•  981 806 528 & 670 594 685 info@coralia.gal

Opinión

O meu Camiño

150 150 CORALIA

O meu Camiño

Por NOVA BASTANTE

Artista e activista LGTBIQ+

Din que o Camiño te chama, te convida e chega no momento idóneo. No preciso instante que máis o necesitas. Dou fe diso. Aos meus 31 anos, unha forza interior levoume a realizalo, despois de que o meu compañeiro de vida o levase a cabo semanas antes.

Logo dun mes de promoción de NOVA: De niño a mujer, libro autobiográfico sobre transexualidade escrito man a man co xornalista palentino Óscar de la Hoz, sentín a necesidade de desconectar por completo da capital madrileña e decidín facer esta viaxe máxica, para volver conectarme comigo mesma e seguir avanzando no meu crecemento persoal.

O meu obxectivo principal era poder gozar ao máximo da convivencia, do pracer de compartir, coñecendo persoas de todos os lugares, e abrirme a diferentes culturas. Demostrarme que podía facer o Camiño, a pesar dos múltiples temores que albergaba no meu interior, tras vivir unha vida na que o bullying e a discriminación estiveran moi presentes polas miñas diferenzas co socialmente estabelecido. Unha muller transxénero no Camiño de Santiago!

Autorretrato

Nos momentos de baixón, permitíame escoitar a banda sonora da miña vida, que levaba almacenada no teléfono. E cando o son dos ríos e os paxaros non bastaba para lograr a desconexión total escoitaba a Fangoria, Cher ou Yurena. A miña alma punk esixía uns minutos de relax coa música que sempre me levantou do chan.

Coa credencial de peregrina na man, decanteime polo Camiño Francés, e por Burgos como a localidade onde principiar a miña andaina rumbo a Santiago. Meu pai acompañoume nun principio, aconsellándome sobre todo aquilo que baixo a súa experiencia debía coñecer con respecto aos albergues, o coidado persoal, a climatoloxía, e posíbeis complicacións típicas no camiñar de calquera peregrino. Despois de facer noite nas ruínas do albergue de Santo Antón, aventureime no camiño a paso firme e veloz (e xa en solitario), coa vantaxe de saber, que o meu proxenitor gardaba as miñas costas, por se puidese necesitar a súa axuda nos días sucesivos. Ao mesmo tempo que camiñaba, documentaba parte do traxecto mediante fotografías e vídeos, que eu mesma ía compartindo nas miñas redes sociais para convidar os membros do colectivo LGTBIQ, a vivir tan apaixonante experiencia.

Cada persoa ten o seu camiño persoal; único, xenuíno e sagrado. Eu elixín facer o meu cun orzamento mínimo, decidida a deixar o ego tan atrás como fose posíbel. Renunciei así ás comodidades dos hoteis e á exquisita comida dos restaurantes e hospedarías. Tamén excluín do meu plan diario as lavadoras e secadoras.

O meu obxectivo principal era poder gozar ao máximo da convivencia, do pracer de compartir, coñecendo persoas de todos os lugares, e abrirme a diferentes culturas. Demostrarme que podía facer o Camiño, a pesar dos múltiples temores que albergaba no meu interior, tras vivir unha vida na que o bullying e a discriminación estiveran moi presentes polas miñas diferenzas co socialmente estabelecido. Unha muller transxénero no Camiño de Santiago! Todo un reto que desexaba superar, tendo en conta que estaba percorrendo recunchos nos que calquera mostra de diversidade aínda segue a espertar medo e rexeitamento nos seus habitantes.

Xunto ao teléfono móbil, a miña mochila, a esteira e o saco de durmir eran os únicos compañeiros de viaxe. Quizais por iso, desde os primeiros días acompañoume a sensación de liberdade. Visitaba as diferentes comarcas e pasaba a noite en calquera tipo de albergues, tanto nos municipais como nos que funcionaban con donativos, onde unha ducha quente tan común na cidade, era todo un luxo tras camiñar entre 30 e 40 quilómetros. Elexía as cafetarías con mellor atmosfera para tomar o café da mañá, amosando interese polos habitantes das localidades por onde pasaba e informándome sobre a súa arquitectura e mais a gastronomía. E, aos poucos, mantiña fascinantes conversacións cos peregrinos de todas as nacionalidades cos que compartía camiño.

Cando crucei Castrojeriz, un primeiro incidente marcoume de forma inesperada. Tras entrar nun estabelecemento para almorzar, roubáronme o saco de durmir e a esteira, tan imprescindíbeis á hora de descansar. Intúo que non foi un acto de subtracción por necesidade, pois cando me viron entrar, as persoas que estaban sentadas empezaron a rir ás gargalladas. Este incidente non fixo máis que reforzar as miñas ganas de seguir adiante. Paso a paso reforzaba a miña autoestima, á vez que compartía as miñas experiencias co resto de peregrinos cos que cheguei a formar a miña particular «familia do camiño». Nos momentos de baixón, permitíame escoitar a banda sonora da miña vida, que levaba almacenada no teléfono. E cando o son dos ríos e os paxaros non bastaba para lograr a desconexión total escoitaba a Fangoria, Cher ou Yurena. A miña alma punk esixía uns minutos de relax coa música que sempre me levantou do chan.

Estoulle moi agradecida ao Camiño, mais non quero trasladar un concepto idílico do que supón realizalo. De igual xeito que gocei do amor e xenerosidade de moitos hospitaleiros, tamén sufrín transfobia. En Calzadilla de Cózaa, por exemplo, onde tras selar a credencial e comprobar que na miña documentación estaba rexistrado o meu xénero como muller, dúas voluntarias elixiron dirixirse a min todo o tempo usando o termo muchacho. Ao deixar atrás a cidade de León agardaríanme novas burlas e faltas de respecto. Pero nada disto fixo minguar o meu desexo de alcanzar a meta do Obradoiro. Ese foi o instante culminante da miña viaxe, cando por fin puiden contemplar pampa a catedral de Santiago. Logo de máis de 500 quilómetros percorridos a pé, o sentimento de paz e serenidade invadíame por completo. Que viaxe tan apaixonante! Tombada na pedra, collida da man da miña amiga Nikol, respirei profundamente e sentinme feliz por ter superado todas as etapas que me conducirían até tan fermoso lugar. Gran gozo non renderse, enfocar os obxectivos e ir por eles!

Contido extraído do núm. 13.

Aquí tes máis contidos relevantes:

«A miña patria é a miña infancia»

Por JOSÉ ANTONIO LIÑARES

Mulleres Lilas, coirazas de cores

por MANUELA DOMÍNGUEZ

Compostela: Sinfonía de notas

Por ENCARNA OTERO CEPEDA

A liturxia matou o noso Día Nacional

150 150 CORALIA

A liturxia matou o noso Día Nacional

Por XOÁN BASCUAS

Profesor da Escola Universitaria de Traballo Social (USC)

ía Nacional de Galicia, Día de Galicia, Día da Patria ou da Matria, chámalle como queiras, pero este ano alcánzase os 99 anos de celebración da nosa Diada. De feito, en novembro cumprirase o centenario da data no que as Irmandades da Fala tomaron o acordo polo que se tomou o 25 de xullo como Día Nacional de Galicia. E desde aquela, con dúas ditaduras polo medio, houbo que esperar até a década dos oitenta, coa chamada normalización democrática, para ver como se consolidaba a nosa xornada nacional. E coa súa conmemoración anual continuada, tamén chegou a constante repetición da súa forma de celebración, o tedio do habitual e a rutina reivindicativa. Digo isto porque, na miña impresión, o 25 de xullo foi perdendo folgos como ámbito no que reclamar a nosa identidade nacional. Cales son as razóns para que isto aconteza?

Namentres outros pobos celebran a súa declaración da independencia, o inicio dunha revolución que mudou o mundo, ou mesmo unha derrota que acabou co seu autogoberno, que celebramos nós? A verdade é que nada pasou na nosa historia de relevancia un 25 de xullo.

Sería desexable unha cita que mobilizara toda a sociedade galega. Toda, a través das súas institucións, si; a través dos seus partidos, si; pero tamén a través das diferentes entidades sociais, de xeito plural e participado por axentes de diferente natureza. Un momento compatible cos actos políticos dos partidos, das institucións e da relixión. Pero tamén sería unha ocasión única para facer o que fan as nacións: celebrarse unidas desde a diversidade.

En primeiro lugar está a propia data. Isto é, por que o 25 de xullo? Namentres outros pobos celebran a súa declaración da independencia, o inicio dunha revolución que mudou o mundo, ou mesmo unha derrota que acabou co seu autogoberno, que celebramos nós? A verdade é que nada pasou na nosa historia de relevancia un 25 de xullo. Si, é a onomástica do apóstolo.

A elección da data hai un cento de anos xa foi controvertida de seu. Naquela altura había quen defendía tomar como xornada de celebración nacional o 17 de decembro, data na que os mandados pola Coroa de Castela decapitaron o mariscal Pardo de Cela. O certo é que no período previo á aprobación do Estatuto perdeuse a oportunidade de buscar outra data relevante, mesmo dándolle rango de Día Nacional ao 25 de xullo cun decreto publicado no primeiro número do DOG, do 1 de xaneiro de 1979.

O 25 de xullo non deixa de ser o día do Apóstolo Santiago, o Patrón das Españas e, xa que logo, tamén unha festa relixiosa, cos seus correspondentes festexos e rituais. Non é que o feito relixioso sexa incompatible coa conmemoración nacional, pero non deixa de ser certo, que a identidade do mito hispánico, dun símbolo que a españolidade fixo seu, compite coa natureza da vindicación nacional galega. Por outra banda, ao 25 de xullo, pásalle algo asemellado ao 1º de maio, ou ao Día das Letras Galegas: cando unha data caracterizada por unha causa política, cultural ou relixiosa pasa a ser festivo, a mobilización pola causa política, cultural ou relixiosa perde folgos. Espero que isto non se entenda como un argumento a prol de eliminar a natureza festiva da xornada, senón que se entenda como un argumento explicativo máis.

E claro que vou falar do Día da Patria. Á fin e ao cabo é a denominación empregada polo nacionalismo maioritario e, con toda seguridade, a máis estendida. E, de feito, os eventos reivindicativos do 25 de xullo, alén dos relixiosos e institucionais do Goberno galego, son os organizados polas forzas políticas nacionalistas e galeguistas. E isto está ben, a reclamación do feito nacional é política e como tal debe ser participada polas forzas políticas que demanda o recoñecemento nacional do país. E quizais, parte do problema radique aí; en tempos de desconexión entre a cidadanía e os partidos políticos, tamén co mundo nacionalista e galeguista, quizais haxa que superar as fronteiras partidarias. Non falo de manifestacións unitarias do nacionalismo. Nin sequera falo dun evento participado por todos os partidos que entendan que somos nación. Non.

O 2020 vai ser o centenario do Día Nacional de Galicia. E debería ser entendido como unha oportunidade para darlle unha volta a todo isto. Sería desexable unha cita que mobilizara toda a sociedade galega. Toda, a través das súas institucións, si; a través dos seus partidos, si; pero tamén a través das diferentes entidades sociais, de xeito plural e participado por axentes de diferente natureza. Un momento compatible cos actos políticos dos partidos, das institucións e da relixión. Pero tamén sería unha ocasión única para facer o que fan as nacións: celebrarse unidas desde a diversidade.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Mulleres Lilas, coirazas de cores

por MANUELA DOMÍNGUEZ

A liberdade de SER. Que liberdade?

Por CRISTINA PALACIOS

A pequena Compostela gusta da lectura

Por PILAR SAMPEDRO

Literatura e campus

150 150 CORALIA

Literatura
e campus

Por ARMANDO REQUEIXO

Crítico literario

curioso observar como nos últimos anos a literatura galega foi amosando un tipo de escrita que nos países anglosaxóns atesoura xa unha longa tradición. Estoume a referir á denominada “novela académica” ou “novela de campus”, un subxénero narrativo específico que ten o mundo do estudantado e o profesorado universitario e mais os espazos formativos nos que estes se moven como epicentros da acción ou trama novelesca.

Novelas de universidade ou “college novels” hainas desde comezos do século XIX. Velaí están os exemplos notorios de Fanshawe (1828) de Nathaniel Hawthorne ―drama romántico e triángulo amoroso nun ficticio Harley College― ou As torres de Barchester (1857) de Anthony Trollope ―novela vitoriana de amores fatais e personaxes que proveñen dun imaxinario Lazarus College de Oxford. Porén, estes títulos clásicos eran antes de nada novelas de formación (bildungsroman), escritas e vivenciadas por quen era alleo ao mundo universitario. Pola contra, as que hoxe chamamos “novelas de campus” son historias xeradas polo coñecemento directo que teñen desa realidade os propios autores, pois na meirande parte dos casos son textos escritos por docentes universitarios que, amais, inciden na centralidade da figura do profesor e a súa problemática relación coa institución como tema principal.

Moitos dos grandes da escena narrativa estadounidense e británica das pasadas décadas deron a luz obras referenciais neste eido. É o caso de Mary McCarthy e o seu Os bosques da academia (1952) ―sátira do exercicio profesoral universitario―; de Kingsley Amis e o seu Jim o afortunado (1954) ―outra crítica feroz ao pechado universo da institución académica e as súas categorizacións de castes profesorais―; Vladimir Nabokov e Pnin (1957) ―ácido retrato da vida dun profesor dunha pequena e arredada universidade―; Zadie Smith e Sobre a beleza (2005) ―crónica da crise persoal dun docente universitario de mediana idade―; ou de dúas novelas sobre o ocaso de decanos acusados de racismo como son O decembro do decano (1982) de Saul Bellow e A mancha humana (2000) de Philip Roth, amais doutro par de obras que recrean un xenuíno sex & drugs & rock and roll universitario e que non están exentas de fortes doses de crítica social como son As leis da atracción (1987) de Bret Easton Ellis e Eu son Charlotte Simmons (2004) de Tom Wolfe, aínda que o gran cultivador deste subxénero foi, sen dúbida, David Lodge, látego da hipócrita vida universitaria na súa “triloxía do campus”: Intercambios (1975), O mundo é un pano (1984) e Bo traballo (1988).

As que hoxe chamamos “novelas de campus” son historias xeradas polo coñecemento directo que teñen desa realidade os propios autores, pois na meirande parte dos casos son textos escritos por docentes universitarios que, amais, inciden na centralidade da figura do profesor e a súa problemática relación coa institución como tema principal.

A novela de campus entre nós non comeza a preconfigurarse cos trazos canónicos do xénero ata a aparición de Memoria do diaño (1980) de Fermín Bouza Álvarez e, sobre todo, tras a publicación de No ventre do silencio (1999) de Xosé Luís Méndez Ferrín.

A importación deste modelo á literatura hispánica deu obras como Todas as almas (1989) de Javier Marías ―historia dun hispanista profesor en Oxford―; A velocidade da luz (2005) de Javier Cercas ―novela testemuño sobre a estadía do autor como docente na Universidade de Illinois e as singulares amizades que alí fixo―; Natura quasi morta (2011) de Carme Riera ―intriga na UBA pola desaparición dun mozo en estrañas circunstancias―; O camiño de Ida (2013) de Ricardo Piglia ―outro thriller académico, desta volta coa Universidade de Nova Jersey como escenario― ou Un momento de descanso (2011) de Antonio Orejudo, novela con docente de universidade protagonista que ten tamén que axudar a desvelar un intricado misterio.

No caso da literatura galega hai xa antecedentes clásicos da presenza do mundo universitario na nosa novelística. Non cómpre máis que lembrar a terceira das entregas da triloxía Os camiños da vida (1928) de Ramón Otero Pedrayo, titulada O estudante, unha obra que retrata ese ambiente académico santiagués a través das vivencias que experimenta o discente Paio Soutelo, alumno de Medicina que mesmo soña cunha cátedra, pero que, finalmente, abandona os corredores da facultade e a “grande vila de pedra orcelada polas invernías” para ir exercer como doutor na contorna rural. Un Santiago universitario, por certo, non tan distante do que en 1915 retratou Alejandro Pérez Lugín na arquicoñecida A Casa da Troia, inesquecible estampa da vida dun estudante de Dereito e os seus compañeiros de pensión na Compostela de fins do XIX.

Agora ben, a novela de campus entre nós non comeza a preconfigurarse cos trazos canónicos do xénero ata a aparición de Memoria do diaño (1980) de Fermín Bouza Álvarez e, sobre todo, tras a publicación de No ventre do silencio (1999) de Xosé Luís Méndez Ferrín. Mercé á súa escrita a mocidade universitaria compostelá dos anos 50 e 60 do pasado século adquiriu relevo protagonista e as súas loitas liberadoras e antifranquistas convertéronse no argumento principal no que deambulaban uns estudantes por veces caracterizados como “troianos redivivos” que tentaban abrir unha fenda de luz no tempo escuro e na universidade cincenta que lles tocou vivir.

Ese interese por poñer no centro do relato o universo das aulas universitarias, do seu alumnado e profesorado e de toda a realidade que se xera arredor dese tempo formativo e deses centros nucleadores da vida das cidades está a cobrar máis forza que nunca na narrativa galega actual. Citarei dous exemplos que me semellan paradigmáticos e que confirman esta centralidade da tríade mocidade-universidade-profesorado.

O primeiro deles ten a Santiago de Compostela e a súa universidade como protagonistas. Trátase de Campus Morte (2018) de Lito Vila Baleato, unha historia de ambientación detectivesca na que un profesor compostelán que vive en Alemaña, tras recibir unha desacougante mensaxe telefónica dun amigo da infancia, descobre que este morre en estrañas circunstancias, o que o leva a regresar a Compostela para tentar descubrir que é o que lle pasou. No curso das súas investigacións saberá que o amigo morto pescudaba sobre unha enigmática morte dunha rapaza que ambos coñeceran no seu tempo de universitarios, un feito que acabará por cambialo todo.

O segundo dos exemplos é Infamia (2019), a última novela de Ledicia Costas, un thriller psicolóxico protagonizado por Emma Cruz, profesora de dereito penal que chega á cidade de Merlo (transunto literario de Vigo) para impartir clases na súa universidade e acaba inmersa no desvelamento dun misterio: saber que aconteceu coas irmás Giraud, dúas nenas desaparecidas hai vinte e cinco anos en circunstancias sospeitosas. Na súa procura descubrirá que as xentes de Merlo agochan negros segredos e que tras da verdade hai todo un océano de témeras ocultacións.

Como se ve, a novela de campus, con fortes doses de intriga e investigación detectivesca e tamén inesperadas sorpresas que se tecen arredor da vida do profesorado e o alumnado universitarios, está de máxima actualidade entre nós. Oxalá siga sendo así e continúen a se publicar novelas académicas que nos fagan gozar a todos da súa lectura.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Mulleres Lilas, coirazas de cores

por MANUELA DOMÍNGUEZ

A liberdade de SER. Que liberdade?

Por CRISTINA PALACIOS

A pequena Compostela gusta da lectura

Por PILAR SAMPEDRO

O Soño románico de Carmen Polo

150 150 CORALIA

O Soño románico de Carmen Polo

Un relato de verán de JUAN OLIVER con ilustracións de ANTONIO SEIJAS

Antonio Seijas

30 de agosto de 1961. Vai unha calor insoportábel en Santiago e a muller do Caudillo ultima o roubo de dúas estatuas da Catedral.

Cando o coche enfilou polo Obradoiro cara ás Praterías, Carmen mudou o rostro cun tic de desgusto.

―Que pasa? ―preguntoulle o Caudillo.

―Nada ―respondeu ela secamente―; só que Porto asegurou que desta vez ía encher. E mira ―dixo sinalando con desdén os ocos baleiros na praza―; cada ano hai menos xente. Manda carallo!

―Carmen, por favor! Coas nenas diante, non, por Deus! ―afeou el. Sentadas ao seu carón, as netas finxían asombro ante o exabrupto da avoa, mentres sorrían con petulancia aos pequechos que axitaban bandeiriñas de España, na primeira fila do corredor aberto polos gardas entre as estreituras da rúa Fonseca.

O Caudillo proseguiu:

―É a terceira vez que vimos a Santiago este ano, hai xente de vacacións e…

―Vacacións, dis? ―espetou ela―. Fomos nós quen lles demos a posibilidade de ter vacacións. O menos que poden facer é volver un día antes para recibirnos, ou non?

Carmen odiaba Santiago. Coñecera a cidade de nena, nunha viaxe invernal do colexio das Ursulinas, e lembraba que a visita a deixara como as imaxes da catedral: húmida, pétrea e coa faciana tinguida de verde polo frío, a néboa e a choiva. Ademais, hoxe estaba cabreada e suaba arreo. Non só polo bochorno esaxerado daquel agosto galego, que o coiro dos asentos do Rolls Royce Phantom IV reflectía sen compaixón nas súas costas desde que saíran de Meirás. O que lle viña amolando o día era esa incómoda idea que a asaltara dúas noites atrás, mentres paseaba o insomnio de madrugada entre as osamentas e os trofeos de caza do pazo, e que non lograba afastar do pensamento. Sairía todo ben? O plan era meticuloso, pero por iso mesmo a súa execución esixía dunha pulcritude exquisita. Tería o alcalde convencido ao cardeal Quiroga Palacios e ao paspán do Manoliño Conde? E, sobre todo, saberían os tres gardar o segredo para evitar que o Caudillo soubera nada antes de tempo?

Carmen tiña claro que o poder consiste en conseguir que os demais fagan exactamente o que queres que fagan. E que a mellor ferramenta para os poderosos non son a razón nin a palabra, senón o medo. Se sabes transmitir medo en persoa, mirando aos ollos do interlocutor esixindo respostas inmediatas, sen darlle tempo a refuxiarse no alivio dunha confesión a terceiros que poida conducilo á contestación irreverente ou mesmo á desobediencia, entón tes poder. Con ese hábil manexo do medo, que ela empregaba a diario co Caudillo, gañaran a guerra, salvaran a España e mantivéranse na súa posición durante máis de vinte anos. Grazas ao medo tiñan o poder.

O Rolls detívose na praza case ao tempo en que o alcalde, Ángel Porto Anido, abría a porta e balbucía a benvida:

―Excelencias, o astro rei ilumina Compostela de gozo coa chegada dos peregrinos máis ilustr…

―Baixa, Paco, anda, e baixa as nenas tamén ―interrompeu ela―. Porto, todo disposto, non? ―inquiriu.

―Señora, eu… Verá, temos que falar… ―murmurou.

«Xa estamos!», pensou Carmen, sostendo a mirada do alcalde xusto o necesario para que sentira toda a ira que comezaba a arroibala, antes de que o Caudillo chegara a súa altura para facer os cumprimentos oficiais.

―Ángel, que bonita é a túa cidade cando non hai auga! ―dixo o Caudillo, mentres sacudía coa man dereita a man dereita do alcalde e alzaba a esquerda para saudar ao xentío―. Carmen, as netas teñen que casar na Catedral. Non, si, Ángel?

―Excelencia, eu…

O Caudillo e Carmen casaran na basílica de San Juan el Real de Oviedo por decisión da familia asturiana dela, que, coa excepción do seu pai, desprezaba o seu noivo, ese «chicuzo» galego, como o chamaba a tía Isabel. Antes de selo, e despois tamén, o Caudillo tiña voz de flautín e costume de falar de bobadas e rirse das propias parvadas, así que non semellaba ter nin a presenza nin a autoridade necesarias para facer carreira no Exército e darlle á rapaza dos Polo a vida que, pola súa posición, evidentemente merecía. «Banda de caralláns!», pensou Carmen. San Juan non lle gustaba, non, pero escondeu o seu desexo de casar en San Miguel de Lillo cando lle dixeron que a basílica escollida pola familia era un pouco neorrománica.

Antonio Seijas para Coralia

Carmen non sabía moi ben de onde lle viña aquela pulsión polo Románico que descubrira na adolescencia. Pero cada vez que pensaba niso, lembrábase de Madame Claverie, a institutriz francesa que asumiu a súa educación á morte da súa nai, cando tiña 14 anos. Madame Claverie sempre entornaba os ollos e suavizaba a voz cando falaba do seu pai:

―Ai! Teu pai! Ese home si que é un cabaleiro! ―suspiraba con acento de Neully-sur-Mer. E Carmen, que idolatraba o seu proxenitor, non o imaxinaba coa toga de avogado que paseaba a pé polos xulgados de Oviedo, senón erguido e a cabalo, coma un cruzado, co casco prateado na cabeza, espada en man e arnés de ferro mallado protexendo o peito cunha cruz de Malta no medio.

Aqueles cabaleiros decapitadores de sarracenos eran para ela a máxima expresión da masculinidade, do honor e do amor incondicional á patria. E a época na que viviran representaba o cumio histórico da defensa de Occidente fronte aos inimigos da fe, a orde e a lei de Deus. Por iso, cando a ela lle tocou salvar España, non dubidou en debuxar a imaxe pública do Caudillo con eses trazos: o xusticeiro benevolente e inflexíbel, señor e rexente do destino dos seus incondicionais vasalos pola única graza de Deus. Mesmo foi quen de atopar castelo: o Pazo de Meirás, ese inmóbel de reminiscencias belicosas e torres ameadas, construído por encarga dunha aristócrata e intelectual a quen non tiña lido, pero de quen oíra que fora a pensadora máis relevante da España de finais do XIX.

O de Meirás fora un roubo, si, pero necesario para regalar a España esa imaxe do guerreiro salva patrias que os españois reclamaban. Aínda que ao Pazo lle faltaba algo. A capela nin era románica nin abondaba con ela para subliñar o carácter divino do proxecto político e espiritual que ela ideara para o Caudillo. E entón apareceron as estatuas. Unha oportunidade única para darlle á vivenda a calidade medieval da que aínda carecía: as efixies de Ezequiel e Xeremías ―ou de Isaac e Abraham, depende do catedrático co que se fale―, labradas en pedra entre os séculos XII e XIII no obradoiro do Mestre Mateo, e das que quedou namorada nunha visita a Raxoi.

―Estaban no Pórtico da Gloria cando era un arco aberto, e desapareceron no século XVI coas obras para poñerlle portas ao Obradoiro ―explicáralle o alcalde, pouco dotado para glosar conceptos arquitectónicos complexos―. Apareceron no Pazo dos Condes de Ximonde, en Vedra, e comprámolas por 60.000 pesetas. Pero como xa non teñen sitio na catedral, pois témolas aquí.

Aquel día, Carmen pasou varios minutos diante delas. Fitounas aos ollos e soubo que eran para ela.

―O Caudillo estaría encantado de telas en Meirás ―díxolle ao rexedor.

Sabía que ese truco funcionaba nas xoiarías da Coruña, que adoitaban enviarlle ao Pazo, ou incluso ao Pardo, os colares e os colgantes de perlas polos que se interesaba. Bastaba con deslizar unha frase casual: «Que elegante! Se puidera permitirmo… O Caudillo sería feliz ao verme con el». E o certo era que sempre lle saíra ben. Pero isto era distinto. As estatuas eran moito máis que unha xoia coa que presumir diante da condesa de Fenosa. Por certo, que tería que facer como coa Casa Cornide, o pazo que ía a poñer ao seu nome, precisamente, o marido de Carmela, Pedro Barrié, quen xa tiña amañada unha poxa pública co alcalde da Coruña despois de facer que o Ministerio de Educación, co permiso do de Facenda, lle trocara a Casa ao Concello por uns terreos a carón do hotel Finisterre. Unha boa xogada. Como Meirás. E coas estatuas tiña que facer o mesmo. Xogar co medo que lle tiñan quen ocupaban os carguiños que o Caudillo repartía. Ao día seguinte chamou ao alcalde.

―Excelencia, non é posíbel, como imos facer? As imaxes son patrimonio do Concello e non poden saír de Santiago porque o contrato de compra inclúe unha cláusula que nos obriga a pagar 400.000 pesetas aos herdeiros dos Ximonde se as sacamos da cidade. Vaino saber todo o mundo! ―xustificou o alcalde―. E ademais, que vai dicir o cardeal? ―insistiu, argumentando a súa feble tentativa de evitar o enredo.

―Porto, faga o que lle digo.

Nos meses seguintes, Carmen planeouno todo. Primeiro, o alcalde debía convencer a Manoliño, herdeiro do Pazo de Ximonde, para que deixara saír gratis as pezas de Santiago, e logo, comprometer ao cardeal para que a Igrexa non as reclamara nin preguntara por elas. Despois, organizaría unha exposición internacional sobre o Románico, que ela amadriñaría e na que aparecería como colaboradora cedendo as estatuas, que figurarían, por primeira vez, a nome dos Franco. O Caudillo no sabería nada até ese mesmo día e, actus complevit e baixo risco de quedar coma un xan, non podería negarse a que as imaxes viaxaran a Meirás ao peche da mostra.

Cando chegou o día da inauguración, aquel xoves 30 de agosto de 1961 dun verán de calor insoportábel en Santiago, e pese a confirmación das vésperas, o alcalde Porto non lle dou seguridade ningunha de que o plan fora funcionar. Todo o contrario.

―Que carallo pasa? ―preguntoulle na traseira do altar maior da Catedral, ao pé das escaleiras que leva á estatua do Apóstolo, ás agachadas do Caudillo, quen as subía a choutiños para abrazar ao santo tras entrar baixo palio na sé―. E que o Manoliño e o Quiroga ousan negarse?

―Señora, Manoliño e o cardeal non poñen pegas. Pero ten que velo vostede mesma. Veña, veña agora que o Caudillo está distraído.

O alcalde rosmou algo á orella do gardacostas e fíxoa saír cara ao Obradoiro, que cruzaron entre a curiosidade, as risas e as bandeiriñas dos nenos, até chegar ao Pazo de Xelmírez, onde estaba instalada a Exposición Internacional de Arte Románico. Entraron pola porta de Gramáticos empurrando os perplexos gardas, buliron baixo as bóvedas da sala de Armas e correron escaleira arriba até chegar ao salón Sinodial. Alí estaban as pezas máis importantes da mostra. O alcalde tirou dela abrindo paso entre un grupo de homes de traxe e garabata ―dous deles con uniforme azul e armados de vasoiras― que rodeaban en silencio dous enormes furnas de vidro, aparentemente baleiras e baixo as que figuraban, en letras góticas douradas sobre fondo branco, as sucintas fichas técnicas: «Ezequiel e Xeremías. Pórtico da Gloria da Catedral de Santiago de Compostela. Obra do Mestre Mateo. Cedidas pola familia Franco Polo. Emprazamento actual: Pazo de Meirás (Sada, A Coruña, Spain)».

―Vexa, excelencia. Atopámolas así hai dúas horas ―lamentou o alcalde sinalando o fondo das furnas―. E non foi vandalismo nin terrorismo, ten que crerme. O vidro está selado.

Achegouse a elas e albiscou os montóns de grava e area que as enchían. O único que quedaba dos dous profetas eran uns pequenos cantos informes, coroados por senllos ollos de granito que a escudriñaban. Mentres sentía que o seu espírito a abandonaba e o seu corpo ía quedando como unha estatua románica ―o rostro húmido polas bágoas, a pel verdosa pola rabia e os músculos petrificados pola vergoña―, Carmen advertiu, en toda a súa magnitude, o terríbel poder do medo.

Aquí tes máis contidos relevantes:

A liberdade de SER. Que liberdade?

Por CRISTINA PALACIOS

Mulleres Lilas, coirazas de cores

por MANUELA DOMÍNGUEZ

A pequena Compostela gusta da lectura

Por PILAR SAMPEDRO

Coirazas de cores

150 150 CORALIA

Mulleres lilas, coirazas de cores

Por MANUELA DOMÍNGUEZ

Sabemos que o vestiario, o peiteado e a maquillaxe complementan a identidade de ficción dunha actriz ou un actor e lle dan información ao público sobre a súa condición cultural, social ou profesión, ademais de interactuar en perfecta harmonía coa escenografía e o espazo escénico, ata moldear un todo cun valor plástico simbólico.

O proceso creativo do vestiario teatral e a propia moda liban na memoria histórica, na fantasía, na rúa, na cultura, na pintura, na arquitectura…, ao servizo das contornas do corpo humano. A moda é frívola, caprichosa, tirana e pagada de si mesma. Esmorece ao pouco e así é como pasa a ser lembrada, tan fuxidía coma o teatro.

A moda e o teatro son coma o espello e o seu reflexo. Ambas as galaxias estéticas teñen a responsabilidade de facernos persoas e distinguirnos coa nosa propia personalidade, coa nosa propia máscara.

A escolma das cores, a caída do tecido, a voluptuosidade das formas..., todo queda plasmado nas pequenas obras de arte dos figurinos e, como non, nalgunha que outra peza que sobrevive ao paso do tempo converténdose en obxecto de copia, culto ou colección.

A moda e o teatro son coma o espello e o seu reflexo. Ambas as galaxias estéticas teñen a responsabilidade de facernos persoas e distinguirnos coa nosa propia personalidade, coa nosa propia máscara. A escolma das cores, a caída do tecido, a voluptuosidade das formas…, todo queda plasmado nas pequenas obras de arte dos figurinos e, como non, nalgunha que outra peza que sobrevive ao paso do tempo converténdose en obxecto de copia, culto ou colección. Así aconteceu en Hollywood con Yves Saint Laurent e Coco Chanel; ou coa atmosfera vaporosa das obras de Tamara de Lempicka na escenografía do videomusical Open your heart de Madonna.

E agora, xoguemos coas agullas do reloxo e coa historia, volvamos cara a atrás, para atoparnos en Compostela con Maruxa e con Coralia, dúas costureiras e bordadoras de sona, coma a súa nai. No seu humilde obradoiro, situado na mellor peza da casa e ateigado de clientela, ole a cola, un indescritíbel cheiro que procede do curruncho onde o seu pai remenda zapatos. Unha máquina de coser -Singer, Alfa, Refrey… -vai ti saber-, dúas pranchas de ferro con carbón do lume dentro, dous candís de gas e moita, moitísima dignidade.

E agora, xoguemos coas agullas do reloxo e coa historia, volvamos cara a atrás, para atoparnos en Compostela con Maruxa e con Coralia, dúas costureiras e bordadoras de sona, coma a súa nai. No seu humilde obradoiro, situado na mellor peza da casa e ateigado de clientela, ole a cola, un indescritíbel cheiro que procede do curruncho onde o seu pai remenda zapatos. Unha máquina de coser -Singer, Alfa, Refrey… -vai ti saber-, dúas pranchas de ferro con carbón do lume dentro, dous candís de gas e moita, moitísima dignidade.

O groso dos encargos son pequenos arranxos dos humildes de Compostela, farrapos de labregos, xornaleiros e algúns comerciantes de pano máis fino. De cando en vez, un vestido, un traxe. Aloumiñan a tea e pásana polas meixelas con agarimo procurando o carreiro do fío antes de facer o corte. Que ilusión!

Tamén podían facer o máis difícil: facer fermosa e atractiva unha peza vella, gastada e remendada, a cambio dunha mínima independencia económica.

Despois do golpe de Estado do 36, que dicir… Maruxa e Coralia sofren nunha Compostela empobrecida, devastada, dividida, sañuda, de estraperlo, paseos e exilio, onde as súas clientas de sempre, cheas de dor, só visten roupaxes negras de loito e onde as máis suspenden os seu encargos para non sinalarse. Xa estaban no punto de mira da infamia.

Na Compostela calvario de Maruxa e Coralia, riadas de costureiras ambulantes coa máquina de coser á cabeza van de porta en porta ofrecendo os seus servizos en xornadas de sol a sol por uns cantos patacóns e dúas comidas. Outras, as aprendizas, corren lizgairas para facer recados e un peto co que cumprir o soño de mercar a súa propia cosedora ou ser contratadas por casas de moda de prestixio.

Coser, pois, era unha habelencia que se aprendía desde pequenas e un oficio só para mulleres. Xornadas interminábeis e mal pagadas, no mellor dos casos. O obradoiro de costura era epicentro de revolucións, motor de cambio de moitas sociedades, espazo de creación e loita das mulleres que argallaron as primeiras marchas reivindicativas, demandas sindicais e folgas.

Mentres Carolina Otero agarda a ser atendida para recoller a saia e un corpiño que quere estrear na súa próxima actuación en Niza, vemos a Maruxa e a Coralia deseñando o vestiario dunha compañía teatral de primeira liña, formando equipo con María Miramontes, tamén costureira, dona de Ánxel Casal e inspiradora da súa traxectoria cultural e política.

Na Compostela calvario de Maruxa e Coralia, riadas de costureiras ambulantes coa máquina de coser á cabeza van de porta en porta ofrecendo os seus servizos en xornadas de sol a sol por uns cantos patacóns e dúas comidas. Outras, as aprendizas, corren lizgairas para facer recados e un peto co que cumprir o soño de mercar a súa propia cosedora ou ser contratadas por casas de moda de prestixio. Sempre atarefadas cos encargos de confección, rebolen no seu ir e vir ás casas da xente ben de Compostela, mercando fíos e botóns, ou levando á capela de Salomé a sotana nova do párroco.

Leiteiras por aquí, peixeiras coas patelas de sardiñas e xurelos por acolá. Mulleres trasfegando auga ás sellas na fonte do Toural, peregrinos penitentes, gallofos… Compostela era un bulebule!

As donas dos obradoiros de costura, ben vestidas, levan tesoiras penduradas do pescozo, que lles esvaran polo peito coma péndulos do tempo. Talle de abellas, moños recollidos, sempre poñendo orde no balbordo das modistas e aprendizas, que tan pronto atenden a unha dona con necesidades dun vestido para o próximo baile do Casino, para a Ofrenda do Apóstolo ou unha misa principal nas Ánimas, como a continuación lle toman as medidas a un groso cabaleiro que quere lucir na apertura de curso da Universidade.

Coser, pois, era unha habelencia que se aprendía desde pequenas e un oficio só para mulleres. Xornadas interminábeis e mal pagadas, no mellor dos casos. O obradoiro de costura era epicentro de revolucións, motor de cambio de moitas sociedades, espazo de creación e loita das mulleres que argallaron as primeiras marchas reivindicativas, demandas sindicais e folgas. Unidas todas para sempre ao día 8 de marzo, coas traballadoras do téxtil en lugar preferente. As súas armas: medias transparentes, fóra corsés, veñan a min pantalóns e minisaias, bañadores de dúas pezas…, que deixaban ao descuberto todo un universo de explotación e submisión, vencellado ao mundo da máscara no sentido grego do termo.

Seguimos imaxinando como tería sido a vida de Maruxa e Coralia sen esa «longa noite de pedra» da nosa historia?

Mentres Carolina Otero agarda a ser atendida para recoller a saia e un corpiño que quere estrear na súa próxima actuación en Niza, vemos a Maruxa e a Coralia deseñando o vestiario dunha compañía teatral de primeira liña, formando equipo con María Miramontes, tamén costureira, dona de Ánxel Casal e inspiradora da súa traxectoria cultural e política. Tómanlle medidas a unha María Casares moi nova ao tempo que falan enfeitizadas polos figurinos deseñados por Maruxa Mallo, e sen deixar de mirar de esguello os delicados trazos dos decorados que está creando -por deferencia con Galicia- Camilo Díaz Valiño -con contratos coa Ópera Garnier de París, o Albert Hall de Londres, o Teatro la Fenice de Venecia ou La Scala de Milán, entre outros-, para o próximo espectáculo que se vai estrear no Salón Teatro.

Non puido ser. Que mágoa. No seu subconsciente, como estrategos da aparencia, coma soñadoras do que puido ser unha época dourada, sabían que unha boa posta en escena precisa desas teas que falen co público, que deixen a marca de imaxes perennes na memoria; como acontece coa inesquecíbel lixeireza e hipnotismo da seda que portaba Isadora Duncan, as ondas descontroladas da gasa plisada da saia branca de Marilyn Monroe ao pé da ventilación do metro na Lexington Avenue de Manhattan, a caída do veludo vermello do pano dun Teatro, a enerxética cor laranxa dun monxe tibetano ou a túnica púrpura de Calígula, tinguida coas tinturas extraídas das cañaíllas recollidas nas costas areosas da miña benquerida Andalucía.

Maruxa e Coralia, ás dúas en punto, paseaban a súa dignidade e os seus engruñados e febles corpos enfeitados con vestidos de cores, acartonados coma coirazas, mentres representaban a súa magna peza de rebeldía con bicos ao ar e ollos vivaces que dicían:

Olládenos! Aquí seguimos! Resistimos e somos libres!

Aquí tes máis contidos relevantes:

Compostela e os músicos da rúa

por HELENA VILLAR JANEIRO

A cidade con música

Por PILAR SAMPEDRO

María Miramontes: modista e galega

Por ENCARNA OTERO CEPEDA

Compostela: Sinfonía de notas

150 150 CORALIA

Compostela: Sinfonía de notas

Por ENCARNA OTERO CEPEDA

Historiadora

Santiago de Compostela dispón dun territorio onde a auga canta, o silencio fala e a néboa soña. Está chea de sons, de músicas. É territorio de artistas mulleres que aledaron e aledan a vida coas súas cantigas e das que cómpre saber e coñecer para poder gozalas.

Eugenia Osterberger1, a compositora galega da Belle Epoque, naceu en Santiago no 1852. A súa familia, de orixe alsaciano, vivía e traballaba en Compostela. O seu pai era tipógrafo nun negocio da Rúa do Vilar. Eugenia formouse en Santiago e en Francia. O instrumento elixido foi o piano e as paredes da súa casa familiar da Rúa Nova aínda gardan notas e sons. Traballou dando aulas de francés e piano en Santiago. Tras o seu casamento con Francisco Saunier (enxeñeiro na fábrica de gas de Compostela), a parella asenta na Coruña por traslado do seu marido. Na Coruña, Eugenia continúa a tocar e compoñer, musicando, entre outros textos, poemas de Filomena Dato. No salón literario e artístico da súa casa, frecuentado pola meirande parte da intelectualidade coruñesa, Eugenia traba amizade con Sofía Casanova, que se converte en amiga persoal súa, mentres traballan conxuntamente na Liga Gallega. Sofía dedicaralle un poema e será tamén ela quen poñerá a Eugenia en contacto cos membros da Cova Céltica. Tamén tivo unha fonda amizade con Emilia Pardo Bazán coa que traballará no nacemento da Sociedad de Folklore Gallego. Eugenia foi así mesmo académica correspondente da Real Academia Galega.

Santiago de Compostela dispón dun territorio onde a auga canta, o silencio fala e a néboa soña. Está chea de sons, de músicas. É territorio de artistas mulleres que aledaron e aledan a vida coas súas cantigas e das que cómpre saber e coñecer para poder gozalas.

Fina Sanz, violonchelista, deleitaba co seu saber musical os concertos do Café Saboy, como nos relata a prensa do ano 1935, que tamén sinala a actividade musical doutras concertistas, sobre todo de piano.

Mais falabamos de Compostela que, co tempo, continuou o ronsel marcado por Eugenia. Fina Sanz, violonchelista, deleitaba co seu saber musical os concertos do Café Saboy, como nos relata a prensa do ano 1935, que tamén sinala a actividade musical doutras concertistas, sobre todo de piano.

Hoxe este ronsel de mulleres asolaga o granito de Compostela e, a modo de fervenza, enche o mundo de sons, músicas e cantigas: Laura Alonso Padín, Uxía Senlle, Mercedes Peón, Leilía, Tanxugueiras, De Vacas, A Banda da Loba son só unha pequena mostra das numerosas compostelás que non poden ter cabida neste curto relato e que dan continuidade a este inmenso labor e seitura musical.

A Real Filharmonía e a Banda Municipal de Música tamén teñen mulleres instrumentistas dunha inmensa calidade e tesón no seu labor, moitas veces pouco recoñecido.

E mesmo Compostela ten na Rúa Nova, na mesma rúa na que naceu e estudou música Eugenia Osterberger, un espazo comercial, que baixo o nome de O Pazo das Musas, ofrece mercadorías que alimentan o corazón musical das persoas residentes e visitantes desta cidade sempre tan querida que é Santiago de Compostela.

Santiago de Compostela, 28 de decembro de 2017

1 Beatriz López-Suevos, Susana de Lorenzo e Rosario Martínez Martínez: Eugenia Osterberger. A compositora galega da Belle Epoque (1852-1932). Libro-CD. Editorial Ouvirmos (2017)

Aquí tes máis contidos relevantes:

María Miramontes: modista e galega

Por ENCARNA OTERO CEPEDA

Niké

Por ANXO RABUÑAL

Compostela futura na miña memoria

Por XEMA VARELA

Compostela e os músicos da rúa

150 150 CORALIA

Compostela e os músicos da rúa

Por HELENA VILLAR JANEIRO

Escritora

A aparición de músicos na rúa debeu ser unha compensación pola perda dos paxaros cantores que aborreceron os tellados, os lousados, o cemento e o asfalto, e non quixeron habitar a cidade por lles parecer impropia da vida libre.

Nada pode estrañarnos, polo tanto, ese engado que ten para os artistas do efémero unha cidade como Compostela cos seus soportais que prestan tanto estiño.

Non debemos esquecer que paxaros e músicos teñen que comer e que ser humanos aínda trae máis gastos arredor.

A aparición de músicos na rúa debeu ser unha compensación pola perda dos paxaros cantores que aborreceron os tellados, os lousados, o cemento e o asfalto, e non quixeron habitar a cidade por lles parecer impropia da vida libre. Habemos remontarnos non á historia senón á lenda, para termos noticia dos beneficios salutíferos dos paxaros e, segundo o meu modo de mirar, igualmente os que proporcionan os músicos da rúa, que adoitan ser case tan libres como os canoros soltos.

Asclepio, o semideus curador de Hélade, recibía no templo de Epidauro, aló na vella Argólida pola época das fantasías fundadoras, os afectados polos desequilibrios psicolóxicos da polis e poñíaos en contacto cos chíos dos cantores que aniñaban naquel paraíso de adelfas, loureiros e cipreses. Os voadores improvisaban desde as árbores as súas melodías e os enfermos corrían en coiros ao seu compás ou danzaban ao son daquela música chovida para eles desde o alto polo mandado sandador do poderoso fillo de Apolo, recuperando así a natureza. Asegura a lenda que a maioría dos ambulantes se volvían sensatos e mesmo felices, que sempre foi tarefa máis difícil.

Canto máis se apartan as cidades do ser da terra verbo dos materiais de que están construídas e das proporcións, ritmos e harmonías da súa arquitectura, máis se lles afastan os paxaros e, como anuncia o mito grego, menos avogosas son para a saúde integral dos habitantes. Quizabes sexa esa a razón pola que as zonas históricas das cidades poliseculares son benqueridas polos emuladores dos cantores naturais. A elas veñen interpretar músicas que poden mesturar a voz e os instrumentos. A querenza dos músicos polas rúas históricas tamén se debe a que a xente transita por elas con usos antigos e párase a escoitar o que de certo lle presta e, agradecida, solta algo dos petos a favor da arte doada nos recipientes armados para tal fin. Non debemos esquecer que paxaros e músicos teñen que comer e que ser humanos aínda trae máis gastos arredor.

Nada pode estrañarnos, polo tanto, ese engado que ten para os artistas do efémero unha cidade como Compostela cos seus soportais que prestan tanto estiño. Desde os trobadores medievais con escola propia –Bernal de Bonaval, Airas Nunes, Xohán Airas, Abril Ares…- creou diversos escenarios e actores nos que a delicada arte que transmite o aire se produce e se goza. Parque da música, Auditorio no que executa concertos a Real Filharmonía de Galicia e non só ela, outros Auditorios, conservatorio e escolas para aspirantes, tuna, Escola de Altos Estudos Musicais, banda, coros, grupos e formacións diversas, e o curso anual «Música en Compostela» configuran un amplo espazo de sons acomodados a cada gusto nas diversas horas do día e até da noite. E os músicos da rúa son quen completan esta oferta coas súas postas en escena. Non hai moito, polas Orfas, chamaba a atención un home entrado en anos que, mentres tocaba a frauta doce, lía poemas nun libro que lle servía de apoio para o instrumento.

Hai pianos que desbordan dalgún piso por certas rúas centrais dándonos unha ducha percutida, que se agradece. Pero sobre todo están eles, os que alegran a vida do bosque de pedra con programas difusos e aleatorios, frescura de aprendiz, virtuosismo de inmigrante do leste, dominio de instrumento de resonancia mística a sopridos… Ora te poñen en contacto co Mozart que coñeces, ora chegas paseando até un bolero que te fai tremelar e te volve a outra época e a outro amor. Por veces, estas pezas espértanche todo o corpo e, coa velocidade dun lóstrego, pasa a ulir, tocar ou sentir algo que te percorre como unha cambra de luz brillante… Outras veces son memoria xeográfica fría que volves percorrer ou, polo contrario, unha ansia de descubrimento de mundos simbólicos aos que quixeras voar sobre esas notas para ver que hai detrás da creación que destila misterio milenario.

E se vas camiñando cara o arco de Palacio, adoita haber alí, tan cerquiña das estatuas de Mateo, alguén que cunha gaita e os sons da nosa marcha antiga, solta ao aire toda a señardade do que puido ser, pero non foi, o reino de D. García.

Contido extraído do número 8.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Compostela futura na miña memoria

Por XEMA VARELA

A liberdade de SER. Que liberdade?

Por CRISTINA PALACIOS

A pequena Compostela gusta da lectura

Por PILAR SAMPEDRO

Niké

150 150 CORALIA

Niké

Por ANXO RABUÑAL

Novaniké – arts&books

Houbo un tempo en Compostela, nos anos 20 e 30 do século pasado, alegre e cheo de esperanzas, no que os músicos tocaban jazz na Terraza Quiqui Bar ou no café Colón, e a mocidade bailaba os novos ritmos do fox-trot e o charlestón en preciosos e amplos salóns, emulando en discreta escala a París, Bos Aires ou Nova York, capitais que non estaban tan distantes como hoxe parece.

Houbo un tempo en Compostela, nos anos 20 e 30 do século pasado, alegre e cheo de esperanzas, no que os músicos tocaban jazz na Terraza Quiqui Bar ou no café Colón, e a mocidade bailaba os novos ritmos do fox-trot e o charlestón en preciosos e amplos salóns, emulando en discreta escala a París, Bos Aires ou Nova York, capitais que non estaban tan distantes como hoxe parece.

Feliciano Rolán, Ánxel Fole, Eugenio e Mario Granell, Carlos Maside, Xaquín Lameiro Comacchio, Luís Seoane, Rafael Dieste, Francisco Asorey, Colmeiro, Arturo Souto, Landín e moitos máis, atopábanse nese pequeno local e agasallaban e conversaban con Valle-Inclán, García Lorca, Ortega y Gasset, Manuel Azaña ou Gómez de la Serna, de visita na cidade, convidados por Arturo Cuadrado para conferenciar.

Nesa cidade de artesáns, empregados, médicos, cregos, profesores e estudantes, de mercado e feira de gando, de bo polbo no Apóstolo e na Ascensión, cando o turismo só comezaba e a xente que aquí habitaba non sumaba 30.000, o escultor Paco Asorey retrataba o ambiente galante e musical dunha sociedade que encaraba o século sen complexos, con ambición e creatividade, como aínda hoxe permanece no delicadamente labrado triplo capitel do Hotel Compostela.

Ata xullo do 1936 e desde o ano 1927 –contaba Luís Seoane– existía na rúa da Caldeirería a libraría e editorial Niké, propiedade de dous homes, mozos daquela, os escritores Xoán Xesús González e Arturo Cuadrado. En palabras do propio Cuadrado, «Os clientes pagaban polos libros o que lles parecía que valían. O célebre anarquista Marcial Villamor pagou 10 céntimos por un de Ortega y Gasset, e pasou ao día seguinte para pagar outros 10, porque o entusiasmara. Cando llo contei a Ortega quixo coñecelo, e o grande intelectual foi á casa do carpinteiro».

Efectivamente, a modesta e afanosa libraría Niké era un lugar de encontro da xente inqueda da Compostela daqueles anos, preocupada por popularizar a literatura, a música e as artes, e a cultura en xeral, no libérrimo espírito do libre pensamento, a fraternidade e o internacionalismo. Feliciano Rolán, Ánxel Fole, Eugenio e Mario Granell, Carlos Maside, Xaquín Lameiro Comacchio, Luís Seoane, Rafael Dieste, Francisco Asorey, Colmeiro, Arturo Souto, Landín e moitos máis, atopábanse nese pequeno local e agasallaban e conversaban con Valle-Inclán, García Lorca, Ortega y Gasset, Manuel Azaña ou Gómez de la Serna, de visita na cidade, convidados por Arturo Cuadrado para conferenciar.

Logo chegaron os brutos e pasou o que pasou, entraron a saco na libraría, queimaron os libros e mataron contra a tapia de Boisaca o bo de Xoán Xesús González. Pola súa parte, Arturo Cuadrado escapou e refixo a vida en Bos Aires, onde continuou a imaxinar mundos e a publicar libros, como os primeiros do escritor Julio Cortázar ou da poeta Alejandra Pizarnik, entre outros.

Díxoo ben Arturo Cuadrado: «Porque na miña xeración non sabemos de derrotas, sufrimos persecución, guerra, cárcere, exilio, e todo se transformou nunha canción». Efectivamente, en Compostela precisaríamos sempre de transformar as adversidades en novas e belas cancións.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Apoteose da chafallada

Por PEPE SENDÓN

Literatura e campus

por ARMANDO REQUEIXO

Fotolibros

Por ANXO RABUÑAL

Fotolibros

150 150 CORALIA

Fotolibros

Por ANXO RABUÑAL

Novaniké – arts&books

Cando no ano 1858 a raíña Isabel II visitou Compostela, as autoridades resolveron ofrecerlle como agasallo e lembranza un precioso álbum con 12 fotografías realizadas por Andrés Cisneros. A fotografía, recurso de recente invención, era medio moderno e axeitado para captar e describir a cidade, os monumentos e rúas, as igrexas, o altar maior e a Capela das Reliquias, malia esa cidade, nesas fotografías, estar desprovista de xente. Unha espléndida cidade deshabitada ofrecíaselle á raíña na súa Graciosa visita.

Os fotógrafos anteriores á cámara automática ofrecían unha imaxe lavada de todo o que puidese significar momento, transición ou cambio. A Compostela así fotografada movíase nun tempo lento, histórico, de séculos.

Co tempo, a fotografía foise incorporando aos xornais e revistas e a tantas novas publicacións que ían aparecendo, así que eses coidados e preciosos álbums derivaron en guías ilustradas, compartindo protagonismo a fotografía con textos de sinalados escritores.

Ao álbum de Cisneros seguiron outros, como o de Eduardo Chicharro en 1884, o de Hermenegildo Miralles en 1893, os de Ksado e outros, sempre reproducións de monumentos en tons cálidos e suave contraste, inventándose unha cidade morna, pusilánime e triste, de reflexos nocturnos no chan de pedra chovido. Eses fotolibros configuraron para Compostela un repertorio fotográfico característico, que induciu durante décadas determinadas maneiras de encarar a cidade, maneiras que aínda perduran. Efectivamente, os fotógrafos anteriores á cámara automática ofrecían unha imaxe lavada de todo o que puidese significar momento, transición ou cambio. A Compostela así fotografada movíase nun tempo lento, histórico, de séculos. Raramente se vían persoas habitando eses espazos, nin animais, nin carros, nin obxectos. Procurábase unha imaxe fóra do tempo diario, que retratase o inmutábel, os seus monumentos quedos e frontais, testemuñas centenarias do paso efémero e insignificante da vida cidadá. Co tempo, a fotografía foise incorporando aos xornais e revistas e a tantas novas publicacións que ían aparecendo, así que eses coidados e preciosos álbums derivaron en guías ilustradas, compartindo protagonismo a fotografía con textos de sinalados escritores.

A chegada de Fraga Iribarne ao Ministerio transformou o carácter do turismo, das peregrinacións e tamén da función da fotografía. O novo ministro viña de dirixir persoalmente unha campaña de propaganda denominada «25 años de Paz», que representaba a vitoria do réxime de Franco cun discurso conciliador, capitalizando a paz e asociándoa ás melloras que se percibían logo de tantos anos de miseria. Instaurou as Festas de Interese Turístico e premios ao embelecemento de vilas, aos escritos e guías para o turismo, ás máis bonitas estacións de tren, aos emprendedores hostaleiros… As novas formas do turismo demandaban unha nova imaxe, e para iso chamaron a Francesc Català-Roca, un fotógrafo novo que xa gañara importantes galardóns.

Català-Roca describiu un diferente Camiño de Santiago, unha distinta Galicia e unha nova Compostela. O máis célebre dos seus resultados é o afiche para o Ano Santo Compostelán de 1965, por vez primeira cunha foto a cores. Català-Roca mudou o tempo de Compostela, introduciu a imaxe fotográfica da cidade nun dinámico mundo moderno no que o escenario está cheo de figuras que se moven, mandando ao faiado ese anterior imaxinario reaccionario, artificioso e tristeiro que viña facéndose da cidade. Fotografías sorprendentes para os nosos prexuízos contemporáneos, perplexos diante das imaxes dun mundo que volve na alegre percepción da vida diaria de Català-Roca. E é que na Compostela que el fotografou pagaba a pena vivir, estaba chea de xente e de humanidade.

A Compostela de Català-Roca está escasamente feita de monumentos, e si de xente. Pero tamén entre a xente Català escolle. Nin dignas autoridades, nin pintorescos peregrinos, nin misas solemnes. Català retrata unha cidade de persoas na vida, cidadáns na rúa, señoras de volta da praza, mulleres con cousas na cabeza, leiteiras de Calo, homes de traxe co cigarro na boca, nenos de mans nos petos, quintos coas mans detrás, un garda que ordena o tráfico, coches estacionados nas rúas, paisanos admirando a fonte dos Cabalos, Coralia e Maruxa de paseo na Ferradura.

Sorprende tanto o repertorio de fotografías de Compostela que Català deixou como o que non deixou, sorprende tanta falta de atención aos motivos e lugares que ata entón configuraban o imaxinario turístico e monumental da cidade. Nin Botafumeiro, nin capelas, nin santos, nin capiteis. A Compostela de Català-Roca está escasamente feita de monumentos, e si de xente. Pero tamén entre a xente Català escolle. Nin dignas autoridades, nin pintorescos peregrinos, nin misas solemnes. Català retrata unha cidade de persoas na vida, cidadáns na rúa, señoras de volta da praza, mulleres con cousas na cabeza, leiteiras de Calo, homes de traxe co cigarro na boca, nenos de mans nos petos, quintos coas mans detrás, un garda que ordena o tráfico, coches estacionados nas rúas, paisanos admirando a fonte dos Cabalos, Coralia e Maruxa de paseo na Ferradura. Lonxe do efectismo e da manipulación, os seus únicos recursos foron o encadramento e a obturación, tentando que cada foto fora unha ‘descrición elocuente’ de si mesma.

Cal pode ser a descrición elocuente da Compostela de hoxe?

Contido extraído do número 4.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Os risos da nenez

Por ENCARNA OTERO CEPEDA

Tirana memoria

Por PABLO IGLESIAS

A cidade con música

Por PILAR SAMPEDRO

María Miramontes: modista e galega

150 150 CORALIA

María Miramontes: modista e galega

Por ENCARNA OTERO CEPEDA

Historiadora

María Dolores Miramontes Matos (Bergondo, 1885-Bos Aires, 1964) naceu nunha familia de xornaleiros. Con 11 anos, entrou de aprendiza nun obradoiro de costura; os tecidos, as agullas, os fíos e o bo facer no labor marcarán a súa vida de emprendemento e achega económica a tantos proxectos de Galiza. Naquela Coruña republicana e galeguista, na busca dos dereitos e liberdades das mulleres, vai alimentar María as súas inquedanzas culturais e políticas e, así, entra a militar nas Irmandades da Fala, e xunto a outras irmás -Elvira Bao, Amparo López Jeán e moitas máis- crean a Sección Femenina da Irmandade da Fala da Coruña no 1918. Nesta sección, María será vogal. Xuntas, as irmás traballan a prol dos dereitos das mulleres e actúan facendo teatro en galego, bordando bandeiras e solidarizándose coas loitas agraristas e cos dereitos das tabaqueiras da Coruña.

Naquela Coruña republicana e galeguista, na busca dos dereitos e liberdades das mulleres, vai alimentar María as súas inquedanzas culturais e políticas e, así, entra a militar nas Irmandades da Fala, e xunto a outras irmás -Elvira Bao, Amparo López Jeán e moitas máis- crean a Sección Femenina da Irmandade da Fala da Coruña no 1918.

Son elas as que convencen ao resto das Irmandades para que os manifestos nacionalistas, e moi en especial o da Asamblea de Lugo, recollan como punto político os dereitos das mulleres. Neste círculo da Irmandade da Coruña coñece ao home co que vai partillar a súa vida: Ánxel Casal -galeguista, republicano e comprometido cos dereitos de Galiza-. Os proxectos da Editorial Lar, da Editorial Nós, das Escolas de Ensino galego, a militancia no Partido Galeguista, o primeiro Estatuto de Galiza e, mesmo, a alcaldía de Compostela, en 1936, son soños e traballo en común.

Vive tamén un drama persoal que a marcou de por vida: un aborto que lle impedirá ser nai.

Ánxel Casal e María Miramontes trasládanse a vivir a Compostela en 1931. Nesta cidade, María desenvolverá até 1936 o seu traballo de modista. As rúas das Hortas, do Inferniño (hoxe rúa de Xelmírez) e do Vilar saben ben do traballo exclusivo desta muller: vestimenta feita con cariño, desde a moda que chegaba de París e de América, a través da emigración, con tecidos de calidade, con mestría na agulla e na tesoira; moda compostelá que tan ben recolleu Francisco Vázquez Díaz (Compostela) no seu conxunto de debuxos titulado Berros, oficios, servicios, cerimonias e sucedidos. 1935-1936. Quizais no seu camiñar pola cidade, na busca de tecidos, na entrega de traballo, moitas veces en compañía de Ánxel Casal, coincidiu con Xulia Martínez, con Elvira Santiso, con Concha Castroviejo, con varias das irmás Fandiño Ricart, con María Vázquez Suárez e con tantas mulleres que, en Compostela, vivían anos de liberdade e de ledicia.

Residen na Coruña até 1931, onde María monta unha tenda de retallos que compaxina co seu traballo de modista.

A Editorial Nós, na que traballaba Ánxel Casal, e que publicaba tamén libros en galego para nenos e nenas da Escola Pública -escola obrigatoria até os 14 anos tal e como a II República lexislara e aprobara na Constitución-, a campaña do Estatuto Galego de 1936 e o Partido Galeguista (do que María era militante) coñeceron tamén a achega económica desta modista valorada na cidade.

Consello da Cultura Galega
Arquivo fotográfico

Neste círculo da Irmandade da Coruña coñece ao home co que vai partillar a súa vida: Ánxel Casal -galeguista, republicano e comprometido cos dereitos de Galiza-. Os proxectos da Editorial Lar, da Editorial Nós, das Escolas de Ensino galego, a militancia no Partido Galeguista, o primeiro Estatuto de Galiza e, mesmo, a alcaldía de Compostela, en 1936, son soños e traballo en común.

Logo da aprobación do Estatuto de Autonomía, no mes de xuño de 1936, Ánxel Casal vai a Madrid e, de volta, trala sublevación militar franquista do 18 de xullo, ponse ao fronte do Comité de Defensa da República na cidade. Ánxel vai ser detido e encarcerado na Falcona de Compostela e brutalmente asasinado e tirado a unha gábea na estrada de Cacheiras, na noite do 18 ao 19 de agosto. María Miramontes, despois desta nova traxedia na súa vida, agóchase na Coruña e, en novembro, sae por Lisboa para Bos Aires, onde traballará de modista, bordando de novo bandeiras galegas para o exilio. Casa cun curmán emigrado e relaciónase con xente do exilio, sobre todo con Maruxa e Luis Seoane. Este fará a crónica na prensa do seu pasamento no ano 1964 en Bos Aires. Alí pechou os ollos, pero o seu corazón xa estaba morto desde 1936.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Compostela e os músicos da rúa

por HELENA VILLAR JANEIRO

A miña música compostelá

Por CARME HERMIDA GULÍAS

Compostela futura na miña memoria

Por XEMA VARELA

Política de privacidade

Se consente a utilización de cookies, continúa navegando ou fai clic nalgún link entenderase que consinte a nosa política de cookies e, por tanto, a instalación das mesmas no seu equipo ou dispositivo.

Se vostede quere, pode cambiar a configuración de cookies en calquera momento, configurando o seu navegador para aceptar, ou non, as cookies que recibe ou para que o navegador o avise cando un servidor queira gardar unha cookie.

Esta web utiliza cookies.
error: Contido protexido