos que che dicían todo o tempo: non mires para arriba, non mires para arriba, porque caían as canas, millóns de canas… E ese cheiro a pólvora que me fascinaba. Será que son un compostelán clásico.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Budiño

150 150 CORALIA

Parou seis anos, pero só para tomar impulso e reinventarse. O músico de Moaña namorado de Compostela volve con Fulgor, un libro disco de coleccionista no que canta por primeira vez. Con el conversamos desta transición e deste novo traballo que ten moito de álbum de recordos, no que ispe a súa alma con dez cancións que emocionan desde a primeira nota. Todas e cada unha delas dedícallas a Fran Pérez, Narf, o amigo que tocou a tecla que deu lugar ao novo Budiño.

Entrevista de VALERIA PEREIRAS & Fotografías de FRED IGLESIAS

Fulgor é o teu sétimo traballo xa. Que dirías que ten de continuación e de distinto aos seis anteriores?
Creo que Fulgor é o primeiro dunha nova etapa. Hai seis anos xa de Sotaque (2013). Até agora o lóxico viña sendo sacar un cada tres, como moito catro. Pero este, cando chegamos ao terceiro ano e tiven que tomar unha decisión para facer un novo disco, decateime de que non era o momento. Pensei que algo estaba a cambiar e quería facer outra aposta. Entón, deuse a casualidade que se cumpría o vinte aniversario do meu primeiro disco.

De Paralaia (1997), e reeditáchelo en 2017 coincidindo co aniversario.
Si, decidimos facer unha reedición especial, con libro disco. E, neses últimos tres anos funlle dando forma a este sétimo disco, o primeiro dunha nova etapa.

Budiño presenta Fulgor en Coralia

«A xente que escoite por primeira vez unha canción deste disco non vai saber que artista é porque a min ninguén me escoitara cantar antes. Iso é o que lle está a pasar a todo o mundo»

É un novo Budiño o de Fulgor?
Pois o paso máis importante é deixar de tocar como instrumento principal unha gaita e unha frauta e utilizar a voz por primeira vez. Ese é o gran paso.

Pero imaxino que hai coincidencias co resto da túa discografía. Que é o que non muda?
A miña ilusión sempre foi e segue a ser compoñer música. Aínda que eu veño da música tradicional, aos doce anos descubrín o rock and roll indo a concertos coas amizades. Eu, desde pequeno, facía certo tipo de música pero tamén me gustaban moitos outros estilos. E sempre tiven na cabeza, desde o principio, levar a actitude do rock á música que facía.

Neste álbum a maioría das letras son túas pero tamén musicaches outras como o poema «Santiago» de Xoel López, «San Xoán» de Vega ou «Pulso» de Antía Otero. Como é isto de poñerlles música ás verbas doutras persoas?
Foron, creo, as tres primeiras. Tiña que dar un paso importante de facer dez cancións. Era algo moi medido que non valía facer un disco con tres, catro cancións que podes utilizar logo nos directos e tiras do teu repertorio dos últimos vinte anos. Así que vinme nesa disxuntiva. Vaites! Teño que facer dez cancións para tocalas nos directos, porque é unha etapa nova. A xente que escoite por primeira vez unha canción deste disco non vai saber que artista é porque a min ninguén me escoitara cantar antes. Iso é o que lle está a pasar a todo o mundo. Escoitan algo e din, non sei quen é.

A edición do disco é exquisita.
Fulgor conta co patrocinio cultural de Adega Ponte da Boga, tras escoitar parte do borrador cando o estaba a facer. Esta adega está a apoiar un creador ou creadora cada ano cunha botella de viño, unha nova anada que dedican a quen elixen. E hai unha botella este ano que se chama Fulgor. Eles asumiron a edición do disco, e nós chamamos a Ana Zon, que é unha deseñadora ourensá, que xa fixera o deseño do libro disco de Paralaia. Os borradores das cancións envieillos e ela recreouse á medida que se ían compoñendo as cancións. E quedou ese libriño disco que, mesmo ao tacto, penso que é unha xoia.

A música é toda túa, e antes tampouco escribías letras. Como foi o proceso?
Nese primeiro momento dixen, de onde tiro? Dos amigos e das amigas que escriben que flipas. Con Xoel pasoume co seu poemario, Bailarás cometas bajo el mar, que sacou hai ano e medio. Recordo mercar o libro en Couceiro, ir ao Costa Vella tomar algo e ver «Santiago» e bum! Aquí hai unha canción. Pola noite chameino e díxenlle: neno, isto é unha canción. Que che parece se a musico? A súa resposta foi: encantado. Tanto, que un ano despois xa fun gravala a Madrid co cuarteto de corda, Quiroga, e el estaba tan alucinado coa canción que dixo: me dejas cantar unos coros? E eu: Xoel, como che vou dicir que non? Ademais, era unha das ideas que tiña. Podía tirar perfectamente de amigos e amigas que cantaran e facer un disco de duetos, pero non me parecía honesto. E, de feito, non lle pedín en ningún momento a Xoel que cantase no disco. Foi el xa cando escoitou a canción e o cuarteto de corda. Empezou por, se me deixas tocar unha guitarra, veña vai, e se me deixas facer uns coros, todo para ti.

Budiño presenta Fulgor en Coralia

En «Santiago», que é o título desa canción, dis que habería que vivir aquí polo menos dous anos. Por que?
El fixo esa letra cando vivía aquí. Estivo dous anos estudando, e foi cando tocaba na rúa. De feito, fixemos un vídeo de Santiago con el aquí e esa era a idea. El e eu tocando na rúa, e penso que quedou moi chulo.

E no caso de Antía Otero, xurdiu tamén así?
Eu tiña o seu libro de poemas O cuarto das abellas, e dixen ui, como mola isto. A Antía coñecina na Illa de Arousa, e era outra das persoas que necesitaba que fixera unha letra. Pedinlle un poema e, a partir de aí, case igual que con «Santiago», fixen unha música para ese poema. Para min era complicado. No caso de Vega foi ao contrario, xa tiña a música, paseilla, e ela escribiu enriba da música. Esas foron as tres primeiras letras que pedín, porque eu non me atrevía. Xa na cuarta empecei e foi todo rodado.

O primeiro agradecemento do disco é para Fran Pérez, Narf, ao que lle dedicas «cada palabra e cada nota deste disco». Como de grande é o baleiro que deixou este artista?
Ó, claro. Cada vez que me atopo con alguén que o coñecía e que fala abertamente de como era Narf, vaste decatando de que a xente non é aínda consciente do pouso que deixou. Un baleiro tremendo, era un compositor marabilloso e un tipo excepcional. Eu case coñecín máis a Fran viaxando fóra que aquí. Eu era superfan del, pero empezamos a coincidir en varias viaxes á Arxentina. Estivemos en Mar da Prata, en Bos Aires, en Portugal… E logo, hai tres anos eu fíxenlle unha proposición para que nos acompañara nunha xira polo Canadá. Apetecíame un montón que viñera coa miña banda, pero para cantar cancións del. Non que el se adaptara a tocar a guitarra comigo. Díxenlle: Fran a min apetéceme moito que veñas, pero que a miña banda aprenda as túas cancións e eu facerche algúns coros, se me deixas. Nesa viaxe saíu realmente o Fulgor. Foi nas cataratas do Niágara onde quedamos de facer unha canción xuntos. E nas probas de son, nos ensaios, el vía que eu lle estaba facendo os coros e díxome: Budi, pero que fago eu aquí? Por que me chamas a min para cantar? É un oco que non te atreves a cubrir pero eu véxoo clarísimo, tes que cantar. Aí saltou a chispa que eu xa tiña latente, e el creo que regou esa semente. E ese foi o principio disto.

Neste álbum fas unha revisión dun dos seus temas que é «Bos amores». Por que este? Ten un significado especial?
Había moitas melodías de Fran que se podían elixir, pero foi «Bos Amores». Non sei exactamente por que, porque hai outras moitas como «Tambor», «Esta noite»… das que me apetecía un montón facer unha versión, facerme ese agasallo, o de recordar a súa música. Non sei exactamente por que. Foi algo inexplicábel, pasa que ás veces aparece unha canción e non podes desprenderte dela, e cada vez que a tocamos en directo pasa algo con ela. É un tema tan bonito!

«É difícil vivir da música? Si, pero levo vivindo do meu traballo toda a vida, desde que teño uso de razón. Supoño que é difícil como calquera outra profesión, pero eu o que amo é a música. Eu son músico de vocación»

Narf era un dos amigos do Dezaseis. Alí é frecuente atoparte a ti, a Uxía, a Guadi, a Xabier Díaz… arredor de Suso, claro. Que de especial ten esta «casa de xantar»?
Eu non concibo vir a Compos sen ir alí e facerlle unha visita a Suso. Suso é marabilloso e aposta continuamente polos creadores e consegue unha comuñón entre toda a xente, da música, do cinema… E sempre pasa algo no Dezaseis. De feito, esa xuntanza con Fran foi alí, nunha mesa a carón da barra cando lle propuxen vir connosco a Canadá. E Suso ten ese don especial de facer que a xente se sinta ben e que se creen cousas novas alí.

Tamén tes unha relación especial coa Illa de Arousa, onde se botaron as cinzas de Narf. Considéralo o teu refuxio, o lugar onde te inspiras?
Si, na Illa pasan cousas moi bonitas. Todo empezou con algún concerto aos que fomos, non recordo exactamente, no que había moitos músicos, Uxía estaba polo medio e, por suposto, Carlos Blanco que é o mestre de cerimonias. E alí empezou esoutra parte da semente, porque nas festas nas casas dos amigos, sobre todo nas noites de San Xoán, de súpeto aparece unha guitarra e véxome outra vez co instrumento que tocaba de pequeno e de adolescente soñando con ser unha estrela do rock. De repente atópome cunha guitarra nas mans e coa miña timidez extrema para cantar enriba dun escenario, pero rodeado de amigos e amigas empeza a fluír algo e empezas a cantar con eles e perdes un pouco o medo escénico de interpretar, e así decido emprender unha nova vida, ir a clases de canto, e centrarme estes dous últimos anos en estudar moito, produción musical tamén…

O canto con Mónica de Nut, non si?
Si, Mónica Nut foi unha das claves para lanzarme ao baleiro. Eu non quería cantar con paracaídas, quería estender as ás, quería planar e gozar. Non buscaba algo tan artificial como un paracaídas, que te salva. Hai que aprender a planar e para iso precisas alguén como Mónica que che diga: moi ben, colócate. Ponte de pé, aí tes o piano, dá unha nota e empeza a cantar. E eu: como, Mónica, se me dá moito corte. Pero ela insistía: non, non, non, dá unha nota, colle o ton e canta o que queiras. E aí, de súpeto empezo a cantar as novas melodías do disco e ela dime: vale, pero ti tes unha extensión potente, isto vai ser complicado, porque se tes un rexistro pequeno é máis sinxelo. Así que tivemos que darlle duro. Colocación de padal, diafragma etc.

Técnica, non si?
Si, foron moitos meses. Técnica, pero onde iamos xa mirando os borradores das cancións novas. Iso foi xenial, poder traballar con ela o disco.

Con Elena [cando fala en plural inclúea a ela], ademais de relación sentimental compartes relación profesional. Como é traballar coa túa parella?
[Ri] Si, é complicado dividir eses dous mundos. Onde se separan perfectamente é na Arousa. No momento no que cruzas a ponte sempre facemos o mesmo, collemos o móbil e sacamos unha fotografía ou gravamos un vídeo cunha música que adoita ser de Xoel López ou de Guadi, ou outra xente moi querida. E, de súpeto, hai un código aí que ninguén puxo enriba da mesa, pero que se aplica, que é: aquí non se fala de traballo. E nunca falamos disto, aparece e é marabilloso estar alí un, dous, tres días e falar da vida e compartila coas amizades.

Ao longo destes anos actuaches en multitude de escenarios ao redor do mundo. Se tiveses que quedar con un, cal sería?
Uf, loxicamente terá que ser algo exótico, non?

Veña, abro o abano, podes elixir máis dun, pero Damasco imaxino que o inclúes.
Por iso dicía exótico [ri] Por aí ía. Claro, Damasco marca moito, sobre todo porque é unha cidade que cres que non vas poder visitar e non se vai parecer en nada a como era. Eu collina nun momento de tan bo rollo, logo de estar facendo varios concertos nesa zona, en Beirut, bañámonos no mar Morto…

Unha zona «quente». Algunha anécdota?
Lembro estar nun teatro en Beirut e chegar os militares para rexistralo todo porque estourara unha bomba aquela mañá. Miraron cada instrumento, o escenario, as butacas… Nós estabamos alucinados coa intervención dos militares, cos que ía un pastor belga precioso. A min encántanme os cans e cando xa marchaban preguntei se podía acariñalo. O militar que o levaba miroume con cara de non podo crer o que me está a pedir este tío, pero de súpeto botou un sorriso e deixounos achegar ao can. Despois continuamos sen máis co concerto. Daquela era algo habitual, xa nos advertiran e iamos un pouco como nenos, se pasa algo, pasa, pero imos vivir a experiencia… Mais se tivera que elixir un lugar especial para nós ese lugar sería México. Estamos namorados da xente, da cultura, da comida, e sobre todo de DF, que é o que coñecemos. É un dos lugares aos que volvería mañá sen pensalo. Poder tocar na praza do Zócalo, diante de 50.000 persoas foi marabilloso. E logo percorrer os sitios máis pequenos aos que eles nos levaban. O mercado de Coyoacán, o museo de Frida Khalo…

Budiño presenta Fulgor en Coralia

«Cada vez que me atopo con alguén que o coñecía e que fala abertamente de como era Narf, vaste decatando de que a xente non é aínda consciente do pouso que deixou. Un baleiro tremendo, era un compositor marabilloso e un tipo excepcional»

«Se tivera que elixir un lugar especial para nós ese lugar sería México. Estamos namorados da xente, da cultura, da comida, e sobre todo de DF, que é o que coñecemos. É un dos lugares aos que volvería mañá sen pensalo. Poder tocar na praza do Zócalo, diante de 50.000 persoas foi marabilloso. E logo percorrer os sitios máis pequenos aos que eles nos levaban. O mercado de Coyoacán, o museo de Frida Khalo...»

«Frida» é o título dunha das cancións de Fulgor.
Si, nela falo desa experiencia en México. Fun dúas veces, unha semana mínimo de cada vez, haberá seis ou sete anos.

E en Galicia, con que emprazamento quedas?
Eu creo que sería a Quintana. É un lugar marabilloso. Á parte é unha cidade na que vivín e toquei moitas veces, pero volver á Quintana outra vez sería un agasallo. Sabes que vas ter a praza chea, a iluminación é alucinante, o son é unha pasada, tocar no verán aquí é incríbel e agardo que pase outra vez.

No Apóstolo, gustaríache?
Sería unha delicia poder tocar o novo disco nese emprazamento nas festas grandes de Galicia.

Tedes moitos concertos xa pechados? Hai algunha xira prevista?
Este é un camiño de longo percorrido porque é unha nova etapa e supoño que a xente aínda está desconcertada, asimilando o cambio. Que necesitamos? Estar enriba do escenario, que a xente o vexa, e non só escoitar o disco, que o escoiten en directo. Hai moi boas vibracións coa xente que xa o escoitou e que lle gusta, e xa levamos tocado uns cantos concertos. Este verán estaremos en Galicia, pero somos conscientes de que vai ir pouco a pouco até que a xente se vaia adaptando ao cambio.

Aquí é moi complicado vivir da música?
Non o sei. Eu é que non concibo outra profesión. Cando me preguntan que sería de non ser músico, a resposta sempre é a mesma: músico. Empecei a tocar con sete anos e aos quince fixen a primeira viaxe fóra de Galicia, á Bretaña, onde vin claro que esta ía ser a miña profesión. Con dezaoito xa estaba tocando, e con vinte e pico fixen o primeiro disco. É difícil vivir da música? Si, pero levo vivindo do meu traballo toda a vida, desde que teño uso de razón. Supoño que é difícil como calquera outra profesión, pero eu o que amo é a música. Eu son músico de vocación.

Queres ver outros contidos interesantes?

Mateo martínez

150 150 CORALIA

SOCIEDADE

Como te presentarías en poucas palabras?
A miña adolescencia estivo chea de deporte, así que non foi difícil atopar na fisioterapia a miña vocación. Tras formarme nesta disciplina e como instrutor de pilates, e logo de varios anos adquirindo experiencia, decidín montar unha clínica que innovase nesas dúas materias para apoiar e axudar a quen o puidese precisar. Sigo, iso si, sendo un apaixonado do deporte, e, agás fútbol, practícoos case todos. En especial, ciclismo. O certo é que son un namorado do meu traballo e da vida que levo.

A que persoa viva admiras?
Os meus pais, Tino e Fina. O meu pai é para min o exemplo perfecto dunha persoa que se reinventou desde a nada; a viva imaxe dun loitador. A miña nai admíroa por ser o exemplo perfecto do amor puro.

Se puideras elixir en que ou quen reencarnarte, quen ou que quererías ser?
Guitarrista dun grupo de rock dos 60.

Un libro que mereza a pena?
La tregua de Mario Benedetti.

Na cociña es un artista facendo que cousa?
Din que o shushi.

Podes imaxinar a vida sen internet?
Pódoa imaxinar. Sería un chisco máis aburrida e un pouquiño máis difícil, pero si que a podo imaxinar.

Onde viaxas para perderte?
A un pequeno lugar dos Pireneos franceses que se chama Luz-Saint-Sauveur. A miña bici e mais eu.

Cal é o teu animal de compañía favorito?
Seis, o pastor alemán que tiñamos na casa.

A que che gusta dedicar as horas mortas?
Teño a sorte de poder facer todo o que me apetece e, xestionando agora mesmo as horas mortas, adícoas a facer Legos.

Algo que antes che gustara e que agora aborrezas?
Telecinco.

E, ao contrario?
O puré de verduras.

Contido extraído do número 9.

Cales son para ti os ingredientes da felicidade?
Sen dúbida, a saúde; a miña e a da miña familia. Despois, poder dedicarme a algo que me gusta, que me apaixona e que me fai traballar con ganas todos os días.

Que personaxe histórico che produce máis animadversión?
Franco.

Cal é o teu medo máis recorrente?
O medo real non o quero contar para que non o coñezan os afectados, pero a súa consecuencia sería envellecer e morrer só.

Cal é o mellor día da semana?
O sábado.

Cal é o teu maior éxito?
A clínica e o cariño que a xente nos amosa co que facemos.

Hai algún don que botes en falta?
A memoria visual.

Cal é a característica que máis admiras nun home?
A empatía pola dor.

E nunha muller?
O mesmo.

Tes algunha manía ou ritual de obrigado cumprimento cada día?
Dúchome con auga moi quente nada máis espertar e tamén antes de deitarme.

Como che afecta o Nadal?
Nin fu nin fa. Nin frío nin calor. Non son unha persoa que se ilusione ou emocione coas datas, polo que creo que tampouco me afecta tantísimo como para pórme triste.

Que querías ser cando eras pequeno?
Parece ser que corredor.

Dos cinco, cal é para ti o sentido máis importante…?
O tacto.

Cal é o principal trazo do teu carácter?
O ser cariñoso.

Que canción non podes deixar de cantaruxar?
«Pequeña gran revolución» de IZAL.

Con que defectos es máis compresivo?
Coa impaciencia.

Cal é o teu maior atractivo?
As mans.

Cales son as loitas coas que máis te identificas?
A da convivencia entre ciclista e coche na estrada.

Noctámbulo ou madrugador?
Madrugador.

Que che inspira Compostela?
A tranquilidade de saber que estás vivindo no teu fogar.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Sumrrá

150 150 CORALIA

O domingo 3 de decembro de 2017 Sumrrá ofreceu o seu concerto número «setenta e pico» na Casa das Crechas de Santiago de Compostela. Ao día seguinte, entraron no estudio dispostos a rexistrar o seu sexto disco. Para este trío de jazz -Xacobe Martínez Antelo ao contrabaixo, LAR Legido á percusión e Manuel Gutiérrez ao piano- o que importa é tocar. E é no directo onde realmente expresa a potencia e a singularidade dunha proposta que, segundo os propios músicos, excede os límites do jazz.

Entrevista de DANIEL SALGADO
Fotografías de JUAN LUIS AMADO & SEUN YULL NAH

O nome do trío é unha homenaxe ao músico de jazz Sun Ra?
LAR. Houbo unha sesión de improvisación e, non sei por que, soou a palabra «sumrrá». A verdade é que non sabiamos ben que nome poñernos. E dixen: «Gústavos Sumrrá?». A eles deulles igual.
Xacobe. Fíxonos graza. Non pensabamos que fósemos estar todo este tempo con este proxecto. Non por nada, senón porque os grupos son efémeros. Daquela iamos facer unha serie de concertos no [pub] Medusa. «Oe, hai que poñerlle un nome». Entón saíu Sumrrá. Temos que explicar o por que a cada pouco [risos].

Sumrra

«Coincidimos tocando xuntos de maneira informal, nalgunha jam session, e xurdiu de forma natural. O primeiro en propoñelo foi Xacobe: «Por que non quedamos para tocar?». E ao final o de quedar para tocar acabou en «por que non un grupo?» E até hoxe»

«O feito de que agora ao público lle guste, porque funcionamos a nivel de público, é un pouco un paradoxo, unha desas voltas do destino. Porque é o proxecto menos comercial que podes imaxinar. Isto non está pensado para gustarlle a ninguén. E temos a sorte de que, desde o principio, existe respecto mutuo. Respectámonos abondo como para que cada un sexa libre dentro desta historia. O que é dificilísimo dentro da música»

Adóitase asociar o jazz con instrumentos de vento. O trío de piano, contrabaixo e batería non é, porén, tan inhabitual. Mais, por que esta formación?
Manuel. Coincidimos tocando xuntos de maneira informal, nalgunha jam session, e xurdiu de forma natural. O primeiro en propoñelo foi Xacobe: «Por que non quedamos para tocar?». E ao final o de quedar para tocar acabou en «por que non un grupo?» E até hoxe.

Case vinte anos, cinco discos e medio mundo percorrido.
Xacobe. Si, pero xurdiu así. Se fosen outros instrumentos tamén xurdiría.

Mais non foi algo programado en plan «imos facer un trío de piano».
Xacobe. Que va. Con Sumrrá creo que non programamos nada.
Manuel. De feito, eu creo que intentei montar algún trío con Luis e non fun quen.

Por que?
Manuel. Porque sempre dicía que non. Unha vez intentamos montar un trío e acabou en cuarteto.
Xacobe. Eu lembro que nas jam, cando quedabamos os tres, había algo súper especial. Abríase un relanzo, «tío, que pasa aquí?». Despois de falar moito de música con Manuel démonos conta de que había moitas cousas sobre as que pensabamos igual. O impulso era musical. O feito de que agora ao público lle guste, porque funcionamos a nivel de público, é un pouco un paradoxo, unha desas voltas do destino. Porque é o proxecto menos comercial que podes imaxinar. Isto non está pensado para gustarlle a ninguén. E temos a sorte de que, desde o principio, existe respecto mutuo. Respectámonos abondo como para que cada un sexa libre dentro desta historia. O que é dificilísimo dentro da música.
Manuel. E que ademais funcione como grupo.

Sentídesvos cómodos baixo a etiqueta jazz?
Manuel. Eu particularmente non creo nas etiquetas. Porque é imposíbel abranguer cunha etiqueta toda a historia do jazz, cousas tan diferentes. É como se dis «música clásica». Iso que é? De Mozart a Stockhausen hai algo de diferenza. É inabarcábel. Pero é certo que cando hai elementos improvisados e precisas unha referencia, ou se hai un festival de jazz e queres tocar nel, si é unha etiqueta que funciona.

Talvez sexa mellor falar dunha tradición jazz en que, dalgunha maneira, estades inscritos.
Xacobe. O tema é apaixonante. Se analizamos o background musical de cada un de nós é un cacao absoluto. Eu creo que Sumrrá si se pode entender como jazz porque formalmente partimos dun trío de jazz, da exposición dun tema, dun solo… Non é tanto que haxa swing ou non. Porque despois, como interpretamos material orixinal, hai un pouco de todo. Si que non sería honesto dicir: «Isto non é jazz».
Manuel. Formalmente si o é.
Xacobe. Totalmente. É un trío de jazz. E estou encantado con esa definición. Despois hai quen nos ve e di: «Pero isto non é jazz». E sempre o din como algo positivo, como dicindo: «Hostia, pensei que era jazz pero non, é algo mellor». Ao final, o obxectivo é conseguir que te vexan e que gocen.
LAR. En Sumrrá tamén depende de onde estivemos cada un dos tres. Se no rock, se no jazz, se no swing, se na música contemporánea…
Xacobe. Se fas un listado de dez discos que recomendarías a un extraterrestre habería un pouco de todo. Unha das cousas que máis me gustan de Sumrrá é que sexamos tres cans verdes e cada un cunha entidade moi particular. E o feito de que cada un, dende a súa película persoal, achega música ao trío.

Sumrrá xa ten un son definido, persoal no primeiro disco. Como entendedes a evolución?
LAR. Ah, si? [Escéptico] Entendo.
Xacobe. É a sensación que che dicía das jam, desde o primeiro intre foi así. Foi natural e como é natural, a evolución é natural.
Manuel. Eu creo que evolución si que hai. O que pasa é que como é progresiva, natural, e ao longo de moitos anos, igual non está tan clara nos discos. Pero se paras a mirar tema por tema, si que hai diferenza.

En que sentido?
Manuel. Na composición. O que pasa é que a personalidade de cada un cando tocamos sempre se nota e había algo en común aí. Somos as mesmas persoas. Pero si que hai evolución. O que non hai é unha programación tipo «imos facer un disco que soe a» ou «co concepto de non sei que».

Sumrrá desprega toda a súa intensidade en directo. Como tomades a decisión de publicar un disco?
Xacobe. O noso modus operandi é tocar en directo. É o que facemos, o que nos interesa. E a actividade que a nós, como músicos profesionais, nos rende economicamente. E dende o primeiro momento, Sumrrá decidiu traballar con material orixinal. A clave foi esa. Fixemos bastante material orixinal, e tocouse, até que de maneira natural se xeraron ganas de máis material. E así até cinco veces, os cinco discos. E o sexto disco, que gravaremos agora. Daquela, non é tanto que os discos sexan un produto discográfico senón mais ben como unha foto, unha polaroid do intre dese repertorio. De feito, seguimos tocando o repertorio que se gravou no 2001. Aos discos non lle damos tanta importancia, non somos tan fetichistas. É máis ben unha ferramenta para dicir: «A música queda aí gravada por se alguén quere un recordo de Sumrrá». Pero claro, non levas Sumrrá, levas Sumrrá o 3 de xullo de 2008 na Sala Nasa.

Que papel xoga a improvisación na vosa música?
[Longo silencio] LAR. Non sei, a verdade é que eu improviso todo. [Risos]. Igual hai unha frase que me queda aí e de súpeto fágoa, pero en xeral estou improvisando.

[A Xacobe e Manuel] Entendo que vós, como compositores, non.
Manuel. A parte composta é realmente pequena. É como no jazz: sobre temas simples hai un desenvolvemento posterior. De improvisación hai moito. Mesmo a exposición dos temas nunca é igual. O que está composto, se fose un discurso, serían unhas anotacións, non un texto.
LAR. Pasa o mesmo que coa pregunta de se é jazz ou non, se é improvisación ou non. É unha lea…
Xacobe. A xente non está familiarizada co concepto de improvisación, pero realmente é o que estás facendo ti nesta entrevista. Vés aquí con información, a raíz do que dicimos lembras outras cousas e achégalas, pero se antes dicimos outras cousas xa non dis as mesmas… O que nos facemos é iso. Tocamos tal tema, sabémolo, está en torno a este tempo, normalmente respéctase a exposición, a melodía do tema. Agora poderiamos xogar a desfacer moitísimo máis os límites e seguiriamos estando aí. Hai tamén un equilibrio. Ás veces pénsase que a improvisación é a liberdade e non improvisar ou improvisar nun perfil baixo é menos divertido. Con todo, moitas veces gozamos do rol de ser un contrabaixista, de ser un batería, de ser un pianista.

Existe unha fronteira a non cruzar cando improvisades?
Xacobe. Non o sei.
LAR. Que non se enfade ninguén. [Risos]
Xacobe. Comparemos a música con esta conversa. Se de súpeto ti empezas a falar en chinés, está guai, escoitamos un anaco. Se botas cinco minutos falando en chinés, fago un vídeo e cólgoo. E chega un intre en que deixa de ser conversa. Todo é posíbel, pero a música ten unhas regras e unha linguaxe. Improvisamos constantemente en todo. Pero se nós os catro nos metemos aquí para unha conversa, o ideal é ter unha conversa caralluda. Esa é a nosa idea, facer música e facer música caralluda. Hai días que podemos estar súper espelidos e enxeñosos e encaixamos. E hai outras veces que eu estou falando e el está mirando para o móbil. Isto sucede na música. O bo que ten Sumrrá nestes últimos dous anos é que tocamos moitísimo.

Visto desde fóra, Sumrrá deu un salto en repercusión. Tedes esas sensación?
Xacobe. Este ano foi espectacular.
LAR. Houbo unha aposta para saír de Galicia e tocar en festivais, unha dedicación. Pero o máis importante é estar tocando, é o que ten forza e o que ten sentido.

Como é a recepción fóra?
LAR. Aquí é impresionante, pero en China… De súpeto había colas para asinar discos.
Xacobe. Lembro a primeira viaxe longa, a Suráfrica. E foi a hostia. Vendemos nun concerto 90 discos, case todo o que levabamos. A resposta é como se foses familia.
LAR. A xente enténdeo.
Xacobe. E iso na nosa cabeciña tamén inflúe. Porque non é o mesmo estar sempre tocando máis no inmediato que, de súpeto, viaxar a Corea, China, Bolivia, México, Nicaragua, Suráfrica, Bulgaria… Sitios e xente que loxicamente non te coñece de nada e que moitas veces nin viran un contrabaixo diante. A partir do primeiro minuto a xente empeza a vibrar na onda. A maioría das veces son concertos moi enriquecedores.

Existe o jazz galego?
Xacobe. Nin de coña. Hai algo que si pode definir a familia do jazz galego: en xeral levámonos ben. Pode parecer unha parvada pero non o é. Estilisticamente? Non, porque non nos nutrimos da mesma historia. Hai xente máis centrada no jazz europeo de vangarda, hai outra xente máis centrada no mainstream americano, xente que vén doutras disciplinas…
Manuel. No mundo actual a influencia non son as túas raíces, se non o que escoitas nos medios. Porque estás conectado e en certo modo elixes as túas raíces. Desde o momento en que decides que música escoitar, que libros ler, estás decidindo ti cales son as túas raíces. Xa non hai esa continuidade tan clara de que, como nacín aquí, fago esta música.

É curioso, porque o jazz ten unha orixe moi concreta.
Manuel. Se partísemos das raíces, para empezar non tocariamos jazz.

E cales son as raíces que, como Sumrrá, escollestes?
Xacobe. Como Sumrrá ningunha. As raíces son tres, Luis, Xacobe e Manuel. Non temos referentes como grupo. Cada un ten os seus. O que nos uniu foi tocar xuntos. Botamos máis tempo tocando xuntos que facendo calquera outra cousa xuntos. Non somos tampouco ese perfil de grupo de tres tipos que sexan do mesmo barrio, que van á mesma escola… Somos tres tipos aos que nos uniu a música. Facemos o que podemos, tío.

Hai algún lugar de Compostela importante na vosa historia?
Xacobe. Todos os sitios onde tocamos. O primeiro concerto foi no Medusa.
LAR. A ver que pasa co Dado, o Dado que?
Xacobe. Pero no Dado non era como Sumrrá.
Manuel. Igual houbo un intre en que si. Pero no Medusa houbo unha época en que tocamos meses enteiros varios días á semana.
Xacobe. Foi onde se empezou a cocer. Temos a sorte de coñecer unha cidade onde se fai música en practicamente calquera sitio. E nós somos defensores e activistas diso, porque estamos todas as semanas aquí [nas Crechas], como estivemos na Borriquita, no Dado, no Medusa…

«O máis importante é estar tocando, é o que ten forza e o que ten sentido»

Sumrra

«Unha das cousas que máis me gustan de Sumrrá é que sexamos tres cans verdes e cada un cunha entidade moi particular»

Sumrra

«No mundo actual a influencia non son as túas raíces, se non o que escoitas nos medios. Porque estás conectado e en certo modo elixes as túas raíces. Desde o momento en que decides que música escoitar, que libros ler, estás decidindo ti cales son as túas raíces»

Sumrra

«As raíces son tres, Luis, Xacobe e Manuel. Non temos referentes como grupo. Cada un ten os seus. O que nos uniu foi tocar xuntos»

Entrevista extraída do número 8.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Montse Rivera

150 150 CORALIA

Montse Rivera (Vigo, 1969) confésase feliz. Vive da súa paixón: a música tradicional galega e a súa transmisión. Profesora de canto, baile e pandeireta, reputada conferenciante sobre as vicisitudes do folclore e a súa práctica, experta na historia do traxe, Rivera é unha das seis mulleres que forman Leilía, talvez o grupo de pandeireteiras con máis sona do país. Dentro de dous anos celebrarán o seu 30 aniversario. Logo de cinco discos, preparan «un moi especial».«Trinta anos non se fan todos os días», explica divertida, «e menos sendo case as mesmas que cando comezamos agás unha, que se incorporou aos dous anos, e o gaiteiro, que caeu polo camiño».

«A música está dentro dun mundo, dun modo de vida. Cando ese modo de vida desaparece, queda sen o seu espazo. Nós podemos recoller o seu recordo. E este recordo non é algo puro. A música tradicional non é algo puro»

SOCIEDADE

Que é a música tradicional?
Difícil pregunta. O que recollemos gravando as señoras que recordan esa maneira de divertirse anterior á entrada da radio, a televisión e os ritmos modernos. Pero hai que fialo ben, porque moderno tamén se pode considerar un pasodobre. De feito, hai escritos de finais do XIX que falan de que o pasodobre é unha música allea. Porén, tivo un sabor galego, do pobo. A música tradicional ten que transmitirse oralmente e formar parte da vida das persoas. Se antes unha muller tocaba a pandeireta, non era por ir a clases de pandeireta. Tocábaa porque a súa nai tocou, porque a súa avoa tocou, formaba parte da súa vida. Aprendía do mesmo xeito que aprendía a zurcir, a ir ao campo…

Era un elemento máis dos saberes cotiáns, prácticos.
Exactamente. Esta música, este xeito de cantar, este xeito de divertirse é a tradición. Non se pode coller como un elemento á parte. A música está dentro dun mundo, dun modo de vida. Cando ese modo de vida desaparece, queda sen o seu espazo. Nós podemos recoller o seu recordo. E este recordo non é algo puro. A música tradicional non é algo puro. Pasa polo saber das persoas. Medra con elas, cambia con elas. Hai quen di que Leilía fai agora música tradicional. Eu creo que non xorde do mesmo sentimento, da mesma necesidade. Non ten a mesma funcionalidade.

Cando comezastes a recoller folclore, en que estado atopastes ese patrimonio?
Había moitísimo que recoller, moitísimo que recuperar, moitísima xente que sabía e que aínda tiña capacidade física, e memoria, para transmitilo. Pero non o valoraba. Agora vas onda unha señora gravala e xa sabe a que vas. Viuno pola tele, escoitou na radio falar disto… A finais dos oitenta tiñamos que enfrontarnos ás reticencias da persoa, que vía chegar un grupo de rapaces e preguntarlle por algo que había trinta ou corenta anos que non facía. E ao seu fillo, que non entendía e desconfiaba. Téñennos botado das casas. De estarmos sentados coa señora nunha mesa, chegar o fillo: «Vides aquí rirvos da miña nai, fóra». Hoxe non pasa. Unha vez na zona de Negreira fomos onda unha señoriña, vestida de negro. Contámoslle que vimos de Santiago e que queriamos recordar como eran os cantares, os bailes de antes. Do fondo da casa saíu o fillo, que escoita e di: «A miña nai non sabe nada diso». Entón a señora mira para o rapaz e di: «E ti que sabes se sei ou non sei?». Agarra a pandeireta e ponse a cantar. Somos un pobo que temos unha habilidade brutal para esquecernos do noso pasado.

«A música tradicional ten que transmitirse oralmente e formar parte da vida das persoas. Se antes unha muller tocaba a pandeireta, non era por ir a clases de pandeireta. Tocábaa porque a súa nai tocou, porque a súa avoa tocou, formaba parte da súa vida. Aprendía do mesmo xeito que aprendía a zurcir, a ir ao campo...».

«Agora vas onda unha señora gravala e xa sabe a que vas. Viuno pola tele, escoitou na radio falar disto... A finais dos oitenta tiñamos que enfrontarnos ás reticencias da persoa, que vía chegar un grupo de rapaces e preguntarlle por algo que había trinta ou corenta anos que non facía»

«Dentro de 50 anos o que nós facemos con Leilía vai ser música tradicional. Para min, a verdadeira renovación é cando vas a clases, aprendes, e logo es capaz de usar esa música para pasalo ben, para divertirte, na túa vida, cos amigos»

De onde che veu o interese pola tradición musical?
Segundo conta miña nai, non paraba quieta e entón meteume en baile. En Vigo bailaba. Cheguei a Santiago e meus pais buscaron onde puidese seguir. Entrei en Cantigas e Agarimos. Vin que detrás do escenario había algo máis. O director, Anxo Sanmartín, levounos a algunha recollida. Foi unha fascinación. Entón, un grupiño decidimos botarnos a recoller. Nese grupo de xente estaba xa Felisa Segade, que é compoñente de Leilía. Para que te fagas unha idea, na primeira recollida que fixemos ninguén levaba cámara de vídeo.

Lembras onde foi?
Foi en Gonte, en Negreira.

Queda folclore por recoller?
Quedar queda. Aínda estiven a fin de semana pasada nunha aldea de Covelo. Era unha señora que estivera na emigración e volveu hai cinco anos. É un bo foco de información, porque non estivo mesturada coas cousas que complican agora a recollida.

Por exemplo?
A televisión. Abriu portas, e xa non tes que explicar a que vas. Pero tamén fai que a xente aprenda. Recordo unha recollida onde a señora estaba bailando. No baile, os puntos dunha zona teñen algo común, unha relación de movementos. E a señora fixo un punto que non me cadraba. Dígolle: «Mire, este punto que acaba de facer, que bonito é. De onde é?». «Ai, gústache?», responde, «pois aprendino no Luar». Téñenme cantado en recollidas cousas que eu cantei en Leilía. Como te dás conta? En Galicia non temos cancións. Temos coplas e ritmos. Mestúranse aleatoriamente. Hai versos que teñen a súa propia melodía, pero non é o normal. Cando tes recollidas 50 coplas, escolles tres, pólas nunha orde, grávalas así. Se unha señora canta esa mesma melodía con esa orde determinada de coplas… Pode ser unha casualidade, pero é moita casualidade! Outra cousa que acontece é que a memoria non é moi fiábel. Unha señora pódeche dicir que esa canción a aprendeu do seu pai e non. E non che está a mentir.

Digamos que aínda queda folclore mais non no estado de pureza -é unha palabra problemática- en que estaba hai trinta anos.
A ver, nunca foi puro. Nunha recollida nunha parroquia, as señoras estaban tocando dun xeito que non era desa parroquia. Cando levabamos unha hora e pico da mesma maneira, pregunto: «Aquí non tiñan outra maneira de tocar a jota?». «Ai, si», contestan, «pero como xa fomos ao Luar hai tres meses e queremos volver, estamos a ensaiar esta para ir». «E esta de onde é?», insisto. «Pois aprendéunola o señor Manolo». «E el onde a aprendeu?». «Ai, o señor Manolo é dun grupo de baile de Carballo». Está ben, é precioso. É o que acontece cando non temos un estudo serio de como era o folclore antes.

A música tradicional é produto dunha maneira de vivir, de traballar, de relacións sociais que desapareceron. Daquela, como se renova?
Dentro de 50 anos o que nós facemos con Leilía vai ser música tradicional. Para min, a verdadeira renovación é cando vas a clases, aprendes, e logo es capaz de usar esa música para pasalo ben, para divertirte, na túa vida, cos amigos. Tradición pura a recuperar? É o de menos. O importante é que estea na vida.

Por que a pandeireta e o canto están asociados á muller?
A resposta firme non a sei, habería que falar cun historiador ou cun musicólogo. Teño a miña teoría. A chave atópase en como estaba organizada a diversión. Cando chegaba a tardiña, xuntabámonos para a festa, o que se chamaba serán, foliada, rúa, ruada… As mozas eran as encargadas de organizala. Á noitiña. Imaxina dúas mulleres polo monte adiante para ir a outra vila. Non, as mulleres quedaban no lugar. Elas cantaban e eran os mozos os que ían de vila en vila bailando cunhas, cantando con outras… As mozas eramos as encargadas de manter a música. E se tiñas boas cantareiras ías ter xente no teu serán. Por outra banda, hai moitos traballos ligados ás mulleres. Algúns teñen cantos e mantéñense. Despois, se eras home, tiñas outras maneiras de acceder á música. Podías tocar a gaita, outro instrumento…

Porén, agora xa hai moitas mulleres que tocan a gaita. Mais pandeireteiros homes non tantos.
Si que hai. E con forza. Non só a nivel escolas, senón figuras relevantes. O primeiro grupo de pandeireteiros foi Pandeiromus, nos anos 90. No baile tamén hai cada vez máis homes, cando antes era a muller a que tiña que bailar, porque era a maneira que había de ligar.

A discoteca.
É o mesmo. Cando dou clases digo: «vós agora ides á discoteca para botar uns bailes. Fostes a clase? Non. E por que sabedes? Porque mirades a outros e imitades!» Así é como se aprende. Que pasa? Que non era unha vez á semana. Ao mellor había tres ou catro oportunidades de botar unha baila. Cando falas coa xente, diche: «Nós viviamos cantando, iamos cantando aos sitios, mentres traballabamos…» Era unha maneira de facer a vida máis fácil. Que a vida era moi dura. Pensar que a aldea era bucólica e pastoril, nada. Cando se xuntaban para as fiadas acababan cantando e bailando, pero primeiro fiábase.

Moitas horas seguidas.
Ou nas labradas, sobre todo na zona de Pontevedra. Acababan de sachar o seu cabeceiro e as que remataban collían o sacho e púñanse a bater nel cunha pedra. Cantábanlle ás que aínda estaban traballando. Cavabas e aínda che quedaban folgos para agarrar o sacho e cantar.

«Cando falas coa xente, diche: «Nós viviamos cantando, iamos cantando aos sitios, mentres traballabamos...» Era unha maneira de facer a vida máis fácil. Que a vida era moi dura. Pensar que a aldea era bucólica e pastoril, nada. Cando se xuntaban para as fiadas acababan cantando e bailando, pero primeiro fiábase»

Esa relación da música co traballo desapareceu. Agora vincúlase, sobre todo, ao lecer, ao entretemento.
Era unha maneira de levar o traballo doutro xeito. Logo, a música tamén é comunicación. As coplas non se botaban porque si. Estou tocando a pandeireta e aquela moza está cun rapaz que antes estivo comigo. Pois canto: «Adivírtete rapaza / cun rapaz que xa foi meu / ti zúgalles os ósos / que a carne cominlla eu». A outra rabeará, e botará unha resposta. Era unha maneira de que os problemas, as rifas e as deficiencias do día a día non quedasen dentro. Non se pode entender a música sen entender o entorno que a xerou.

Ocupou un lugar semellante en todas as culturas. A industria e o capitalismo cámbiano todo.
Todo mudou. A realidade é outra, nin mellor nin peor. Temos que aprender dos tempos de antes e collermos o que nos vale para agora. Eu podo vivir no século XXI pero son galega e teño un pasado. Se o coñezo e se o gozo, achegarei algo ao mundo.

Foi difícil de tomar a decisión de que Leilía superase a mera conservación da tradición e engadise arranxos e outros instrumentos?
Moi difícil. Houbo un debate. Sempre dicimos que Suso de Toro deu o empurrón final. Uns días antes tivéramos unha xuntanza entre nós en que falamos de que facer, que non facer… Por coincidencias, Suso organizaba un programa para A Mandrágora e decidiu levar a Leilía. Reunímonos. Púxose a falar e era como se Suso estivese na nosa reunión e solucionase todas as nosas dúbidas. Aínda que para min o primeiro traballo de Leilía será sempre do que máis orgullosa me sinto. Fomos moi valentes. Facer un disco con música, con arranxos, é máis asumíbel. Pero facer un disco de pandeireta e voz, intentando manter os tons, os xeitos…

A partir do segundo traballo o grupo empeza a ter repercusión. Entrades no circuíto folk. Como foi ese traxecto cunha música tan radical para o ouvido contemporáneo como a vosa?
Os traballos musicados xa se adaptan mellor ao ouvido moderno. Agora todo o mundo sabe o que é unha pandeireteira. Pero cando sacamos o primeiro disco non che era así. Recordo a primeira vez que subimos a un escenario un pouco grande, que foi aquí [en Santiago] na praza de Cervantes, no concurso da Cidade Vella. A praza chea de xente. Subir subimos pero…. a ver como baixamos [ri]. Daquela pensabas na música de Galicia e pensabas en gaita, nunca en pandeireta. Empezaban a sacala os grupos de baile, de onde nacemos nós.

Hai algún lugar de Santiago que xogase un papel importante en Leilía?
Se eu en vez de empezar a bailar en Cantigas e Agarimos cando vin para Santiago empezara noutro sitio, ou se non viñera para Santiago, non sería o que son. O mesmo Felisa ou Merchi. Cando penso en Santiago penso na Cidade Vella. É un sentimento, non é algo lóxico, o que vou dicir, pero estás pedras, este sentir, é como se a música estivese dentro e houbese que sacala para fóra. A forza que ten Santiago non a ten outra cidade.

«Cando penso en Santiago penso na Cidade Vella. É un sentimento, non é algo lóxico, o que vou dicir, pero estás pedras, este sentir, é como se a música estivese dentro e houbese que sacala para fóra. A forza que ten Santiago non a ten outra cidade»

Entrevista extraída do número 8.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Tamar Novas

150 150 CORALIA

Semella que foi onte, pero en 2019 cumpríronse vinte anos xa da estrea de Novas (Santiago, 1986) na gran pantalla, con A lingua das bolboretas, de José Luis Cuerda. Neste tempo, aquel rapaz de ollar curioso medrou até converterse nun dos actores máis versátiles e solicitados da súa xeración. Así o certifican directores como Alejandro Amenábar, Gerardo Herrero ou Pedro Almodóvar que atoparon en Tamar ese actor completo capaz de dar vida aos personaxes máis diversos.

A autenticidade e a profesionalidade fixeron deste compostelán un rostro imprescindíbel do teatro, do cinema e da televisión actuais. Por iso, á longa listaxe de éxitos de Novas -na que figuran producións como Mar adentro, Los abrazos rotos, A praia dos afogados ou Un otoño sin Berlín deberemos sumar agora dous novos títulos: La zona e Fariña.

Este inverno Tamar Novas volve a atoparse con Compostela, «o escenario perfecto para a chuvia».

CULTURA

Que queda en ti da Compostela da túa nenez?
Compostela está máis viva que nunca en min porque canto máis tempo pasa máis a miúdo me toca volver. De feito, agora estou traballando de novo aquí nun proxecto para unha canle estatal (Fariña, de Atresmedia). En cada nova estadía teño a sensación de estar indo máis atrás, de estar a recuperar lembranzas de vello, por iso estou feliz volvendo a Melide e a Figueiroa -as terras dos meus avós maternos e paternos-, e a Santiago, onde están os meus primeiros amigos e os meus primeiros recordos, que son dos que primeiro tiro á hora de crear, á hora de ter un momento creativo. Compostela é a fonte de moitos dos meus traballos.

A pesar dun debut moi aplaudido, non foi até tempo despois que consideraches a interpretación como a túa gran paixón. Cando se revelou como tal?
Tiven a sorte e o azar de empezar a traballar sendo moi novo, con 11 anos. A esa idade, a maioría dos nenos non saben a que se van dedicar na vida, e eu tomeino como unha experiencia marabillosa, pero como unha experiencia excepcional ao fin e ao cabo, e tan excepcional como extraordinaria. E foi de novo o azar o que me levou a participar nunha película de Amenábar (Mar adentro). E, inda que me atraía o audiovisual e tiña moito interese en facer cinema, non foi até rematar esa película e pasar esa montaña rusa, esa brutal exposición nos medios, cando comecei a considerar en serio afondar nesta profesión. O que si sabía, despois de interpretar a Javi, era que só tomándoo en serio podería seguir adiante coa interpretación, polo que principiei a miña aprendizaxe en Audiovisual e Interpretación, que acabaría por levarme de Santiago a Madrid. Dediquei tres anos a formarme, sen deixar de actuar, o que me proporcionou experiencias moi boas e me permitiu poder seguir vivindo alí. Para sentir «isto é para toda a túa vida», para sentir que esta era a miña profesión, fixeron falla tres anos de formación con Juan Carlos Corazza. Cando o souben?: mentres facía teatro fóra de España.

«Para sentir «isto é para toda a túa vida», para sentir que esta era a miña profesión, fixeron falla tres anos de formación con Juan Carlos Corazza. Cando o souben?: mentres facía teatro fóra de España»

O primeiro actor profesional co que traballaches foi Fernando Fernán Gómez. Como lembras a aquel xigante da interpretación?
Así, coma un xigante! Para min, Fernán Gómez é unha icona para toda a vida. Lémbroo sentado nunha cadeira de tesoira ao sol, con bastón e sombreiro, agardando nas beiras do Tambre a que chegara o momento de rodar, tranquilo e en paz. E lémbroo como un tipo cun sentido do humor excepcional e tamén como o primeiro actor profesional do que teño memoria.

Para Mabel Rivera, á que entrevistamos no número de outono, os verdadeiros premios son os que traen traballo constante e novos retos. Ser actor revelación con 19 anos, que significou para ti?
Para min foi moi importante descubrir que había profesionais que valoraban o traballo que eu fixera, pero contar coa súa aceptación tamén me supoñía unha responsabilidade, a de formarme se quería seguir traballando como actor. O Goya foi unha anécdota marabillosa que me puxo no mapa para moita xente e supuxo, como di Mabel, poder estar visíbel e que contaran comigo. Foi ela, precisamente, quen recolleu no meu nome o premio da Unión de Actores, xa que eu, que non valoraba as galas, estaba daquela en Santiago. Os recoñecementos foron unha palmada nas costas, mais tamén un «chaval, si quieres seguir con esto, te lo tienes que currar». Eu considero que nesta profesión os premios teñen unha consideración excesiva e que non recibir premios non é síntoma de nada. Fan ilusión, claro, como cando me nomearon aos premios da Unión de Actores (por La mentira más hermosa), porque non o agardaba e porque non tiña un apoio tan grande dos medios como o que poden ter outras producións.

«Para vivir, todos construímos un relato de nós mesmos e da sociedade, así que a actuación supón unha ferramenta para a supervivencia».

«Eu considero que nesta profesión os premios teñen unha consideración excesiva e que non recibir premios non é síntoma de nada»

Madrid era unha etapa necesaria para formarte e traballar ao máximo nivel? Que lle falta ao audiovisual galego para acadar esa posición?
Eu sempre quixen vivir fóra, sempre quixen ir a Madrid e é na cidade na que vivo, na que teño máis oportunidades de traballo, na que creei unha familia e fixen o meu grupo de amigos, pero isto non significa que Galicia non teña ese mesmo nivel. Eu agora estou a traballar aquí e case todos os meus compañeiros son galegos, así que, se o problema das producións galegas non é o equipo, o problema debe estar no apoio que reciben e no propio funcionamento da industria. Penso que é preciso promover un modelo de sociedade que vaia máis alá da rendibilidade económica, que fomente a educación e a cultura.

Para formarte tiveches como mestre a un grande, a Juan Carlos Corazza. O seu método que che achegou?
Realmente o primeiro mestre de interpretación que tiven foi Carlos Neira (de espazoaberto), aquí en Santiago, que me inculcou a importancia da disciplina e do traballo físico. Logo, en Madrid estiven con Corazza -seguindo a recomendación de Javier Bardem-, que me animou non só a actuar senón tamén a participar noutras disciplinas coma a dirección e a composición. Agora estou a traballar con Fernando Piernas.

Cal é ese traballo ou a experiencia profesional que, até o de agora, máis che enriqueceu como actor?
Os primeiros traballos no teatro con Juan Carlos (Corazza) foron moi importantes porque me deron a oportunidade de implicarme no traballo, indo máis alá da miña propia interpretación, para estar pendente da dramaturxia, da música, da posta en escena, etc. Fíxome apreciar a riqueza dun traballo en equipo, no que eu me podo nutrir dos meus compañeiros e eles se poden nutrir de min. Eses traballos de investigación teatral foron importantes.

A que sabe Compostela?
A auga que nutre, que fai medrar.
Cal é para ti a panorámica máis fermosa da cidade?
A das terrazas da rúa de San Pedro e a entrada á zona vella desde a Alameda.
Como sandas a morriña?
Chamando a miña avoa e escoitándoa.
Un soño a curto prazo?
Viaxar moito... Traballar fóra...
Receita infalíbel para achar o equilibrio?
Escoitar á xente da que te fuches rodeando.

«Esa oposición, esa reflexión sobre que é mentira e que é verdade achéganos a un dos supostos máis interesantes do teatro. Como dicía Briest, do que se trata é de tentar dicir a verdade sempre. E a da verdade é para min unha das cuestións teatrais máis complexas»

No teatro todo é mentira ou sen verdade non se pode conectar co público?
Curiosamente, antes de traballar en Todo es mentira fixen con Juan Carlos (Corazza) La mentira más hermosa, sobre unha obra de Federico García Lorca. Esa oposición, esa reflexión sobre que é mentira e que é verdade achéganos a un dos supostos máis interesantes do teatro. Como dicía Briest, do que se trata é de tentar dicir a verdade sempre. E a da verdade é para min unha das cuestións teatrais máis complexas.

E na vida diaria, onde hai máis verdade e máis mentira?
Para vivir, todos construímos un relato de nós mesmos e da sociedade, así que a actuación supón unha ferramenta para a supervivencia. E, inda que as ideas que levan a alguén a moverse sexa unha materia interesante, para min o que pesa son os feitos, o que fai a persoa. O que calla son as accións e esa é a verdade do que ti es.

No teatro formaches parte dun aplaudido matrimonio entre Shakespeare e Lorca, o matrimonio teatro e televisión é para ti igual de proveitoso?
Pode soar un pouco frívolo, pero dá a sensación -e non digo que sexa o desexábel- de que no matrimonio teatro-televisión, a tele é a que trae o diñeiro á casa e o teatro e co que un goza. Pero isto non sempre é así, como non o é que no teatro todo teña que ser máis sufrido. Eu, que tiven a sorte de traballar co Centro Dramático Nacional con condicións magníficas e en producións comerciais con moi boas condicións, son da opinión de que o que aos actores nos pesa son as historias ben construídas e poder traballar en condicións dignas, xa se trate de teatro ou de televisión.

Cando baixas do escenario ou saes do set de rodaxe, o personaxe que estás a interpretar vai contigo? Almorza contigo? Discute contigo?
Diría que si, pero tamén que é algo que ten que ver co carácter. Se é vocacional, vai acompañarte. Se che gusta o que fas é normal que así sexa.

Cales dirías que son os papeis cos que mellor conecta o público?
Cando hai algo máis xenuíno, canto máis te deixas ver como actor, cando te comprometes co traballo e sacas o mellor de ti, máis goza a xente e mellor conectas co público. Penso que a empatía está máis relacionada coas historias que se contan que cun personaxe concreto.

E Tamar, con que personaxes atopa máis afinidade?
Para min foi moi importante El viaje a ninguna parte (2014), a primeira obra que fixen co Centro Dramático Nacional. Cando fun facer a proba, lembrei que na casa tiña o libro de Fernando Fernán Gómez -con quen debutara no cinema en A lingua das bolboretas-. O libro en cuestión fóra un agasallo de Mabel [Rivera]na rodaxe de Mar a dentro ao cumprir eu 17 anos. «Neniño, que teñas unha magnífica viaxe», rezaba a súa dedicatoria. Coa historia de Carlitos, ese rapaz galego enviado pola súa nai a Madrid para que vaia na procura do seu pai, un actor de teatro ambulante, fixen o meu debut no teatro Valle-Inclán. Todo o que rodeou a Carlitos é especial e máxico para min.

Témosche oído dicir que a interpretación é iso, unha viaxe. A viaxe á Galicia dos 80 de Fariña, que está a representar para ti?
Esta serie baséase nunha obra moi boa de Nacho Carretero, un ensaio moi comprometido coa historia que nos conta e, para min, esa volta aos 80 permítenos comprender de onde vimos e, quizais, aproveitar ese coñecemento para ir cara un sitio máis desexábel. Saber que pasou naquel tempo en Galicia, coa conivencia de moitos sectores, pode axudar a entender á nosa sociedade e a comprometernos co futuro. É bo axitar conciencias.

Como é Roque?
É un tipo que, camiño dos trinta, ten dúas prioridades: subsistir e levar unha vida emocionante. Roque e Sito son unlla e carne, son dous amigos que comparten a súa ambición. É, precisamente, esa ambición a que os leva a dedicarse a negocios complexos, sen saber o perigosas que poden ser as súas consecuencias. En Fariña, Roque ensínanos as dúas vidas ou os dous camiños que se poden tomar en relación ao contrabando ilegal, e as consecuencias varias que iso pode implicar.

La zona é outro dos teus traballos máis recentes. Que é La zona e cal é o teu papel?
La zona representa para min un soño cumprido xa que había tempo que quería traballar cos irmáns Cabezudo. É unha serie que desde o principio tiña o seu final escrito, unha serie concibida como unha gran película de moitas horas sobre a xestión dun postdesastre nuclear, unha historia que tamén podemos ver como a metáfora da crise que levamos anos vivindo. La zona conta de xeito panorámico todos os comportamentos que xera unha crise deste estilo, e na mesma interpreto a un médico cooperante que procura que a xente que abandonou a zona por mor do desastre, volva as súas casas. O meu papel é o do compañeiro da protagonista, Alexandra Jiménez, cuxo personaxe se verá envolto en circunstancias penosas e nas que tentarei serlle de axuda.

A de actor é a túa faciana máis recoñecíbel, pero hai outro Tamar que, por exemplo, compón e toca o piano. É un divertimento ou é algo máis?
É un divertimento, por suposto, porque me gusta a música e me gusta tocar outros paus. Porén, encantaríame que fose algo máis. Expresarme coa música é de momento unha necesidade, pero se a casualidade ou a oportunidade profesional mo permiten, será estupendo darlle camiño.

E, por último, Compostela é o escenario perfecto para…?
Para a chuvia. É onde mellor chove e o escenario ideal para reencontrarme coas miñas orixes.

«Cando hai algo máis xenuíno, canto máis te deixas ver como actor, cando te comprometes co traballo e sacas o mellor de ti, máis goza a xente e mellor conectas co público. Penso que a empatía está máis relacionada coas historias que se contan que cun personaxe concreto»

Alalá Couture I The Wrong Shop I Who Killed Bamby Vestimenta
Rois Llongueras Peiteado e maquillaxe
Álex Regueiro Estilista
Fred Iglesias Fotógrafo
Lucía Cabrera Axudante de produción
Dado Dada Jazz Club Localización

Entrevista extraída do número 8.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Sara de Sousa

150 150 CORALIA

SOCIEDADE

Como te presentarías en poucas palabras?
Atendendo ás miñas diferentes paixóns, ocupacións e facetas, poderiamos dicir que son Sara de Sousa, cantante de Falua (músicas da lusofonía) e unha das voces do novo traballo de Liridade Noctâmbula; Sara Rodríguez, mestra e investigadora, e Violência Goterres, que é o pseudónimo literario co que se pode procurar a miña páxina de poesía en Facebook.

A que persoa viva admiras?
A moitas, por exemplo a Méndez Ferrín, un dos máis grandes escritores vivos en lingua galega.

Se puideras elixir en que ou quen reencarnarte, quen ou que quererías ser?
Gustaríame ser unha cabareteira dos anos vinte.

Un libro que mereza a pena?
No ventre do silencio de Méndez Ferrín

Podes imaxinar a vida sen internet?
Si, perfectamente; de feito penso que sería mellor.

Onde viaxas para perderte?
A Portugal. Sobre todo a Porto.

Tes algunha manía ou ritual de obrigado cumprimento cada día?
A verdade é que non. Fago cousas distintas cada día, así que nunca sei o que me vai a pasar.

Que querías ser cando eras pequena?
Cantante.

Cal é o teu animal de compañía favorito?
O meu gato, Paco.

A que che gusta dedicar as horas mortas?
A moitas cousas diferentes, a escribir, a debuxar, a facer cancións…

Cal é o principal trazo do teu carácter?
Son inqueda e moi nerviosa.

Algo que antes che gustara e que agora aborrezas?
Son unha persoa moi visceral. O que me gusta, gústame moito e o que non me gusta, non me gusta nada.

E, ao contrario?
Os callos.

Cales son para ti os ingredientes da felicidade?
Vivir nunha cidade como Santiago, na que me sinto cómoda, na que teño a miña familia, os meus amigos, e poder dedicarme ao que me gusta, que é a arte en xeral: a música, escribir, debuxar e todas estas pequenas cousas que me fan feliz.

Que personaxe histórico che produce máis animadversión?
(Logo de rir moito) Os Reis Católicos.

Cal é o teu medo máis recorrente?
Morrer sen deixar unha pegada neste mundo.

Cal é o mellor día da semana?
O venres cando se acaba o traballo e comeza a fin de semana.

Cal é o teu maior éxito?
Poder vivir do que me gusta: a música.

Hai algún don que botes en falta?
Moitísimos! Son terríbel para as matemáticas. Tamén son un pouco desordenada.

Cal é a característica que máis admiras nun home?
Que me faga rir; que sexa unha persoa divertida e que se dedique á arte.

E nunha muller?
Igual.

Como che afecta o Nadal?
Aínda que non son crente, gústame o Nadal para reunirme coa familia.

Na cociña es unha artista facendo… que cousa?
As sobremesas, sobre todo, pero como non podo tomar glute deixei de facelas.

Dos cinco, cal é para ti o sentido máis importante…?
O ouvido.

Que canción non podes deixar de cantaruxar?
Nestes últimos días unha de Luis Eduardo Aute: «Mientras tanto amando».

Con que defectos es máis compresiva?
Cos defectos son, en xeral, comprensiva, porque todos os temos.

Cal é o teu maior atractivo?
A voz.

Cales son as loitas coas que máis te identificas?
A loita pola defensa da arte, pola defensa da música e pola defensa da cultura e a lingua galega.

Noctámbula ou madrugadora?
Pola semana madrugadora e na fin de semana noctámbula.

Que che inspira Compostela?
Moitas cousas: felicidade, amigos, arte, música…

Contido extraído do número 8.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Mabel Rivera

150 150 CORALIA

Xigante da interpretación, á que estivo a piques de devorar a televisiva Balbina, Mabel Rivera vive cada novo reto coa mesma ilusión e entrega da primeira vez, convencida de que a monotonía é a maior inimiga dunha actriz.

Rivera, fundadora xunto a Rosa Álvarez e Marisa Soto da primeira compañía teatral galega creada por mulleres, Teatro do Malbarate, é dona dunha riqueza interpretativa e versatilidade extraordinarias, a partir das que é capaz de moldear papeis inesquecíbeis como a señora Gundín de El bosque animado, a Pilar de El orfanato, a Mª Isabel Bilbatúa de Los fantasmas de Goya ou, entre outros moitos personaxes cinematográficos, a Rosa de Lobos de Arga.

Semella que a súa curiosidade e a súa capacidade para emocionarnos non ten límites. E, estreando os 65, rexeita recrearse en éxitos pasados, decidida a facer do paso do tempo e da experiencia acumulada o mellor dos comezos do futuro por vir.

Rivera, a Coralia de Voaxa e carmín, enfoca nesta entrevista os claroscuros da súa profesión, coa mesma independencia e verdade coa que vive a vida e analiza o que foi, é e será.

«Gústame moito interpretar mulleres cuxa actividade transcenda a nivel social, das que saibamos pouco ou por un aspecto concreto, e das que descoñezamos a maior parte da súa vida; gústame interpretar mulleres nosas. Temos moitas e teñen moito que contar»

Entrevista e fotografías de FRED IGLESIAS

 Considerada pola profesión e o público como unha mestra da interpretación, cales son esas personaxes ás que máis gratitude lle tes?
Gústame moito interpretar mulleres cuxa actividade transcenda a nivel social, das que saibamos pouco ou por un aspecto concreto, e das que descoñezamos a maior parte da súa vida; gústame interpretar mulleres nosas. Temos moitas e teñen moito que contar. Hai uns anos, por exemplo, traballei nunha tvmovie para a FORTA sobre Concepción Arenal, unha muller adiantada ao seu tempo -que interpretaba Blanca Portillo-. O meu papel era o de Juana de Vega e, grazas a ese traballo, puiden afondar na vida e no traballo desa muller brillante; coñecer a súa vida, a súa intelixencia e o seu traballo na fundación, saber quen era en realidade esa señora que se llama como una calle. A min o que me gusta é interpretar as potentes historias das mulleres reais que teñen presenza activa na nosa sociedade. Paréceme interesantísimo e creo que debería ser un traballo de obrigado cumprimento por parte das televisións públicas e deixarse de parvadas!

Imaxinabas tantos éxitos nos anos de teatro afeccionado, mentres traballabas como tradutora en Astano e entrementres cursabas Filoloxía en Santiago? Os soños víronse satisfeitos?
O éxito significa traballar con certa continuidade, nunha actividade que che permita avanzar e eu iso bótoo de menos. Para min, polo tanto, o éxito non existe. E non me vou botar eu toda a culpa! Non é por unha eiva miña, senón máis ben polo propio funcionamento do sistema. Logo de preto de corenta anos, temos unha industria audiovisual en panos menores. E en canto ao teatro, o retroceso que levamos sufrido nos últimos anos paréceme sangrante; é un escándalo. Eu facía máis funcións cando era afeccionada que agora como profesional. Entón, cal é o éxito? O éxito é que o traballo se faga e repercuta, pero iso queda reducido a un, dous, tres títulos ao longo dunha carreira de case trinta anos; así que a min non me parece de tanto éxito.

A piques de marchar a Londres para continuar formándote, recibiches a chamada do CDG cando este principiaba a súa andaina. Como explicarías a evolución das artes escénicas en Galicia neste tempo?
Como unha involución. Naquel tempo as artes escénicas non existían, estaban por inventar. Foi un momento de grandes expectativas, no que se puxeron en contacto as realidades dispersas que había dentro da profesión teatral. Nacía o que todos pensabamos, ese buque insignia que nos levaría a algún lugar mellor; pero para min, o balance que se pode facer da traxectoria do CDG neste tempo é absolutamente desfavorábel ao que representou no seu principio; por iso penso que as expectativas non se cumpriron.

«En canto ao teatro, o retroceso que levamos sufrido nos últimos anos paréceme sangrante; é un escándalo. Eu facía máis funcións cando era afeccionada que agora como profesional»

«Logo de preto de corenta anos, temos unha industria audiovisual en panos menores. E en canto ao teatro, o retroceso que levamos sufrido nos últimos anos paréceme sangrante; é un escándalo. Eu facía máis funcións cando era afeccionada que agora como profesional»

«Logo de facer Voaxa e carmín cheguei a pensar en non volver facer teatro en Galicia. E mira que me alegrei cando nos ofreceron o das Marías! Había moito tempo que non facía teatro e Belén Constenla e mais eu chegamos a crear unha conexión moi potente, traballando desde a máscara á muller. Para nós era unha viaxe moi interesante, que tiña que ter viaxado»

Para ti cales son os aplausos máis fermosos? Os do cinema, os da televisión ou os do teatro?
O valor do directo non é comparábel con nada, porque supón unha comunicación directa, dun algo que se constrúe nun momento e nun espazo común entre as persoas que estamos no escenario e as persoas do público. É o mesmo que me pasa a min cando son público e vexo unha función que me saca de min, que realmente me conmove, que me leva cos actores. Para min o teatro establece unha relación única nun momento único, e iso é impagábel.

O teatro foi o teu primeiro amor. Segue a ser o teu grande amor?
Ai!, o teatro é o meu amor imposíbel. Para min, o teatro segue a ser unha materia pendente; ata o punto de considerar a miña última experiencia teatral como unha das máis frustrantes, e non polo resultado escénico, senón por carecer da difusión e da distribución que merecía. Logo de facer Voaxa e carmín cheguei a pensar en non volver facer teatro en Galicia. E mira que me alegrei cando nos ofreceron o das Marías! Había moito tempo que non facía teatro e Belén Constenla e mais eu chegamos a crear unha conexión moi potente, traballando desde a máscara á muller. Para nós era unha viaxe moi interesante, que tiña que ter viaxado. E eu teño a sensación de que esa viaxe aínda non arrincou, porque estreamos Voaxa e Carmín en Ribadavia en xullo de 2016 e ata o mes de febreiro de 2017 só fixemos tres funcións máis. Esta é a tónica habitual e paréceme escandaloso que sexa o espectáculo que máis funcións tivo, ao parecer, na rede galega de teatros e autores. Este espectáculo adquire en Compostela a súa coherencia absoluta, pero tiña que ter xirado por toda Galicia por seren mulleres moi coñecidas en todas as partes, e podo dicir que a estás alturas non fixemos máis de vinte funcións! As funcións fanse facéndoas; facéndoas diante do público, confrontándoas e facéndonos nós, creando esa relación! Como podes facer esa función retomándoa cada tres ou catro meses? Pois esta é a realidade do teatro neste país e eu, nesas condicións, non quero traballar.

Como é a Coralia de Mabel?
É coma unha nena que vive e explora desde a inocencia. Coralia tivo un curioso desenvolvemento no que creo que chegamos a facer o que a autora e o director tiñan en mente. Para logralo, Esther Carredeguas fíxonos uns poemas preciosos no que nos daba as pautas dos personaxes. A Coralia desta obra é a voaxa; é volátil, fráxil, lixeira, moi vulnerábel; é soñadora e é exploradora.

En televisión, fuches Balbina ao longo de 211 capítulos de Pratos combinados. Pero, a pesar do éxito ininterrompido, deixaches a serie para afrontar novos retos. Mar adentro chegou no momento perfecto?
Mar adentro foi a miña salvación. Aínda que eu era a de sempre, a persoa de sempre, a actriz de sempre, Mar adentro foi a que cambiou a percepción que se tiña sobre min.

Hai algo de Balbina (Pratos combinados) en Mabel?
As dúas somos algo mandaricas e algo protestonas, porque nos gusta que as cousas se fagan ben e achegar solucións razoábeis. E compartimos tamén o sentido do humor.

E con que sentimento miras a Manuela de Mar adentro?
Por Manuela sinto moito respecto. Ela é unha muller real e viva que, por mor das súas duras circunstancias, tivo que tomar decisións que lle causaron moito sufrimento. E, a pesar de que entre nós as dúas non había ningunha coincidencia nin ningún contacto previo, foi xenerosísima comigo. Prodúceme unha gran satisfacción saber que quedou contenta e satisfeita co resultado.

Trazo que te identifica?
A independencia. Se cadra, o meu sentido de independencia é un pouco esaxerado, pero non quero renunciar a el. Serviume de moito para sobrevivir neste mundo.
Como é un día perfecto?
Hoxe, por exemplo. Levantarme pola mañá, facer recadiños, e logo de resolver un par de cousas, ir traballar e pasar a tarde falando cos colegas.
O teu miradoiro compostelán favorito?
A casa de Emilio Cao na rúa do Vilar, que ten unha vista marabillosa dos tellados de Santiago.
De nena querías ser...?
Quería ser peiteadora, así que peitaba o meu pai, pobriño, que estaba medio calvo. Despois deume por ser azafata!

No cinema, debutaches en 1987 con Cuerda. Logo viñeron Amenábar, Forman, Bollaín ou Bayona. A confianza de directores de renome fixéronche considerar deixar Galicia?
Si, pero sen deixar de vivir en Galicia; iso non o faría nunca, non é necesario. Podes traballar no que sexa e onde sexa sen necesidade de saír do teu. A min salvoume que me empezaran a chamar para facer traballos fóra de Galicia, porque houbo unha época excesivamente longa na que nada máis se contaba comigo para facer un único personaxe, o de Pratos combinados. Durante eses case once anos non houbo absolutamente ninguén neste país que confiase en min para facer outro papel. Iso é a morte dunha actriz ou dun actor! Traballar un único personaxe é o peor que nos pode pasar. De feito, cando Alejandro (Amenábar) convocou probas para determinados personaxes galegos non me presentei. Eu xa estaba tomando a decisión de deixar a televisión. Non quería continuar con aquilo, non me quería seguir botando terra enriba, non quería seguir colaborando na miña autodestrución. Finalmente acudín a facer unha proba porque me convocou un director que me coñecía e á que fun por non lle dicir que non.

Que valor lles dás aos Mestre Mateo, ao Goya, ao Sant Jordi ou ao Cineuropa?
Os premios deberían representar continuidade no traballo, pero non son garantes de nada, porque chegan cando o traballo xa está rematado. Eu creo que tiran máis partido deles as produtoras. Desde logo, no meu devir, non supuxeron grandes diferenzas.

Falas galego, castelán, francés e inglés. Para ti, cada lingua ten un lugar e un tempo?
O ideal sería que ese tempo e lugar fosen compartidos. Veño de ter unha experiencia apaixonante con este tema das linguas, que é algo que me interesa moito desde que era unha cría. Trátase da curtametraxe Ato San Nen coproducida por España, Francia e Xapón. Dalgún xeito, a historia que conta ten que ver con iso, coa comunicación a través da lingua, e con esoutra comunicación que chega a establecerse entre persoas que non se viron en toda a súa vida e que non se entenden falando. Á fin e ao cabo é posíbel que sexa esa persoa chegada desde o outro extremo do mundo a que che comunique algo importante. Foron doce días de rodaxe divertidísimos e unha experiencia moi fermosa.

Podemos dicir que o lugar onde se leva a cabo a produción lle aporta unha identidade diferenciada?
Sen dúbida hai maneiras moi diferentes de traballar. Para min resultou revelador coñecer a xerarquización do sistema americano, no que hai un respecto maiúsculo ao director. É un sistema que lles dá grande importancia aos oficios, que defenden e fan respectar. Alí son moito máis formais, ao igual que os franceses, en tanto que aquí somos moi mediterráneos… No teatro inglés, por exemplo, trabállase co dramaturgo e alí reescriben todo o tempo. Parten dunha formación moi poderosa do equipo, porque para eles o equipo é importantísimo.

As túas personaxes sempre nos convidan a reflexionar sobre o mundo en que vivimos, pero cal foi esa primeira inxustiza que puxo en pé a Mabel Rivera?
Os Pactos da Moncloa! Foi na época na que gobernando o PSOE se chegou a un pacto para o desmantelamento de determinadas instalacións entre as que se atopaba Astano, que era onde eu traballaba. O pacto salvagardaba os estaleiros de Andalucía, alí onde o PSOE recollía os seus votos. Para min aquilo foi un auténtico revulsivo.

E hoxe, que valores estamos a perder? Por que paga a pena loitar?
Por aqueles mesmos valores. En moitas materias non avanzamos gran cousa e, por desgraza, noutras estamos retrocedendo, e moito. Eu acabo de cumprir 65 anos; acábome de xubilar, pero non sei se os compañeiros e compañeiras que veñen apenas dous ou tres anos por detrás van conseguir facelo. Temos un sistema laboral cada vez máis precario que se manifesta cada día de maneira máis brutal e descarada. Estamos perdendo o dereito á tranquilidade no noso porvir.

Galicia é o fío condutor da túa produción documental. É amor?
É, máis ben, compromiso. Eu son galega, e síntome moi galega, pero non o sinto como un valor superior. Para unha cidadá do mundo, hai outras cousas que están por riba da orixe, e creo que non hai que defender calquera cousa polo feito de que sexa galega, porque iso pode levarnos a defender mediocridades ou cousas realmente vulgares, sen ningunha graza, mal feitas e incluso ofensivas para o propio país. Eu a iso négome.

Mabel, para rematar, dos proxectos nos que estás inmersa, hai algún do que poidas falarnos?
Teño dous proxectos de película enriba da mesa, dos cales un sería cinema en galego. Paréceme moi apetecíbel, así que oxalá que vaia adiante!

Queres ollar outros contidos relevantes?
Política de privacidade

Se consente a utilización de cookies, continúa navegando ou fai clic nalgún link entenderase que consinte a nosa política de cookies e, por tanto, a instalación das mesmas no seu equipo ou dispositivo.

Se vostede quere, pode cambiar a configuración de cookies en calquera momento, configurando o seu navegador para aceptar, ou non, as cookies que recibe ou para que o navegador o avise cando un servidor queira gardar unha cookie.

Esta web utiliza cookies.
error: Contido protexido