•  981 806 528 & 670 594 685 info@coralia.gal

Opinión

Eran a modernidade

150 150 CORALIA

Eran a modernidade

Por VÍCTOR F. FREIXANES

 

Alguén pode pensar que o título deste ensaio é un chisco esaxerado. Pero eran así. Eran modernidade. Un grupo de escritores, pensadores, artistas, intelectuais que, en tempos ben distantes (e distintos), nos primeiros anos do pasado século, soñaron un horizonte diferente para o país: un horizonte ambicioso, sen complexos, aberto ao mundo, afirmado na propia identidade (a consciencia do que somos) e ao mesmo tempo comprometido cos valores universais da liberdade, a democracia, o coñecemento. «Galicia está a seiscentos quilómetros de Madrid», dicía Vicente Risco, «e a cinco mil quilómetros de Nova York. Cómpre urxentemente reducir esta segunda distancia». A frase, que pode semellar boutade ou arroutada, non pretendía máis que salientar a necesidade de abrir a cultura galega, o noso pensamento, o discurso da nosa creatividade a horizontes e experiencias anovadoras sen necesidade de pasar pola capital de España, que era onde todos se miraban, sen dependencias, sen fielatos que pagar. Nota para os lectores novos: os fielatos eran oficinas, casetos de alfándega ou aduanas que ata ben entrada a década dos anos 50 do pasado século se instalaban na entrada das cidades para cobrar impostos de acceso ás persoas que querían introducir mercadorías coas que comerciar no interior das vilas. O que quería dicir Vicente Risco coa frase é que a súa xeración, reivindicando un novo xeito de entender a cultura galega (a produción cultural de noso), non aceptaban nin aduanas nin intermediacións.

Non eran moitos. No núcleo fundacional da revista que lle deu nome ao grupo (a revista Nós) figuraban Vicente Risco, Ramón Otero Pedrayo, Florentino López Cuevillas, Alfonso R. Castelao e se acaso Antón Losada Diéguez, que foi mestre e animador de todos eles, aínda que finou moi cedo en Pontevedra, no ano 1929, e mais Arturo Noguerol, ourensán, que se encargaba dos números e da administración. Ourense era o centro de operacións, onde naceu a idea da revista. Alí estaba o núcleo fundacional, capitaneado por Risco. A outra cidade de referencia foi Pontevedra, onde residía Castelao, que asumiu o deseño gráfico da publicación. O 20 de outubro dese ano 1920 saía do prelo o primeiro número.

Compromiso, ambición e universalidade
Non se trata de enunciar aquí as características artísticas e intelectuais do grupo. A súa significación está en todas as historias da literatura galega. O que nos interesa é a idea de modernidade, que se fundamentaba en tres puntos esenciais: o compromiso co país e coa súa lingua, por riba de complexos, alén das eivas que viñan de atrás, prexuízos que situaban o idioma e a nosa produción cultural en ámbitos moi concretos, reducionistas, acoutados aos espazos do folclore, o rexistro local e certo lirismo costumista. Follas Novas (1880) de Rosalía de Castro foi desde o primeiro momento unha excepción, mesmo que non fose ben comprendida polos seus contemporáneos.

O segundo punto que hai que salientar é o diálogo coas culturas todas do seu tempo, conscientes de que só abordando en pé de igualdade a relación entre elas, poderemos alimentar a nosa, enriquecela, dotándoa dos recursos necesarios para establecer, chegado o momento, unha relación libre que nos poña no mundo. Ensaiar novas formas, novos xéneros, novos asuntos que tratar, novos discursos, mesmo novas xeografías significaba apostar por unha nova dimensión. Plácido Castro viaxa a Irlanda, Otero Pedrayo traduce capítulos do Ulysses de James Joyce directamente ao galego, cando aínda non se intentara noutras linguas do Estado, Castelao visita os grandes centros artísticos de Europa (1921), igual ca Risco (Mitteleuropa, 1934) e o propio Otero. París e Berlín eran daquela os grandes centros culturais que atraían poderosamente os nosos autores. En Arredor de si, a novela que Otero Pedrayo publica en 1930, o protagonista (Adrián Solovio) percorre as principais cidades europeas de cultura procurando a identidade propia, que descubrirá despois diante da Carta Xeométrica de Domingo Fontán, de regreso na casa. Diálogo enriquecedor (porque non estamos sós no mundo) e, asemade, desmitificador (porque o que pinta mundo non sempre ten o interese que se lle dá, e sempre faltará algo se non estamos nós).

A terceira achega esencial e a vocación de universalidade. Universalidade que pasa por unha inequívoca vocación europea e europeísta. En 1948 Castelao escribe un premonitorio e entusiasta artigo: «Perante a Unión Europea», publicado no exilio, nas páxinas de A Nosa Terra, no que sitúa o discurso do galeguismo na construción do gran proxecto que despois da Segunda Guerra Mundial algúns anunciaban e que o autor de Rianxo enxerga xa entón con lucidez. Cando o Partido Galeguista formulaba a súa visión de «Galicia, célula de universalidade», reivindicaba a existencia de Galicia non como algo subalterno, senón como centro ou capital do mundo, sen complexos, formulación que procedía do discurso do grupo Nós.

A semente que prende e dá froito
Non eran moitos, repito, pero eran a modernidade. O pequeno núcleo ourensán, paseniñamente, foise ampliando ata conformar unha nómina sobranceira de magníficos colaboradores, novos e menos novos, desde Ramón Cabanillas a Ricardo Carballo Calero, Xosé María Álvarez Blázquez, Bouza Brey, Álvaro Cunqueiro, e mesmo de fóra de Galicia, principalmente de Portugal: o primeiro número abre cun poema de Teixeira de Pascoães.

Se lemos, número a número, a relación de colaboradores que aparecen na mancheta observaremos a pluralidade e a variedade dos mesmos, así como a diversidade de temas que se abordan: literatura, etnografía, historia, folclore, cuestión sociais e laborais, música, sociedade, tecnoloxías da comunicación (a radio), mesmo notas deportivas (asinadas por Handicap). Algo semellante sucedera anos antes co movemento das Irmandades da Fala (1916), que nace na cidade da Coruña a partir dun artigo de xornal de Antón Villar Ponte e axiña se espalla por toda Galicia. Defensa da lingua e, coa lingua, defensa da dignidade dos galegos e galegas (porque tamén había galegas nas bancadas). Ollada a súa pegada coa perspectiva do tempo (cen anos) decatámonos do moito que lles debemos, da significación do seu discurso, mesmo da súa ousadía (afouteza) cara ás xeracións que viñeron despois, incluso para comprender a forza que axudou a resistir o trebón terrible da guerra civil, o exilio, o ostracismo de tantos anos de silencio. A sementeira da intelixencia e de coñecemento, que podemos encarnar asemade en institucións como o Seminario de Estudos Galegos (1923) ou no propio Partido Galeguista e no Estatuto de Autonomía de Galicia plebiscitado en 1936, a sementeira de intelixencia e compromiso, digo, constitúe sen dúbida a grande achega desta xeración, da que dunha maneira ou doutra todos somos herdeiros.

Cada xeración ten o seu futuro
E cada tempo a súa sazón, dicían os vellos. Que lección poden tirar as novas xeracións daquel grupo aparentemente pequeno, media ducia de persoas no pulo primeiro, e non obstante tan significativo? Os tempos mudaron moito, certamente, mais a vontade de ser, a ambición de non abaixarse, o entusiasmo están vixentes, seguen tendo sentido. Volvemos ao título deste ensaio: «eran a modernidade». Cada xeración, cada momento histórico ten a súa oportunidade, que é tamén un desafío. Oportunidade e desafío de seren elas mesmas, sen dependencias nin intermediacións, ollando de cara ao mundo que nos toca vivir, sen complexos. Reproduzo un parágrafo das Primeiras Verbas que serven de adro no numero 1 da publicación, o 30 de outubro de 1921. Coa ortografía da época:

«Oxe chegou á vida na Nosa Terra, unha xeneración que se deprocatou do seu imperioso deber social de crearen para sempre a cultura galega». ¿Ambición? Abofé que si. E mais engaden algúns parágrafos mais adiante: «Nós (a revista) ha ser a repersentación no mundo da personalidade galega na sua ansia de s’afirmare coma valor universal, autóctono, diferenciado, dentro ou fóra da Terra».

Deitade unha rápida ollada ao que está a producir hoxe o noso pais no ámbito do cinema, as artes escénicas, a literatura, a música, as artes plásticas, mesmo na investigación e no universo das novas tecnoloxías, no deseño industrial, na pesca, na agroindustria, na gastronomía, no turismo, na produción cara a mercados interiores e exteriores. Ollade o que somos na universidade, na empresa, no i+D*i… Ollade o que somos e, sobre todo, o que podemos ser a pouco que organicemos as nosas estratexias de proxección exterior e de crecemento. Tal é o espírito de Nós que arestora cumpre cen anos: a modernidade. Cada tempo histórico (cada xeración) ten a súa, herdeira en parte de todo o que se fixo antes. Outra cousa é que saibamos aproveitalo. Eles non tiñan nada, comparado cos recursos que hoxe temos nós. Brión, decembro de 2019

Contido extraído do número 15.

Aquí tes máis contidos relevantes:

«A miña patria é a miña infancia»

Por JOSÉ ANTONIO LIÑARES

Mulleres Lilas, coirazas de cores

por MANUELA DOMÍNGUEZ

Compostela: Sinfonía de notas

Por ENCARNA OTERO CEPEDA

Encargos de amor

150 150 CORALIA

Encargos de amor

Por PILAR SAMPEDRO

Activista cultural

Un día, hai anos, díxome Nieves Modia: «Fai que valoren o noso, que queiran a Galicia». Lembro a ocasión do encontro e lembro a petición; naquel momento tiña sentido e a min quedoume aí, nalgún recuncho da memoria como perdido no bosque orixinal, dando voltas, petando detrás do occipital dereito.

Hoxe quero cumprir esa encomenda. Procurarei razóns para responder a pregunta: por que? Por que querela? Non por chauvinismo. Non hai razón para ocultarse. Só temos que mirarnos, pensarnos e dicirnos. Alá imos!

Somos un país pequeno que contén mundos variados, xeografías diversas, realidades distintas: unha costa que comeza no Cantábrico, con paisaxes como a praia de Augas Santas ou das Catedrais, onde paseamos entre as rochas coma quen percorre as naves de varias sés. Unha beiramar con acantilados que se sitúan entre os máis altos de Europa, ao pé de Santo Andrés de Teixido; santuario ao que vai de morto o que non foi de vivo e que debe ser visitado con coidado de non pisar ningún animal que puidera ser unha alma en pena que ande a peregrinar reencarnada. Cando fores, merca os sanandresiños (amuletos modelados co miolo do pan e pintados con forma de flor, a barca, o santo, a sardiña, a escaleira, a man, a coroa e a pomba), colle herba de namorar e pásaa pola fonte antes ou despois de entrar na igrexa. Todas as crenzas se xuntan nunha, nun sincretismo que se apoia no panteísmo dunha paisaxe grandiosa, fronte a esa natureza que nos emociona.

O ollo de Deus ou a torre de Hércules míranos cando pasamos, un faro da antigüidade observa o paso do tempo pola cidade e as desgrazas de todo tipo no mar.

Se continuamos polo litoral, chegamos á Costa da Morte: faros e naufraxios, pequenas vilas: Camariñas, co repenique das palilleiras facendo encaixe e a canción que leva o seu nome como banda sonora; Fisterra, na fin da terra coñecida para os romanos e ata onde camiñan os peregrinos que continúan buscando o solpor; Camelle, onde un home coñecido como Man morreu de amor polo mar ou o Ézaro, dominado polas ciclópeas rochas do monte Pindo e onde o Xallas desauga no mar en forma de fervenza.

Logo virán as rías máis suaves, eses fiordes formados polas desembocaduras dos ríos, que seica se configuraron cando o Deus creador apoiou a man para descansar, deixando a pegada dos seus dedos afundidos nos vales fluviais. Ao seguir baixando atoparemos os piñeiros de Castelao tocando auga, cidades que viven mirando illas, mosteiros que mollan a cantaría no mar, o Templo Votivo do Mar e a Virxe da Rocha, saídos da man do arquitecto Palacios para gloria de Galicia. E o Miño, que fai de fronteira natural coas terras irmás de Portugal; onde ao mirarnos nas augas, o idioma vai e vén, recoñecéndose.

O interior lévanos ao país dos mil ríos, as selvas de Esmelle que nos remiten ao ciclo artúrico, aos lugares onde sempre foi bosque no dicir de Novoneyra, ás carballeiras, soutos e fragas. Aí está a Ribeira Sacra na que os mosteiros erguen as torres sobre o verde, coma os templos de Tikal sobre a selva, nun illamento que fai posible vivir para a meditación e a comunicación coa transcendencia. Aquí, onde as voltas dos ríos forman meandros imposibles, como o Cabo do Mundo, nas ladeiras de montes a viticultura heroica ofrece o outono máis colorido en ocres e granates; tamén bosques que conservan a masa forestal primixenia e que acabarán atraendo o turismo culto e delicado que ama a beleza que fai vibrar as membranas internas.

Son Os Ancares e O Courel as montañas redondeadas das vellas terras, as custodias do silencio espeso dos mundos que ficaron atrás.

Entra o inverno e collemos o tren en Ourense cara a Castela, mentres que nas beiras do río rachan de amarelo as mimosas nun dos percorridos máis atraentes. Irresistibles son tamén os xardíns de inverno, coas árbores que acostumamos ver no outro extremo da Terra: magnolias e camelias preñadas de flores ofrecéndonos o espectáculo dos chans estrados de pétalos.

Temos vilas nas que o tempo quixo deterse e marabillarnos como Betanzos, Cambados, Noia, Muros, Allariz, Celanova, Mondoñedo…; unha cidade dentro da muralla pola que paseamos como se se tratase dunha alameda; encoros que deixan ver vilas romanas en épocas de seca, castros ou aldeas; calzadas e camiños reais; castros en penínsulas, illas ou montañas; dolmens e mámoas diante dos que nos refuxiamos porque aí estaba o cranio da primeira nai; miliarios e torques que levaron os devanceiros e esculturas como as de Asorey que nacen do humus moitos séculos despois. Entre nós, a arte románica e a barroca eríxense como estilos nacionais. A primeira delas florece en Santiago nese Pórtico da Gloria que nos leva a acadar o ceo en vida; a segunda, escribe no granito a lingua que non podía desenvolverse na escrita ao longo dos Séculos Escuros. Enrolouse o Barroco en si mesmo cando Domingo de Andrade deseñou a escaleira de Bonaval…

Non chega o espazo para anunciar a beleza desta terra!

Queda tanto por dicir ao chegar ao final que para pechar quero lembrar a dedicatoria de Martín Garzo no Libro dos encargos (Libro de los encargos): «Que todos os encargos sexan de amor».

Contido extraído do número 15.

Aquí tes máis contidos relevantes:

«A miña patria é a miña infancia»

Por JOSÉ ANTONIO LIÑARES

Mulleres Lilas, coirazas de cores

por MANUELA DOMÍNGUEZ

Compostela: Sinfonía de notas

Por ENCARNA OTERO CEPEDA

O meu Camiño

150 150 CORALIA

O meu Camiño

Por NOVA BASTANTE

Artista e activista LGTBIQ+

Din que o Camiño te chama, te convida e chega no momento idóneo. No preciso instante que máis o necesitas. Dou fe diso. Aos meus 31 anos, unha forza interior levoume a realizalo, despois de que o meu compañeiro de vida o levase a cabo semanas antes.

Logo dun mes de promoción de NOVA: De niño a mujer, libro autobiográfico sobre transexualidade escrito man a man co xornalista palentino Óscar de la Hoz, sentín a necesidade de desconectar por completo da capital madrileña e decidín facer esta viaxe máxica, para volver conectarme comigo mesma e seguir avanzando no meu crecemento persoal.

O meu obxectivo principal era poder gozar ao máximo da convivencia, do pracer de compartir, coñecendo persoas de todos os lugares, e abrirme a diferentes culturas. Demostrarme que podía facer o Camiño, a pesar dos múltiples temores que albergaba no meu interior, tras vivir unha vida na que o bullying e a discriminación estiveran moi presentes polas miñas diferenzas co socialmente estabelecido. Unha muller transxénero no Camiño de Santiago!

Autorretrato

Nos momentos de baixón, permitíame escoitar a banda sonora da miña vida, que levaba almacenada no teléfono. E cando o son dos ríos e os paxaros non bastaba para lograr a desconexión total escoitaba a Fangoria, Cher ou Yurena. A miña alma punk esixía uns minutos de relax coa música que sempre me levantou do chan.

Coa credencial de peregrina na man, decanteime polo Camiño Francés, e por Burgos como a localidade onde principiar a miña andaina rumbo a Santiago. Meu pai acompañoume nun principio, aconsellándome sobre todo aquilo que baixo a súa experiencia debía coñecer con respecto aos albergues, o coidado persoal, a climatoloxía, e posíbeis complicacións típicas no camiñar de calquera peregrino. Despois de facer noite nas ruínas do albergue de Santo Antón, aventureime no camiño a paso firme e veloz (e xa en solitario), coa vantaxe de saber, que o meu proxenitor gardaba as miñas costas, por se puidese necesitar a súa axuda nos días sucesivos. Ao mesmo tempo que camiñaba, documentaba parte do traxecto mediante fotografías e vídeos, que eu mesma ía compartindo nas miñas redes sociais para convidar os membros do colectivo LGTBIQ, a vivir tan apaixonante experiencia.

Cada persoa ten o seu camiño persoal; único, xenuíno e sagrado. Eu elixín facer o meu cun orzamento mínimo, decidida a deixar o ego tan atrás como fose posíbel. Renunciei así ás comodidades dos hoteis e á exquisita comida dos restaurantes e hospedarías. Tamén excluín do meu plan diario as lavadoras e secadoras.

O meu obxectivo principal era poder gozar ao máximo da convivencia, do pracer de compartir, coñecendo persoas de todos os lugares, e abrirme a diferentes culturas. Demostrarme que podía facer o Camiño, a pesar dos múltiples temores que albergaba no meu interior, tras vivir unha vida na que o bullying e a discriminación estiveran moi presentes polas miñas diferenzas co socialmente estabelecido. Unha muller transxénero no Camiño de Santiago! Todo un reto que desexaba superar, tendo en conta que estaba percorrendo recunchos nos que calquera mostra de diversidade aínda segue a espertar medo e rexeitamento nos seus habitantes.

Xunto ao teléfono móbil, a miña mochila, a esteira e o saco de durmir eran os únicos compañeiros de viaxe. Quizais por iso, desde os primeiros días acompañoume a sensación de liberdade. Visitaba as diferentes comarcas e pasaba a noite en calquera tipo de albergues, tanto nos municipais como nos que funcionaban con donativos, onde unha ducha quente tan común na cidade, era todo un luxo tras camiñar entre 30 e 40 quilómetros. Elexía as cafetarías con mellor atmosfera para tomar o café da mañá, amosando interese polos habitantes das localidades por onde pasaba e informándome sobre a súa arquitectura e mais a gastronomía. E, aos poucos, mantiña fascinantes conversacións cos peregrinos de todas as nacionalidades cos que compartía camiño.

Cando crucei Castrojeriz, un primeiro incidente marcoume de forma inesperada. Tras entrar nun estabelecemento para almorzar, roubáronme o saco de durmir e a esteira, tan imprescindíbeis á hora de descansar. Intúo que non foi un acto de subtracción por necesidade, pois cando me viron entrar, as persoas que estaban sentadas empezaron a rir ás gargalladas. Este incidente non fixo máis que reforzar as miñas ganas de seguir adiante. Paso a paso reforzaba a miña autoestima, á vez que compartía as miñas experiencias co resto de peregrinos cos que cheguei a formar a miña particular «familia do camiño». Nos momentos de baixón, permitíame escoitar a banda sonora da miña vida, que levaba almacenada no teléfono. E cando o son dos ríos e os paxaros non bastaba para lograr a desconexión total escoitaba a Fangoria, Cher ou Yurena. A miña alma punk esixía uns minutos de relax coa música que sempre me levantou do chan.

Estoulle moi agradecida ao Camiño, mais non quero trasladar un concepto idílico do que supón realizalo. De igual xeito que gocei do amor e xenerosidade de moitos hospitaleiros, tamén sufrín transfobia. En Calzadilla de Cózaa, por exemplo, onde tras selar a credencial e comprobar que na miña documentación estaba rexistrado o meu xénero como muller, dúas voluntarias elixiron dirixirse a min todo o tempo usando o termo muchacho. Ao deixar atrás a cidade de León agardaríanme novas burlas e faltas de respecto. Pero nada disto fixo minguar o meu desexo de alcanzar a meta do Obradoiro. Ese foi o instante culminante da miña viaxe, cando por fin puiden contemplar pampa a catedral de Santiago. Logo de máis de 500 quilómetros percorridos a pé, o sentimento de paz e serenidade invadíame por completo. Que viaxe tan apaixonante! Tombada na pedra, collida da man da miña amiga Nikol, respirei profundamente e sentinme feliz por ter superado todas as etapas que me conducirían até tan fermoso lugar. Gran gozo non renderse, enfocar os obxectivos e ir por eles!

Contido extraído do núm. 13.

Aquí tes máis contidos relevantes:

«A miña patria é a miña infancia»

Por JOSÉ ANTONIO LIÑARES

Mulleres Lilas, coirazas de cores

por MANUELA DOMÍNGUEZ

Compostela: Sinfonía de notas

Por ENCARNA OTERO CEPEDA

A liturxia matou o noso Día Nacional

150 150 CORALIA

A liturxia matou o noso Día Nacional

Por XOÁN BASCUAS

Profesor da Escola Universitaria de Traballo Social (USC)

ía Nacional de Galicia, Día de Galicia, Día da Patria ou da Matria, chámalle como queiras, pero este ano alcánzase os 99 anos de celebración da nosa Diada. De feito, en novembro cumprirase o centenario da data no que as Irmandades da Fala tomaron o acordo polo que se tomou o 25 de xullo como Día Nacional de Galicia. E desde aquela, con dúas ditaduras polo medio, houbo que esperar até a década dos oitenta, coa chamada normalización democrática, para ver como se consolidaba a nosa xornada nacional. E coa súa conmemoración anual continuada, tamén chegou a constante repetición da súa forma de celebración, o tedio do habitual e a rutina reivindicativa. Digo isto porque, na miña impresión, o 25 de xullo foi perdendo folgos como ámbito no que reclamar a nosa identidade nacional. Cales son as razóns para que isto aconteza?

Namentres outros pobos celebran a súa declaración da independencia, o inicio dunha revolución que mudou o mundo, ou mesmo unha derrota que acabou co seu autogoberno, que celebramos nós? A verdade é que nada pasou na nosa historia de relevancia un 25 de xullo.

Sería desexable unha cita que mobilizara toda a sociedade galega. Toda, a través das súas institucións, si; a través dos seus partidos, si; pero tamén a través das diferentes entidades sociais, de xeito plural e participado por axentes de diferente natureza. Un momento compatible cos actos políticos dos partidos, das institucións e da relixión. Pero tamén sería unha ocasión única para facer o que fan as nacións: celebrarse unidas desde a diversidade.

En primeiro lugar está a propia data. Isto é, por que o 25 de xullo? Namentres outros pobos celebran a súa declaración da independencia, o inicio dunha revolución que mudou o mundo, ou mesmo unha derrota que acabou co seu autogoberno, que celebramos nós? A verdade é que nada pasou na nosa historia de relevancia un 25 de xullo. Si, é a onomástica do apóstolo.

A elección da data hai un cento de anos xa foi controvertida de seu. Naquela altura había quen defendía tomar como xornada de celebración nacional o 17 de decembro, data na que os mandados pola Coroa de Castela decapitaron o mariscal Pardo de Cela. O certo é que no período previo á aprobación do Estatuto perdeuse a oportunidade de buscar outra data relevante, mesmo dándolle rango de Día Nacional ao 25 de xullo cun decreto publicado no primeiro número do DOG, do 1 de xaneiro de 1979.

O 25 de xullo non deixa de ser o día do Apóstolo Santiago, o Patrón das Españas e, xa que logo, tamén unha festa relixiosa, cos seus correspondentes festexos e rituais. Non é que o feito relixioso sexa incompatible coa conmemoración nacional, pero non deixa de ser certo, que a identidade do mito hispánico, dun símbolo que a españolidade fixo seu, compite coa natureza da vindicación nacional galega. Por outra banda, ao 25 de xullo, pásalle algo asemellado ao 1º de maio, ou ao Día das Letras Galegas: cando unha data caracterizada por unha causa política, cultural ou relixiosa pasa a ser festivo, a mobilización pola causa política, cultural ou relixiosa perde folgos. Espero que isto non se entenda como un argumento a prol de eliminar a natureza festiva da xornada, senón que se entenda como un argumento explicativo máis.

E claro que vou falar do Día da Patria. Á fin e ao cabo é a denominación empregada polo nacionalismo maioritario e, con toda seguridade, a máis estendida. E, de feito, os eventos reivindicativos do 25 de xullo, alén dos relixiosos e institucionais do Goberno galego, son os organizados polas forzas políticas nacionalistas e galeguistas. E isto está ben, a reclamación do feito nacional é política e como tal debe ser participada polas forzas políticas que demanda o recoñecemento nacional do país. E quizais, parte do problema radique aí; en tempos de desconexión entre a cidadanía e os partidos políticos, tamén co mundo nacionalista e galeguista, quizais haxa que superar as fronteiras partidarias. Non falo de manifestacións unitarias do nacionalismo. Nin sequera falo dun evento participado por todos os partidos que entendan que somos nación. Non.

O 2020 vai ser o centenario do Día Nacional de Galicia. E debería ser entendido como unha oportunidade para darlle unha volta a todo isto. Sería desexable unha cita que mobilizara toda a sociedade galega. Toda, a través das súas institucións, si; a través dos seus partidos, si; pero tamén a través das diferentes entidades sociais, de xeito plural e participado por axentes de diferente natureza. Un momento compatible cos actos políticos dos partidos, das institucións e da relixión. Pero tamén sería unha ocasión única para facer o que fan as nacións: celebrarse unidas desde a diversidade.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Mulleres Lilas, coirazas de cores

por MANUELA DOMÍNGUEZ

A liberdade de SER. Que liberdade?

Por CRISTINA PALACIOS

A pequena Compostela gusta da lectura

Por PILAR SAMPEDRO

Literatura e campus

150 150 CORALIA

Literatura
e campus

Por ARMANDO REQUEIXO

Crítico literario

curioso observar como nos últimos anos a literatura galega foi amosando un tipo de escrita que nos países anglosaxóns atesoura xa unha longa tradición. Estoume a referir á denominada “novela académica” ou “novela de campus”, un subxénero narrativo específico que ten o mundo do estudantado e o profesorado universitario e mais os espazos formativos nos que estes se moven como epicentros da acción ou trama novelesca.

Novelas de universidade ou “college novels” hainas desde comezos do século XIX. Velaí están os exemplos notorios de Fanshawe (1828) de Nathaniel Hawthorne ―drama romántico e triángulo amoroso nun ficticio Harley College― ou As torres de Barchester (1857) de Anthony Trollope ―novela vitoriana de amores fatais e personaxes que proveñen dun imaxinario Lazarus College de Oxford. Porén, estes títulos clásicos eran antes de nada novelas de formación (bildungsroman), escritas e vivenciadas por quen era alleo ao mundo universitario. Pola contra, as que hoxe chamamos “novelas de campus” son historias xeradas polo coñecemento directo que teñen desa realidade os propios autores, pois na meirande parte dos casos son textos escritos por docentes universitarios que, amais, inciden na centralidade da figura do profesor e a súa problemática relación coa institución como tema principal.

Moitos dos grandes da escena narrativa estadounidense e británica das pasadas décadas deron a luz obras referenciais neste eido. É o caso de Mary McCarthy e o seu Os bosques da academia (1952) ―sátira do exercicio profesoral universitario―; de Kingsley Amis e o seu Jim o afortunado (1954) ―outra crítica feroz ao pechado universo da institución académica e as súas categorizacións de castes profesorais―; Vladimir Nabokov e Pnin (1957) ―ácido retrato da vida dun profesor dunha pequena e arredada universidade―; Zadie Smith e Sobre a beleza (2005) ―crónica da crise persoal dun docente universitario de mediana idade―; ou de dúas novelas sobre o ocaso de decanos acusados de racismo como son O decembro do decano (1982) de Saul Bellow e A mancha humana (2000) de Philip Roth, amais doutro par de obras que recrean un xenuíno sex & drugs & rock and roll universitario e que non están exentas de fortes doses de crítica social como son As leis da atracción (1987) de Bret Easton Ellis e Eu son Charlotte Simmons (2004) de Tom Wolfe, aínda que o gran cultivador deste subxénero foi, sen dúbida, David Lodge, látego da hipócrita vida universitaria na súa “triloxía do campus”: Intercambios (1975), O mundo é un pano (1984) e Bo traballo (1988).

As que hoxe chamamos “novelas de campus” son historias xeradas polo coñecemento directo que teñen desa realidade os propios autores, pois na meirande parte dos casos son textos escritos por docentes universitarios que, amais, inciden na centralidade da figura do profesor e a súa problemática relación coa institución como tema principal.

A novela de campus entre nós non comeza a preconfigurarse cos trazos canónicos do xénero ata a aparición de Memoria do diaño (1980) de Fermín Bouza Álvarez e, sobre todo, tras a publicación de No ventre do silencio (1999) de Xosé Luís Méndez Ferrín.

A importación deste modelo á literatura hispánica deu obras como Todas as almas (1989) de Javier Marías ―historia dun hispanista profesor en Oxford―; A velocidade da luz (2005) de Javier Cercas ―novela testemuño sobre a estadía do autor como docente na Universidade de Illinois e as singulares amizades que alí fixo―; Natura quasi morta (2011) de Carme Riera ―intriga na UBA pola desaparición dun mozo en estrañas circunstancias―; O camiño de Ida (2013) de Ricardo Piglia ―outro thriller académico, desta volta coa Universidade de Nova Jersey como escenario― ou Un momento de descanso (2011) de Antonio Orejudo, novela con docente de universidade protagonista que ten tamén que axudar a desvelar un intricado misterio.

No caso da literatura galega hai xa antecedentes clásicos da presenza do mundo universitario na nosa novelística. Non cómpre máis que lembrar a terceira das entregas da triloxía Os camiños da vida (1928) de Ramón Otero Pedrayo, titulada O estudante, unha obra que retrata ese ambiente académico santiagués a través das vivencias que experimenta o discente Paio Soutelo, alumno de Medicina que mesmo soña cunha cátedra, pero que, finalmente, abandona os corredores da facultade e a “grande vila de pedra orcelada polas invernías” para ir exercer como doutor na contorna rural. Un Santiago universitario, por certo, non tan distante do que en 1915 retratou Alejandro Pérez Lugín na arquicoñecida A Casa da Troia, inesquecible estampa da vida dun estudante de Dereito e os seus compañeiros de pensión na Compostela de fins do XIX.

Agora ben, a novela de campus entre nós non comeza a preconfigurarse cos trazos canónicos do xénero ata a aparición de Memoria do diaño (1980) de Fermín Bouza Álvarez e, sobre todo, tras a publicación de No ventre do silencio (1999) de Xosé Luís Méndez Ferrín. Mercé á súa escrita a mocidade universitaria compostelá dos anos 50 e 60 do pasado século adquiriu relevo protagonista e as súas loitas liberadoras e antifranquistas convertéronse no argumento principal no que deambulaban uns estudantes por veces caracterizados como “troianos redivivos” que tentaban abrir unha fenda de luz no tempo escuro e na universidade cincenta que lles tocou vivir.

Ese interese por poñer no centro do relato o universo das aulas universitarias, do seu alumnado e profesorado e de toda a realidade que se xera arredor dese tempo formativo e deses centros nucleadores da vida das cidades está a cobrar máis forza que nunca na narrativa galega actual. Citarei dous exemplos que me semellan paradigmáticos e que confirman esta centralidade da tríade mocidade-universidade-profesorado.

O primeiro deles ten a Santiago de Compostela e a súa universidade como protagonistas. Trátase de Campus Morte (2018) de Lito Vila Baleato, unha historia de ambientación detectivesca na que un profesor compostelán que vive en Alemaña, tras recibir unha desacougante mensaxe telefónica dun amigo da infancia, descobre que este morre en estrañas circunstancias, o que o leva a regresar a Compostela para tentar descubrir que é o que lle pasou. No curso das súas investigacións saberá que o amigo morto pescudaba sobre unha enigmática morte dunha rapaza que ambos coñeceran no seu tempo de universitarios, un feito que acabará por cambialo todo.

O segundo dos exemplos é Infamia (2019), a última novela de Ledicia Costas, un thriller psicolóxico protagonizado por Emma Cruz, profesora de dereito penal que chega á cidade de Merlo (transunto literario de Vigo) para impartir clases na súa universidade e acaba inmersa no desvelamento dun misterio: saber que aconteceu coas irmás Giraud, dúas nenas desaparecidas hai vinte e cinco anos en circunstancias sospeitosas. Na súa procura descubrirá que as xentes de Merlo agochan negros segredos e que tras da verdade hai todo un océano de témeras ocultacións.

Como se ve, a novela de campus, con fortes doses de intriga e investigación detectivesca e tamén inesperadas sorpresas que se tecen arredor da vida do profesorado e o alumnado universitarios, está de máxima actualidade entre nós. Oxalá siga sendo así e continúen a se publicar novelas académicas que nos fagan gozar a todos da súa lectura.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Mulleres Lilas, coirazas de cores

por MANUELA DOMÍNGUEZ

A liberdade de SER. Que liberdade?

Por CRISTINA PALACIOS

A pequena Compostela gusta da lectura

Por PILAR SAMPEDRO

O Soño románico de Carmen Polo

150 150 CORALIA

O Soño románico de Carmen Polo

Un relato de verán de JUAN OLIVER con ilustracións de ANTONIO SEIJAS

Antonio Seijas

30 de agosto de 1961. Vai unha calor insoportábel en Santiago e a muller do Caudillo ultima o roubo de dúas estatuas da Catedral.

Cando o coche enfilou polo Obradoiro cara ás Praterías, Carmen mudou o rostro cun tic de desgusto.

―Que pasa? ―preguntoulle o Caudillo.

―Nada ―respondeu ela secamente―; só que Porto asegurou que desta vez ía encher. E mira ―dixo sinalando con desdén os ocos baleiros na praza―; cada ano hai menos xente. Manda carallo!

―Carmen, por favor! Coas nenas diante, non, por Deus! ―afeou el. Sentadas ao seu carón, as netas finxían asombro ante o exabrupto da avoa, mentres sorrían con petulancia aos pequechos que axitaban bandeiriñas de España, na primeira fila do corredor aberto polos gardas entre as estreituras da rúa Fonseca.

O Caudillo proseguiu:

―É a terceira vez que vimos a Santiago este ano, hai xente de vacacións e…

―Vacacións, dis? ―espetou ela―. Fomos nós quen lles demos a posibilidade de ter vacacións. O menos que poden facer é volver un día antes para recibirnos, ou non?

Carmen odiaba Santiago. Coñecera a cidade de nena, nunha viaxe invernal do colexio das Ursulinas, e lembraba que a visita a deixara como as imaxes da catedral: húmida, pétrea e coa faciana tinguida de verde polo frío, a néboa e a choiva. Ademais, hoxe estaba cabreada e suaba arreo. Non só polo bochorno esaxerado daquel agosto galego, que o coiro dos asentos do Rolls Royce Phantom IV reflectía sen compaixón nas súas costas desde que saíran de Meirás. O que lle viña amolando o día era esa incómoda idea que a asaltara dúas noites atrás, mentres paseaba o insomnio de madrugada entre as osamentas e os trofeos de caza do pazo, e que non lograba afastar do pensamento. Sairía todo ben? O plan era meticuloso, pero por iso mesmo a súa execución esixía dunha pulcritude exquisita. Tería o alcalde convencido ao cardeal Quiroga Palacios e ao paspán do Manoliño Conde? E, sobre todo, saberían os tres gardar o segredo para evitar que o Caudillo soubera nada antes de tempo?

Carmen tiña claro que o poder consiste en conseguir que os demais fagan exactamente o que queres que fagan. E que a mellor ferramenta para os poderosos non son a razón nin a palabra, senón o medo. Se sabes transmitir medo en persoa, mirando aos ollos do interlocutor esixindo respostas inmediatas, sen darlle tempo a refuxiarse no alivio dunha confesión a terceiros que poida conducilo á contestación irreverente ou mesmo á desobediencia, entón tes poder. Con ese hábil manexo do medo, que ela empregaba a diario co Caudillo, gañaran a guerra, salvaran a España e mantivéranse na súa posición durante máis de vinte anos. Grazas ao medo tiñan o poder.

O Rolls detívose na praza case ao tempo en que o alcalde, Ángel Porto Anido, abría a porta e balbucía a benvida:

―Excelencias, o astro rei ilumina Compostela de gozo coa chegada dos peregrinos máis ilustr…

―Baixa, Paco, anda, e baixa as nenas tamén ―interrompeu ela―. Porto, todo disposto, non? ―inquiriu.

―Señora, eu… Verá, temos que falar… ―murmurou.

«Xa estamos!», pensou Carmen, sostendo a mirada do alcalde xusto o necesario para que sentira toda a ira que comezaba a arroibala, antes de que o Caudillo chegara a súa altura para facer os cumprimentos oficiais.

―Ángel, que bonita é a túa cidade cando non hai auga! ―dixo o Caudillo, mentres sacudía coa man dereita a man dereita do alcalde e alzaba a esquerda para saudar ao xentío―. Carmen, as netas teñen que casar na Catedral. Non, si, Ángel?

―Excelencia, eu…

O Caudillo e Carmen casaran na basílica de San Juan el Real de Oviedo por decisión da familia asturiana dela, que, coa excepción do seu pai, desprezaba o seu noivo, ese «chicuzo» galego, como o chamaba a tía Isabel. Antes de selo, e despois tamén, o Caudillo tiña voz de flautín e costume de falar de bobadas e rirse das propias parvadas, así que non semellaba ter nin a presenza nin a autoridade necesarias para facer carreira no Exército e darlle á rapaza dos Polo a vida que, pola súa posición, evidentemente merecía. «Banda de caralláns!», pensou Carmen. San Juan non lle gustaba, non, pero escondeu o seu desexo de casar en San Miguel de Lillo cando lle dixeron que a basílica escollida pola familia era un pouco neorrománica.

Antonio Seijas para Coralia

Carmen non sabía moi ben de onde lle viña aquela pulsión polo Románico que descubrira na adolescencia. Pero cada vez que pensaba niso, lembrábase de Madame Claverie, a institutriz francesa que asumiu a súa educación á morte da súa nai, cando tiña 14 anos. Madame Claverie sempre entornaba os ollos e suavizaba a voz cando falaba do seu pai:

―Ai! Teu pai! Ese home si que é un cabaleiro! ―suspiraba con acento de Neully-sur-Mer. E Carmen, que idolatraba o seu proxenitor, non o imaxinaba coa toga de avogado que paseaba a pé polos xulgados de Oviedo, senón erguido e a cabalo, coma un cruzado, co casco prateado na cabeza, espada en man e arnés de ferro mallado protexendo o peito cunha cruz de Malta no medio.

Aqueles cabaleiros decapitadores de sarracenos eran para ela a máxima expresión da masculinidade, do honor e do amor incondicional á patria. E a época na que viviran representaba o cumio histórico da defensa de Occidente fronte aos inimigos da fe, a orde e a lei de Deus. Por iso, cando a ela lle tocou salvar España, non dubidou en debuxar a imaxe pública do Caudillo con eses trazos: o xusticeiro benevolente e inflexíbel, señor e rexente do destino dos seus incondicionais vasalos pola única graza de Deus. Mesmo foi quen de atopar castelo: o Pazo de Meirás, ese inmóbel de reminiscencias belicosas e torres ameadas, construído por encarga dunha aristócrata e intelectual a quen non tiña lido, pero de quen oíra que fora a pensadora máis relevante da España de finais do XIX.

O de Meirás fora un roubo, si, pero necesario para regalar a España esa imaxe do guerreiro salva patrias que os españois reclamaban. Aínda que ao Pazo lle faltaba algo. A capela nin era románica nin abondaba con ela para subliñar o carácter divino do proxecto político e espiritual que ela ideara para o Caudillo. E entón apareceron as estatuas. Unha oportunidade única para darlle á vivenda a calidade medieval da que aínda carecía: as efixies de Ezequiel e Xeremías ―ou de Isaac e Abraham, depende do catedrático co que se fale―, labradas en pedra entre os séculos XII e XIII no obradoiro do Mestre Mateo, e das que quedou namorada nunha visita a Raxoi.

―Estaban no Pórtico da Gloria cando era un arco aberto, e desapareceron no século XVI coas obras para poñerlle portas ao Obradoiro ―explicáralle o alcalde, pouco dotado para glosar conceptos arquitectónicos complexos―. Apareceron no Pazo dos Condes de Ximonde, en Vedra, e comprámolas por 60.000 pesetas. Pero como xa non teñen sitio na catedral, pois témolas aquí.

Aquel día, Carmen pasou varios minutos diante delas. Fitounas aos ollos e soubo que eran para ela.

―O Caudillo estaría encantado de telas en Meirás ―díxolle ao rexedor.

Sabía que ese truco funcionaba nas xoiarías da Coruña, que adoitaban enviarlle ao Pazo, ou incluso ao Pardo, os colares e os colgantes de perlas polos que se interesaba. Bastaba con deslizar unha frase casual: «Que elegante! Se puidera permitirmo… O Caudillo sería feliz ao verme con el». E o certo era que sempre lle saíra ben. Pero isto era distinto. As estatuas eran moito máis que unha xoia coa que presumir diante da condesa de Fenosa. Por certo, que tería que facer como coa Casa Cornide, o pazo que ía a poñer ao seu nome, precisamente, o marido de Carmela, Pedro Barrié, quen xa tiña amañada unha poxa pública co alcalde da Coruña despois de facer que o Ministerio de Educación, co permiso do de Facenda, lle trocara a Casa ao Concello por uns terreos a carón do hotel Finisterre. Unha boa xogada. Como Meirás. E coas estatuas tiña que facer o mesmo. Xogar co medo que lle tiñan quen ocupaban os carguiños que o Caudillo repartía. Ao día seguinte chamou ao alcalde.

―Excelencia, non é posíbel, como imos facer? As imaxes son patrimonio do Concello e non poden saír de Santiago porque o contrato de compra inclúe unha cláusula que nos obriga a pagar 400.000 pesetas aos herdeiros dos Ximonde se as sacamos da cidade. Vaino saber todo o mundo! ―xustificou o alcalde―. E ademais, que vai dicir o cardeal? ―insistiu, argumentando a súa feble tentativa de evitar o enredo.

―Porto, faga o que lle digo.

Nos meses seguintes, Carmen planeouno todo. Primeiro, o alcalde debía convencer a Manoliño, herdeiro do Pazo de Ximonde, para que deixara saír gratis as pezas de Santiago, e logo, comprometer ao cardeal para que a Igrexa non as reclamara nin preguntara por elas. Despois, organizaría unha exposición internacional sobre o Románico, que ela amadriñaría e na que aparecería como colaboradora cedendo as estatuas, que figurarían, por primeira vez, a nome dos Franco. O Caudillo no sabería nada até ese mesmo día e, actus complevit e baixo risco de quedar coma un xan, non podería negarse a que as imaxes viaxaran a Meirás ao peche da mostra.

Cando chegou o día da inauguración, aquel xoves 30 de agosto de 1961 dun verán de calor insoportábel en Santiago, e pese a confirmación das vésperas, o alcalde Porto non lle dou seguridade ningunha de que o plan fora funcionar. Todo o contrario.

―Que carallo pasa? ―preguntoulle na traseira do altar maior da Catedral, ao pé das escaleiras que leva á estatua do Apóstolo, ás agachadas do Caudillo, quen as subía a choutiños para abrazar ao santo tras entrar baixo palio na sé―. E que o Manoliño e o Quiroga ousan negarse?

―Señora, Manoliño e o cardeal non poñen pegas. Pero ten que velo vostede mesma. Veña, veña agora que o Caudillo está distraído.

O alcalde rosmou algo á orella do gardacostas e fíxoa saír cara ao Obradoiro, que cruzaron entre a curiosidade, as risas e as bandeiriñas dos nenos, até chegar ao Pazo de Xelmírez, onde estaba instalada a Exposición Internacional de Arte Románico. Entraron pola porta de Gramáticos empurrando os perplexos gardas, buliron baixo as bóvedas da sala de Armas e correron escaleira arriba até chegar ao salón Sinodial. Alí estaban as pezas máis importantes da mostra. O alcalde tirou dela abrindo paso entre un grupo de homes de traxe e garabata ―dous deles con uniforme azul e armados de vasoiras― que rodeaban en silencio dous enormes furnas de vidro, aparentemente baleiras e baixo as que figuraban, en letras góticas douradas sobre fondo branco, as sucintas fichas técnicas: «Ezequiel e Xeremías. Pórtico da Gloria da Catedral de Santiago de Compostela. Obra do Mestre Mateo. Cedidas pola familia Franco Polo. Emprazamento actual: Pazo de Meirás (Sada, A Coruña, Spain)».

―Vexa, excelencia. Atopámolas así hai dúas horas ―lamentou o alcalde sinalando o fondo das furnas―. E non foi vandalismo nin terrorismo, ten que crerme. O vidro está selado.

Achegouse a elas e albiscou os montóns de grava e area que as enchían. O único que quedaba dos dous profetas eran uns pequenos cantos informes, coroados por senllos ollos de granito que a escudriñaban. Mentres sentía que o seu espírito a abandonaba e o seu corpo ía quedando como unha estatua románica ―o rostro húmido polas bágoas, a pel verdosa pola rabia e os músculos petrificados pola vergoña―, Carmen advertiu, en toda a súa magnitude, o terríbel poder do medo.

Aquí tes máis contidos relevantes:

A liberdade de SER. Que liberdade?

Por CRISTINA PALACIOS

Mulleres Lilas, coirazas de cores

por MANUELA DOMÍNGUEZ

A pequena Compostela gusta da lectura

Por PILAR SAMPEDRO

Coirazas de cores

150 150 CORALIA

Mulleres lilas, coirazas de cores

Por MANUELA DOMÍNGUEZ

Sabemos que o vestiario, o peiteado e a maquillaxe complementan a identidade de ficción dunha actriz ou un actor e lle dan información ao público sobre a súa condición cultural, social ou profesión, ademais de interactuar en perfecta harmonía coa escenografía e o espazo escénico, ata moldear un todo cun valor plástico simbólico.

O proceso creativo do vestiario teatral e a propia moda liban na memoria histórica, na fantasía, na rúa, na cultura, na pintura, na arquitectura…, ao servizo das contornas do corpo humano. A moda é frívola, caprichosa, tirana e pagada de si mesma. Esmorece ao pouco e así é como pasa a ser lembrada, tan fuxidía coma o teatro.

A moda e o teatro son coma o espello e o seu reflexo. Ambas as galaxias estéticas teñen a responsabilidade de facernos persoas e distinguirnos coa nosa propia personalidade, coa nosa propia máscara.

A escolma das cores, a caída do tecido, a voluptuosidade das formas..., todo queda plasmado nas pequenas obras de arte dos figurinos e, como non, nalgunha que outra peza que sobrevive ao paso do tempo converténdose en obxecto de copia, culto ou colección.

A moda e o teatro son coma o espello e o seu reflexo. Ambas as galaxias estéticas teñen a responsabilidade de facernos persoas e distinguirnos coa nosa propia personalidade, coa nosa propia máscara. A escolma das cores, a caída do tecido, a voluptuosidade das formas…, todo queda plasmado nas pequenas obras de arte dos figurinos e, como non, nalgunha que outra peza que sobrevive ao paso do tempo converténdose en obxecto de copia, culto ou colección. Así aconteceu en Hollywood con Yves Saint Laurent e Coco Chanel; ou coa atmosfera vaporosa das obras de Tamara de Lempicka na escenografía do videomusical Open your heart de Madonna.

E agora, xoguemos coas agullas do reloxo e coa historia, volvamos cara a atrás, para atoparnos en Compostela con Maruxa e con Coralia, dúas costureiras e bordadoras de sona, coma a súa nai. No seu humilde obradoiro, situado na mellor peza da casa e ateigado de clientela, ole a cola, un indescritíbel cheiro que procede do curruncho onde o seu pai remenda zapatos. Unha máquina de coser -Singer, Alfa, Refrey… -vai ti saber-, dúas pranchas de ferro con carbón do lume dentro, dous candís de gas e moita, moitísima dignidade.

E agora, xoguemos coas agullas do reloxo e coa historia, volvamos cara a atrás, para atoparnos en Compostela con Maruxa e con Coralia, dúas costureiras e bordadoras de sona, coma a súa nai. No seu humilde obradoiro, situado na mellor peza da casa e ateigado de clientela, ole a cola, un indescritíbel cheiro que procede do curruncho onde o seu pai remenda zapatos. Unha máquina de coser -Singer, Alfa, Refrey… -vai ti saber-, dúas pranchas de ferro con carbón do lume dentro, dous candís de gas e moita, moitísima dignidade.

O groso dos encargos son pequenos arranxos dos humildes de Compostela, farrapos de labregos, xornaleiros e algúns comerciantes de pano máis fino. De cando en vez, un vestido, un traxe. Aloumiñan a tea e pásana polas meixelas con agarimo procurando o carreiro do fío antes de facer o corte. Que ilusión!

Tamén podían facer o máis difícil: facer fermosa e atractiva unha peza vella, gastada e remendada, a cambio dunha mínima independencia económica.

Despois do golpe de Estado do 36, que dicir… Maruxa e Coralia sofren nunha Compostela empobrecida, devastada, dividida, sañuda, de estraperlo, paseos e exilio, onde as súas clientas de sempre, cheas de dor, só visten roupaxes negras de loito e onde as máis suspenden os seu encargos para non sinalarse. Xa estaban no punto de mira da infamia.

Na Compostela calvario de Maruxa e Coralia, riadas de costureiras ambulantes coa máquina de coser á cabeza van de porta en porta ofrecendo os seus servizos en xornadas de sol a sol por uns cantos patacóns e dúas comidas. Outras, as aprendizas, corren lizgairas para facer recados e un peto co que cumprir o soño de mercar a súa propia cosedora ou ser contratadas por casas de moda de prestixio.

Coser, pois, era unha habelencia que se aprendía desde pequenas e un oficio só para mulleres. Xornadas interminábeis e mal pagadas, no mellor dos casos. O obradoiro de costura era epicentro de revolucións, motor de cambio de moitas sociedades, espazo de creación e loita das mulleres que argallaron as primeiras marchas reivindicativas, demandas sindicais e folgas.

Mentres Carolina Otero agarda a ser atendida para recoller a saia e un corpiño que quere estrear na súa próxima actuación en Niza, vemos a Maruxa e a Coralia deseñando o vestiario dunha compañía teatral de primeira liña, formando equipo con María Miramontes, tamén costureira, dona de Ánxel Casal e inspiradora da súa traxectoria cultural e política.

Na Compostela calvario de Maruxa e Coralia, riadas de costureiras ambulantes coa máquina de coser á cabeza van de porta en porta ofrecendo os seus servizos en xornadas de sol a sol por uns cantos patacóns e dúas comidas. Outras, as aprendizas, corren lizgairas para facer recados e un peto co que cumprir o soño de mercar a súa propia cosedora ou ser contratadas por casas de moda de prestixio. Sempre atarefadas cos encargos de confección, rebolen no seu ir e vir ás casas da xente ben de Compostela, mercando fíos e botóns, ou levando á capela de Salomé a sotana nova do párroco.

Leiteiras por aquí, peixeiras coas patelas de sardiñas e xurelos por acolá. Mulleres trasfegando auga ás sellas na fonte do Toural, peregrinos penitentes, gallofos… Compostela era un bulebule!

As donas dos obradoiros de costura, ben vestidas, levan tesoiras penduradas do pescozo, que lles esvaran polo peito coma péndulos do tempo. Talle de abellas, moños recollidos, sempre poñendo orde no balbordo das modistas e aprendizas, que tan pronto atenden a unha dona con necesidades dun vestido para o próximo baile do Casino, para a Ofrenda do Apóstolo ou unha misa principal nas Ánimas, como a continuación lle toman as medidas a un groso cabaleiro que quere lucir na apertura de curso da Universidade.

Coser, pois, era unha habelencia que se aprendía desde pequenas e un oficio só para mulleres. Xornadas interminábeis e mal pagadas, no mellor dos casos. O obradoiro de costura era epicentro de revolucións, motor de cambio de moitas sociedades, espazo de creación e loita das mulleres que argallaron as primeiras marchas reivindicativas, demandas sindicais e folgas. Unidas todas para sempre ao día 8 de marzo, coas traballadoras do téxtil en lugar preferente. As súas armas: medias transparentes, fóra corsés, veñan a min pantalóns e minisaias, bañadores de dúas pezas…, que deixaban ao descuberto todo un universo de explotación e submisión, vencellado ao mundo da máscara no sentido grego do termo.

Seguimos imaxinando como tería sido a vida de Maruxa e Coralia sen esa «longa noite de pedra» da nosa historia?

Mentres Carolina Otero agarda a ser atendida para recoller a saia e un corpiño que quere estrear na súa próxima actuación en Niza, vemos a Maruxa e a Coralia deseñando o vestiario dunha compañía teatral de primeira liña, formando equipo con María Miramontes, tamén costureira, dona de Ánxel Casal e inspiradora da súa traxectoria cultural e política. Tómanlle medidas a unha María Casares moi nova ao tempo que falan enfeitizadas polos figurinos deseñados por Maruxa Mallo, e sen deixar de mirar de esguello os delicados trazos dos decorados que está creando -por deferencia con Galicia- Camilo Díaz Valiño -con contratos coa Ópera Garnier de París, o Albert Hall de Londres, o Teatro la Fenice de Venecia ou La Scala de Milán, entre outros-, para o próximo espectáculo que se vai estrear no Salón Teatro.

Non puido ser. Que mágoa. No seu subconsciente, como estrategos da aparencia, coma soñadoras do que puido ser unha época dourada, sabían que unha boa posta en escena precisa desas teas que falen co público, que deixen a marca de imaxes perennes na memoria; como acontece coa inesquecíbel lixeireza e hipnotismo da seda que portaba Isadora Duncan, as ondas descontroladas da gasa plisada da saia branca de Marilyn Monroe ao pé da ventilación do metro na Lexington Avenue de Manhattan, a caída do veludo vermello do pano dun Teatro, a enerxética cor laranxa dun monxe tibetano ou a túnica púrpura de Calígula, tinguida coas tinturas extraídas das cañaíllas recollidas nas costas areosas da miña benquerida Andalucía.

Maruxa e Coralia, ás dúas en punto, paseaban a súa dignidade e os seus engruñados e febles corpos enfeitados con vestidos de cores, acartonados coma coirazas, mentres representaban a súa magna peza de rebeldía con bicos ao ar e ollos vivaces que dicían:

Olládenos! Aquí seguimos! Resistimos e somos libres!

Aquí tes máis contidos relevantes:

Compostela e os músicos da rúa

por HELENA VILLAR JANEIRO

A cidade con música

Por PILAR SAMPEDRO

María Miramontes: modista e galega

Por ENCARNA OTERO CEPEDA

A pequena Compostela gusta da lectura

150 150 CORALIA

A pequena Compostela gusta da lectura

Por PILAR SAMPEDRO

Entre os sectores de poboación que ocupan a cidade, a infancia é un dos fundamentais, porque asegura a continuidade e se constitúe en alicerce e porvir. As pequenas e pequenos traen a luz que a cidade milenaria precisa para sentirse rebuldeira e, aínda que xa non ocupan as prazas co balón (por puro civismo, que o patrimonio agradece), córrena, brincan por ela e paséana polos ‘colecamiños’, ao tempo que se fan autónomos e donos das rúas.

Das cidades dos nenos fala Tonucci, o célebre pedagogo, humorista e pensador italiano que ten a nenez por horizonte. Segundo el, un espazo urbano adaptado aos máis pequenos é un espazo acondicionado e accesíbel a todos os cidadáns. É por isto polo que nos congratulamos ao ver as crianzas soas ou coa familia, coas escolas, nos centros socioculturais, nas bibliotecas e nos museos. Gústanos encontralos nas librarías á escolla da próxima obra que van ler e nas feiras ou romarías do libro apropiándose dos espazos e participando de actividades de fomento da lectura, como bos lectores que son. Os estudos realizados pola Federación de Gremios de Editores non só demostran que superan neste hábito a outros estratos de máis idade, senón que son os libros dirixidos aos máis novos os que -en boa medida- manteñen na actualidade a nosa industria editorial.

A literatura é un verdadeiro milagre que a cultura galega lles ofrece nun esforzo ímprobo, pois en menos dun século foi quen de colocarse ao mesmo nivel que as do seu arredor. Desde os primeiros libros que as xentes das Irmandades da Fala dirixiron á infancia, atravesou a longa noite de pedra e ergueuse da man de todos os que viron a súa necesidade, especialmente desde a escola.

O libro infantil e xuvenil galego acompáñaos, nese camiño de ocio e diversión, en centos de horas que precisan para a adquisición da competencia lectora; un adestramento imposíbel sen o gozo que as historias, os versos, as viñetas… lles achegan. A literatura é un verdadeiro milagre que a cultura galega lles ofrece nun esforzo ímprobo, pois en menos dun século foi quen de colocarse ao mesmo nivel que as do seu arredor. Desde os primeiros libros que as xentes das Irmandades da Fala dirixiron á infancia, atravesou a longa noite de pedra e ergueuse da man de todos os que viron a súa necesidade, especialmente desde a escola. Estes últimos anos, a modo de exemplo, a celebración das Letras Galegas demostrou o empeño de Manuel María, Carlos Casares ou Mª Victoria Moreno en escribir para a rapazada galega, de tal maneira que nunca faltaran os libros destinados a eles escritos na lingua do país (como dicía Neira Vilas: «temos unha gran riqueza, que non está ao alcance doutros pobos moito máis grandes e ricos ca nós, temos unha lingua propia»).

A pesar de todo, semella que ás veces non acreditamos en tanta dita e seguimos a dubidar do valor da nosa lingua e literatura, tentando albiscar no exterior a presenza dunha maior calidade, ignorando tanto os galardóns acadados (son un exemplo os Premio Nacional de Literatura Infantil, Lazarillo, Ala Delta, Barco de Vapor, Edebé…, inclusión nas Listas de Honra do IBBY ou na dos White Raven, aos que se accede directamente desde o galego) como o número de obras traducidas a outras linguas. Por veces, descoñecemos que os nosos creadores e creadoras de obras infantís son autores de cabeceira de nenos e nenas doutras latitudes: Xabier P. Docampo, Ledicia Costas, Fina Casalderrey, Antonio García Teijeiro, Marilar Aleixandre, Marcos Calveiro, Gloria Sánchez…, sen esquecer, por suposto, a Agustín Fernández Paz: un mestre que se impuxo a escrita para encher o baleiro existente, un escritor coa ideoloxía do mestre que escribiu recollendo os valores democráticos e dotando de modelos non discriminatorios a quen non os tiña, como as nenas. Agustín é un dos escritores en literatura infantil e xuvenil en galego máis recoñecidos: así o evidencian o número de libros traducidos a diferentes linguas (non só as peninsulares, senón a outras máis remotas como o coreano, o búlgaro ou o árabe, pasando polo italiano, o francés ou o inglés) e a cantidade de premios recibidos (entre os que destaca o VII Premio Iberoamericano SM de Literatura Infantil y Juvenil en 2011, que o converteu no primeiro escritor procedente dunha lingua sen Estado con este galardón).

Temos unha lingua na que se crea; temos unha boa literatura; temos unhas editoras que se esforzan en publicar obras de calidade para as crianzas e que manteñen os premios e as coleccións en tempos difíciles; temos, mesmo, un par delas que converteron a cidade de Pontevedra na capital internacional do álbum ilustrado. En Compostela as editoras tamén poñen o seu gran; con este fin, Alvarellos acaba de iniciar unha colección infantil e o Concello mantén o Premio Internacional Compostela de Álbum Ilustrado.

A rapazada le nos libros, nas cancións e no teatro. Podemos observalos estes días cando descobren os monicreques que guían o roteiro Valle Inclán por Compostela. Vemos como se lles vai a cabeza detrás deles, corren e sentan diante do teatriño para ver A cabeza do dragón ao tempo que se fan donos da cidade, da súa cultura e da súa historia.

Presenciaremos, polo tanto, toda unha serie de cambios dos que xa empezamos a ter indicios, sendo as cidades que antes os adoiten as que mellor encararán o futuro. 

En esencia, vemos que as persoas van á procura de experiencias memorábeis, e que ademais, a un nivel máis profundo, demandan que se esperte e se consolide unha memoria colectiva da que se sentir orgullosas. Na súa voz, todo isto resumiríase nunha soa frase: Compostela, querémoste sempre viva e na nosa memoria.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Tirana memoria

Por PABLO IGLESIAS

A liberdade de SER. Que liberdade?

Por CRISTINA PALACIOS

Apoteose da chafallada

Por PEPE SENDÓN

A cidade con música

150 150 CORALIA

A cidade con música

Por PILAR SAMPEDRO

Hai obxectos que conteñen unha carga de ilusión. Cando os miramos ou os collemos nas mans, vén a nós a maxia dos tempos nos que os vimos por primeira vez. Como as bolas de vidro que, cando as movemos, deixan caer a neve sobre as paisaxes de inverno; ou as caixas de música que, ao abrilas, nos sorprenden cunha melodía.

Compostela ten algo de caixa de música. Unha música propia que, ao tempo, as recolle todas. Vexamos…

Unha vez houbo un concerto de campás. Daquela sentimos que todo o granito se estremecía mentres pisabamos o lousado. Pasear escoitando un concerto. Foi só unha vez, pero como fixeron antes as campás das igrexas da cidade (que chaman santa) seguen a tocar, cada unha co seu son, e sobre todas elas: a Berenguela, que non se inmuta polas manifestacións ou actuacións musicais na Quintana… Ela nunca para de dar as horas, todas as horas do día e da noite.

Unha vez houbo un concerto de campás. Daquela sentimos que todo o granito se estremecía mentres pisabamos o lousado. Pasear escoitando un concerto. Foi só unha vez, pero como fixeron antes as campás das igrexas da cidade (que chaman santa) seguen a tocar, cada unha co seu son, e sobre todas elas: a Berenguela, que non se inmuta polas manifestacións ou actuacións musicais na Quintana...

No Obradoiro tamén se escoita a tuna, convertida xa en algo turístico, que sae directamente da Casa da Troia para falarnos dun tempo de estudantes e unha novela de amoríos. Dicía Luís Seoane -nunha entrevista que Freixanes recollía en Unha ducia de galegos- que eles eran os estudantes anti Casa da Troia, falando dese outro estudantado que estaba plantando as raíces no país. A tuna continúa...

Por veces, a cima da Vía Sacra é visitada polo noso folclore, e gaita e tambores acompañan pasos de baile que xorden de forma natural, igual que na rúa de San Pedro, ese camiño francés que entra como unha vena cara á muralla invisíbel.

As melodías envolven a cidade acompañándoa polas rúas. Hai lugares, case máxicos, como o arco de Xelmírez que amplifica os sons das gaitas ou das arias, do pop ou o indie,… que fala dunha Compostela na que caben todos os ritmos e músicas. No Obradoiro tamén se escoita a tuna, convertida xa en algo turístico, que sae directamente da Casa da Troia para falarnos dun tempo de estudantes e unha novela de amoríos. Dicía Luís Seoane -nunha entrevista que Freixanes recollía en Unha ducia de galegos– que eles eran os estudantes anti Casa da Troia, falando dese outro estudantado que estaba plantando as raíces no país. A tuna continúa… No 2017 comezaron a facerse unhas rutas que desembocan nese museo da Casa da Troia, conducidas por tunos e figurantes que vas atopando por diferentes lugares, entre os que destaca a Alameda. A súa é unha música que habitualmente soa cara á tardiña nos baixos de Raxoi, onde os tunos se ven rodeados de visitantes que senten a nostalxia dos tempos de «Clavelitos» y los libros/ y los libros empeñados/ en el Monte/ en el Monte de Piedad… que alá foron. Falando da Alameda e os paseos escoitando música, moitas lembramos os concertos da banda os domingos pola mañá no palco do parque, os encontros e o xornal; de aí, pasaron ao Principal e a praza das Praterías… Unha cidade con banda! E tamén con Real Filharmonía, con sede e concerto cada xoves no Auditorio de Galicia, outro lugar de escoita e encontro. Nos últimos tempos a orquestra toca tamén nos barrios achegando a súa música aos veciños, igual que fai nos concertos didácticos para os escolares ou nas presentacións-encontros que anticipan os concertos. Pero sigamos coas rúas, que tamén teñen música propia. É polo casco histórico por onde a canción de autor acostuma moverse: polas Orfas, a Caldeirería ou a rúa do Vilar pode escoitarse a guitarra que acompaña a voz solitaria. Entre o Obradoiro e Fonseca están os gongs budistas, que semellan chamar á meditación, ou a arpa dun clásico ao que todo Compostela coñece e escoita como arranca cantos de paxaros das cordas. Pequenos grupos de cámara de música clásica, músicos de orquestra que percorren camiños até dar con metas dun ou outro tipo. Por veces, a cima da Vía Sacra é visitada polo noso folclore, e gaita e tambores acompañan pasos de baile que xorden de forma natural, igual que na rúa de San Pedro, ese camiño francés que entra como unha vena cara á muralla invisíbel.

Diferentes festivais que ocuparon e ocupan as igrexas como Músicas Contemplativas ou Via Stellae, os ciclos de Lied no Teatro Principal, as Xornadas de Música Contemporánea no CGAC… Cando a catedral abre de noite, para recibirnos con chirimías ou o órgano; cando podemos escoitar coros e músicos, como sucedeu ese ano con Carlos Núñez e Amancio Prada, semella que a cidade aínda e máis hospitalaria e xenerosa. Diferentes locais que acollen música, soa ou acompañada de copa, entre os que habería que destacar o Dado Dadá (unha sala de jazz con historia e presente que moitos relacionan co Café Central de Madrid), a Borriquita de Belém ou o Modus Vivendi, por citar algúns.

Escolas de música e conservatorios de todo tipo, escolas de baile de diferentes estilos -algunhas delas de bailes latinos facéndose donos dos corpos-, pero tamén, Cantigas e Agarimos, as escolas de música galega que preparan a xente de todas as idades para bailar, cantar e tocar o noso, o que nos distingue, unha riqueza patrimonial que podermos achegar ao mundo.

Si, Compostela é unha Babel porque as voces que escoitas polas rúas, con música ou sen ela, son variadas e converten a cidade nunha ONU informal que recolle ritmos e palabras de todas as nacións que nos acompañan. Unha caixa de música.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Os risos da nenez

Por ENCARNA OTERO CEPEDA

Niké

Por ANXO RABUÑAL

Apoteose da chafallada

Por PEPE SENDÓN

A miña música compostelá

150 150 CORALIA

A miña música compostelá

Por CARME HERMIDA GULÍAS

Lingüista

O meu percorrido vital dos primeiros anos 80 ten como escenario Compostela, a onde eu chegara dende moi lonxe para iniciar os estudos universitarios, e como banda sonora a música que aquí se oía.

Polo día, a música das rúas polas que transitaba facíaa un velliño, nunca souben o seu nome, que se situaba co acordeón fronte á entrada da igrexa das Orfas. A súa compañeira, sempre sentada ó seu carón, era a encargada de sorrir a quen deixaba unha esmola e de recoller, cando era necesario, o contido do prato. Pola semana chegaban á mesma hora e, mentres ela acudía ó mercado, el ficaba só cun tocar triste que se aledaba coa volta da súa acompañante. Tamén aquela muller que baixaba polo Preguntoiro, hoxe diriamos que facía rap ou hip-hop, recitando algo que soaba a «A xustiza pola man» de Rosalía de Castro ou o John Balan que visitaba Santiago e se colocaba nunha porta do Franco para mostrar o seu talento rítmico. Así, unha vez esgotado o crédito televisivo e o acumulado nas actuacións do verán, conseguía o necesario para tomar uns viños e volver en tren a Marín. Polas rúas tamén se escoitaban as notas dos pianos que se coaban polas xanelas das casas ben e as que arrincaba a monxa que tocaba na igrexa de San Paio, na Vía Sacra, que imaxinabamos pensando no amor mentres desprazaba os dedos polas teclas; ou a tradicional que, ás bafaradas, despedía a porta da sé de Cantigas e Agarimos, hoxe silenciosa e brutalmente silenciada.

Así se forxou unha amizade que durou toda a carreira (e moito máis aló): contra a tuna, a súa estética e os seus ritmos. Mais non contra a música, porque as nosas saídas, que podían ser calquera día, comezaban na rúa da Conga nunha das mesas do fondo do Galo d’Ouro, case debaixo do cartel de «Prohibido fumar porros».

Non deixabamos o local sen escoitar na máquina de discos os acordes de Suzanne de Leonard Cohen e de Le Métèque de Georges Moustaki: «Avec ma gueule de métèque, / de juif errant, de pâtre grec / et mes cheveux aux quatre vents».

Neses remates de festa oín falar por primeira vez de Silvio Rodríguez e de Joaquín Sabina, despois xa non os esquecín. E na honra dos nosos lugares, aprendemos os Catro vellos mariñeiros cos da Mariña e o O rodaballo cos de Marín.

Era un domingo pola tarde do mes de outubro do meu primeiro ano e Compostela estaba chea de tunos de diferentes lugares que acudiran a un encontro musical. Eu entrara cunha amiga no Paris, polas tapas, que xa nos servían de merenda, e porque alí non había tunos. Uníronsenos outros compañeiros que chegaban pola mesma razón e, ó non haber sitio libre, sentaron connosco. Pasamos a tarde procurando outro lugar na zona vella onde non houbese un tuno. Como non o atopamos, paseamos e falamos. Así se forxou unha amizade que durou toda a carreira (e moito máis aló): contra a tuna, a súa estética e os seus ritmos. Mais non contra a música, porque as nosas saídas, que podían ser calquera día, comezaban na rúa da Conga nunha das mesas do fondo do Galo d’Ouro, case debaixo do cartel de «Prohibido fumar porros».

Non deixabamos o local sen escoitar na máquina de discos os acordes de Suzanne de Leonard Cohen e de Le Métèque de Georges Moustaki: «Avec ma gueule de métèque, / de juif errant, de pâtre grec / et mes cheveux aux quatre vents».

E despois a música faciámola nós polas rúas, entre local e local, e, sobre todo, n’O Porrón, nas Casas Reais, taberna onde remataban as nosas veladas populares. Alí, desafinando, pero con boa intención, dabámoslle a todo: alguén sacaba a peza e o resto acompañaba. Só en dous casos estaba permitida a voz solista: cando soaba Ojalá, cantado pola de Burela, e Pongamos que hablo de Madrid, que era a especialidade da de Viveiro. Nunca esas cancións me soaron tan ben, mesmo cando anos despois llelas escoitei en directo ós seus autores orixinais. Neses remates de festa oín falar por primeira vez de Silvio Rodríguez e de Joaquín Sabina, despois xa non os esquecín. E na honra dos nosos lugares, aprendemos os Catro vellos mariñeiros cos da Mariña e o O rodaballo cos de Marín.

Nas aulas tamén había música. A que eu lembro con maior claridade foi a que Paulino Novo e Uxía Senlle lle puxeron ó remate dunha campaña para representantes do alumnado na aula 11 de Filoloxía. O primeiro deixou os vieiros da música para dedicarse a outros mesteres profesionais. Uxía Senlle velaí a está. Eran compañeiros; un de Filoloxía Galega e a outra de Francesa.

Escenarios para actuacións en directo había poucos. Para a de Os Resentidos, que o noso curso organizara para conseguir cartos para unha viaxe a Portugal, houbera que botar man do local do SEU, aló entre Farmacia e Dereito. Na igrexa da Compañía, en Mazarelos, programábase sobre todo música clásica, pero non lembro ningunha interpretación que me impresionase. Nas salas comúns do Burgo adoitaba haber música que facían residentes e visitantes, pero antes do Auditorio de Galicia, ese era, sobre todo, o lugar en que pacía o burro que amenizaba as inauguracións dos cursos académicos. O concerto de Luis Eduardo Aute, o que máis me impresionou nestes meus primeiros anos composteláns, fora no auditorio do Colexio La Salle, alí onde tamén se programaban as obras de teatro que traía a Universidade.

As rúas e os locais eran o noso mellor escenario, por iso non entendín nin entendo a persecución contra a música na rúa. Debe ser cousa dos tristes que non queren que a cidade teña banda sonora orixinal.

Contido extraído do número 7.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Mulleres Lilas, coirazas de cores

por MANUELA DOMÍNGUEZ

A liberdade de SER. Que liberdade?

Por CRISTINA PALACIOS

A pequena Compostela gusta da lectura

Por PILAR SAMPEDRO

Política de privacidade

Se consente a utilización de cookies, continúa navegando ou fai clic nalgún link entenderase que consinte a nosa política de cookies e, por tanto, a instalación das mesmas no seu equipo ou dispositivo.

Se vostede quere, pode cambiar a configuración de cookies en calquera momento, configurando o seu navegador para aceptar, ou non, as cookies que recibe ou para que o navegador o avise cando un servidor queira gardar unha cookie.

Esta web utiliza cookies.
error: Contido protexido