•  981 806 528 & 670 594 685 info@coralia.gal

Sociedade

Galicia, preparada para seguir reactivando o turismo tamén en outono

150 150 CORALIA

A Xunta de Galicia mantén activas varias liñas de reactivación en outono coa vista posta no turismo nacional e interno.

Nun ano tan atípico e complexo como o que estamos a vivir, Galicia está a demostrar este verán que é quen de resistir mellor que o conxunto de España o forte impacto da crise sanitaria da covid-19 no turismo. A Comunidade recibiu preto de 400.000 viaxeiros en xullo, nunha tímida recuperación que inclúe tamén a progresiva reapertura empresarial con 800 hoteis máis abertos en xullo que en xuño. Ademais, Galicia foi unha das Comunidades nas que menos baixaron os prezos. Caeron menos dun 1% fronte ao 15% no resto de España.

Agora, e con vistas ao outono, o sector e a Xunta continúan a folla de ruta marcada nos últimos meses para seguir impulsando a supervivencia das empresas turísticas e incentivar o consumo tamén neste último trimestre. Están xa en marcha o 75% das medidas do Plan de reactivación dos sectores cultural e turístico dotado con 58 millóns de euros. O obxectivo agora está en reforzar aínda máis as experiencias turísticas dirixidas ao mercado máis próximo, é dicir, ao nacional e o dos propios galegos que se despracen pola comunidade.

Catedral de Mondoñedo

En concreto, estanse a deseñar novos produtos e experiencias e a adaptar formatos ao momento de enorme dificultade no que nos atopamos. Trabállase tamén para impulsar a dixitalización, por exemplo, do turismo rural a través dunha nova plataforma de comercialización para facilitar as reservas online. Incentivaranse tamén as largas estadías neste tipo de establecementos agasallando experiencias turísticas complementarias en xeo-destinos ou cidades galegas. Tamén se vai reforzar este ano o papel do turismo enogastronómico, en colaboración coas Asociacións das Rutas dos viños de Galicia e está en marcha o Bono Turístico, que supón unha inxección de 5 millóns de euros nas empresas turísticas, e que permitirá fomentar o turismo interno nos últimos meses do ano.

Foron xa máis de 15.000 os empregados dos sectores sanitario e socio-sanitario que traballaron en primeira liña na loita contra a covid-19 que solicitaron o bono turístico, que poden empregar ata decembro nas máis de 400 empresas adheridas.

Están xa en marcha o 75% das medidas do Plan de reactivación dos sectores cultural e turístico dotado con 58 millóns de euros. O obxectivo agora está en reforzar aínda máis as experiencias turísticas dirixidas ao mercado máis próximo, é dicir, ao nacional e o dos propios galegos que se despracen pola comunidade.

Ribeiras de San Fiz

Seis de cada dez peregrinos, reservan online

O Camiño de Santiago, que durante o verán comezou tamén a súa progresiva reactivación, tamén será clave no novo escenario. Entre xullo e agosto houbo un incremento do 70%, pasando de 9.752 a 16.572 peregrinos, é dicir, un total de 26.324. Son síntomas de que a Ruta Xacobea continúa espertando interese e contribúe á reactivación económica e emocional de Galicia. Por iso, de cara ao outono segue en marcha a batería de medidas que están facendo posible esta reactivación no marco do programa Camiño Seguro e se está a realizar un traballo conxunto en colaboración co Instituto para la Calidad Turística Española (ICTE) para o desenvolvemento de materiais que recollen recomendacións e inciden na prevención.

Están a ter boa acollida outras iniciativas como a nova plataforma online que permite reservar praza nos albergues públicos para dar maiores garantías aos peregrinos. Posta en marcha o pasado 1 de xullo, xa é empregada por seis de cada 10 peregrinos que fan uso dos albergues públicos.

Un ano máis, dáse continuidade estes meses tamén ao Outono Gastronómico, a proposta da Administración autonómica que permite aloxarse nas casas rurais participantes e desfrutar experiencias gastronómicas e actividades paralelas en contacto coa natureza, cuxa campaña comeza o 11 de setembro. Tamén o programa Elixe Galicia, a primeira edición desta iniciativa viaxeira dirixida a mozos, familias e maiores na que participarán máis de 4.300 persoas que poderán desfrutar de estadías en zonas costeiras, rutas de patrimonio cultural, rutas de natureza e estadías en balnearios.

O turismo de congresos tamén poderá vivir a súa reactivación nestes últimos meses do ano. A Xunta xa puxo a disposición do sector un novo plató virtual para a celebración deste tipo de eventos que permite complementar esta opción coa presenza de asistentes con aforo reducido e adaptado á situación sanitaria. Recentemente celebrouse o primeiro evento nestas instalacións, o Congreso Internacional de Intelixencia Artificial, e hai unha vintena de solicitantes para celebrar eventos nos vindeiros meses.

Situado na Cidade da Cultura de Galicia, o estudo é un dos compromisos coa Asociación de Organizadores Profesionais de Congresos de Galicia ao abeiro do Plan de reactivación dos sectores cultural e turístico. Ten dous sets que simulan un estudo de televisión, onde se poden celebrar eventos presenciais, virtuais ou híbridos. Cóntase con canle de streaming de ata 1.000 asistentes, que permite a realización de videoconferencias con capacidade de ata 500 asistentes.

Un ano máis, dáse continuidade estes meses tamén ao Outono Gastronómico, a proposta da Administración autonómica que permite aloxarse nas casas rurais participantes e desfrutar experiencias gastronómicas e actividades paralelas en contacto coa natureza, cuxa campaña comeza o 11 de setembro.

En definitiva, Galicia e o Camiño de Santiago continúan en outono co obxectivo de preservar o emprego e reactivar a economía ofrecendo a posibilidade de seguir desfrutando dun turismo tranquilo e hospitalario, un turismo que busca o contacto co territorio, tan necesario nestes días.

Queres ollar outros contidos relevantes?

xeoparque de Cabo Ortegal

150 150 CORALIA

Afondar no proxecto de Xeoparque do cabo Ortegal significa iniciar unha viaxe ao interior da Terra, descubrir un patrimonio xeolóxico, cultural e paisaxístico único e internarse nunha iniciativa que suma forzas e entusiasmo nun obxectivo que pode significar un paso de xigante para un territorio singular.

Publirreportaxe. Fotografías do PROXECTO DE XEOPARQUE DO CABO ORTEGAL

Conseguir a declaración de Xeoparque por parte da Unesco leva a sumar enerxía de axentes públicos e privados na difusión internacional deste proxecto de gran relevancia para os concellos do territorio implicado.

“Unha das claves para o éxito do proxecto do Xeoparque do cabo Ortegal está na súa difusión e en dar a coñecer as súas fortalezas que son moitas nesta iniciativa na que tanto a deputación como os concellos participamos de maneira entusiasta”, sinala o vicepresidente e responsable de Turismo da Deputación da Coruña, Xosé Regueira, en relación ao proxecto que busca xestionar o riquísimo patrimonio xeolóxico dun territorio en que conflúe o Atlántico co Cantábrico.

Ensenada das Cortes

“Temos confianza plena na potencialidade do territorio do cabo Ortegal que encadra o proxecto do parque para o que xa se deron importantes pasos na consolidación dunha iniciativa que conta cunha especial unión dos concellos que camiñan na mesma dirección, algo de especial interese á hora de chegar ao obxectivo que promovemos desde a Deputación da Coruña”, destaca Xosé Regueira que na primeira fase da iniciativa visitou e estableceu contactos con entidades como o GeoParc de Catalunya Central ou o Xeoparque da Costa Vasca, dous exemplos de xestión de especial relevancia no desenvolvemento do proxecto do cabo Ortegal.

A área de Turismo da Deputación da Coruña, man a man cos concellos de Cariño, Cedeira, Cerdido, Moeche, Ortigueira, San Sadurniño e Valdoviño aposta polo Proxecto de Xeoparque de Ortegal como unha estratexia de desenvolvemento económico, de promoción turística e de conservación ambiental dunha terra especialmente fértil en patrimonio natural, xeolóxico, cultural e histórico.

Xeorruta na mina Piquito. Moeche

Comprende unha area de case 630 km2 e conta cun tesouro xeolóxico único compartido por sete concellos: Cariño, Cedeira, Cerdido, Moeche, Ortigueira, San Sadurniño e Valdoviño, de xeoloxía singular e moi pouco frecuente na superficie da Terra. O complexo do cabo Ortegal, como se coñece na comunidade científica, é todo un referente na xeoloxía europea e posiblemente tamén mundial.

Serra do Folgosel

Que é un xeoparque?

Un xeoparque é un territorio cun salientable patrimonio xeolóxico, que é o eixe principal dunha estratexia de desenvolvemento territorial sostible, apoiado nun programa europeo de promoción ao desenvolvemento local. Cómpre tamén indicar que non é un espazo natural protexido, aínda que defende a protección e a posta en valor do patrimonio xeolóxico dese territorio. Desde 2015 esta figura denomínase Xeoparque Mundial da UNESCO.

As trabes do proxecto

Comprende unha area de case 630 km2 e conta cun tesouro xeolóxico único compartido por sete concellos: Cariño, Cedeira, Cerdido, Moeche, Ortigueira, San Sadurniño e Valdoviño, de xeoloxía singular e moi pouco frecuente na superficie da Terra. O complexo do cabo Ortegal, como se coñece na comunidade científica, é todo un referente na xeoloxía europea e posiblemente tamén mundial.

Pero non todo é xeoloxía. Neste territorio atopamos tamén un destacado patrimonio biolóxico, histórico, etnográfico, cultural, deportivo e mesmo relixioso. Trátase, polo tanto, dun proxecto moi integrador e vital para potenciar os recursos e produtos locais mediante estratexias de desenvolvemento sostible.

Que atopamos no territorio do Proxecto Xeoparque de Ortegal?

Ademais dunha ampla, rica e singular oferta cultural, patrimonial, deportiva e gastronómica, o territorio ofrece:

· Os maiores e mellores afloramentos de todo o planeta dunhas rochas orixinadas a presións extremas, as ecloxitas.

· Unha paisaxe de cantís única na península e salientable a nivel europeo.

· A única praia de area negra non volcánica do noso planeta, e unha das poucas que hai con areas vermellas.

· Excepcionais macizos de rochas, propias de zonas moi internas da Terra que se atopan a máis de 70 quilómetros de profundidade.

· Vestixios de erupcións volcánicas moi explosivas, e mesmo de lavas almofadadas.

· Presenza das maiores estalactitas de sulfato de cobre (azuis) do noroeste peninsular.

· Salientables estruturas xeolóxicas, como unha dobra deitada de máis de 400 metros de altura.

Unha riqueza xeolóxica singular

A singularidade xeolóxica desta zona reside na presenza de rochas pouco habituais na superficie terrestre. Isto foi debido á formación da maior cordilleira montañosa que existiu na historia do noso planeta hai aproximadamente 350 millóns de anos. Ese conxunto de montañas foi o resultado do choque entre dous supercontinentes, Laurussia e Gondwana, que estaban inicialmente separados por un océano. Dese océano ou do fondo del xurdiron a maior parte das rochas que a día de hoxe conforman o proxecto do Xeoparque do cabo Ortegal.

Xeorruta na mina Piquito. Moeche

Lugares de interese xeolóxico e xeorrutas

No Proxecto Xeoparque do cabo Ortegal veñen de inventariarse 108 lugares de interese xeolóxico, é dicir, puntos ou áreas cun destacado patrimonio xeolóxico, que á súa vez poden ter un enfoque científico, didáctico ou turístico. Dado que estes lugares están considerados como “as xoias” do proxecto, a súa protección e correcta xestión é fundamental para garantir a súa conservación. E así poder seguir gozando deles no futuro e dalos a coñecer entre as novas xeracións.

As xeorrutas ou rutas xeolóxicas teñen por obxectivo dar a coñecer distintas zonas do proxecto con lugares de interese xeolóxico mediante andainas a pé ou en coche. Actualmente ofrécense 22 percorridos ao longo dos sete concellos, con diferentes niveis de dificultade e temática.

Contido extraído do núm. 15

Queres ollar outros contidos relevantes?

Román Rodríguez

150 150 CORALIA

É un dos rostros máis coñecidos do goberno galego, ao que se incorporou en 2015 para dirixir a Consellaría de Cultura, Educación e Ordenación Universitaria, carteira que pasaría a ser Cultura e Turismo, tras a remodelación de goberno de 2018.

Román Rodríguez ten o complexo e ambicioso reto de converter o Xacobeo 21 no mellor Xacobeo da historia, promovendo a descentralizando das celebracións e fomentando a maior participación cidadá posible. Co obxectivo último de converter o ano xubilar no mellor e máis proveitoso camiño de futuro para o noso país, o conselleiro Rodríguez (Lalín, 1968) fai gala a miúdo do don da ubicuidade, consecuencia quizais do seu doutoramento en xeografía, e dunha confianza infinita no potencial da marca Galicia.

A pesar de que na súa axenda dificilmente hai un oco libre, ou talvez precisamente por iso, Román Rodríguez nunca perde o sorriso nin a ilusión por chegar aínda máis lonxe.

Entrevista de ÁLEX REGUEIRO & Fotografías de FRED IGLESIAS

De ser eu coreano, con que argumentos me convencerías para que fora visitar O Vento, o teu lugar de orixe.
O Vento é un lugar que che vai chamar a atención pola súa natureza, onde vas poder ver como evolucionou nos últimos anos a Galicia rural, como se modificou a forma de asentamento e como mudou a paisaxe, e todo iso sen renunciar ás esencias de Galicia. Diría, ademais, que no Vento está a fonte Castiñeiroa que, segundo o matemático Rodríguez, mestre de Domingo Fontán, é o centro xeográfico de Galicia. Calquera persoa –coreano ou non– que queira coñecer Galicia pode, pois, facelo partindo do seu centro xeográfico.

E xa que andamos por Lalín, na encrucillada de ter que elixir unha ruta, que me ofrecería o Camiño de Inverno que non teña a Vía da Prata, e ao contrario?
Son dúas rutas diferentes, as dúas tremendamente fermosas, que se atopan en Lalín. O Camiño de Inverno, tras pasar pola Ribeira Sacra e cruzar O Faro, baixa ata o val do Deza atravesando unha paisaxe fermosísima; mentres que a Vía da Prata, logo de cruzar toda a provincia de Ourense, entra na comarca do Deza polas terras duras de Dozón, para ir enlazar co Camiño de Inverno en Bendoiro. Desde aquí son un único camiño. Como político non podería elixir unha ou outra ruta.

«Nun país como Galicia, un país demograficamente pequeno, nunha esquina de Europa, no que podemos facer e facemos boa cultura, debemos evitar estancarnos, de aí a importancia de acometer unha planificación e unha estratexia que estea orientada a mellorar a nosa acción cultural»

«O teu Xacobeo é un proxecto que vai de abaixo a arriba, concibido para estimular a participación da sociedade civil na planificación, desenvolvemento e execución das accións. Das 600 propostas que recibimos, seleccionouse algo máis do 50%, o que supuxo que houbera que duplicar o orzamento inicial, de 2 a 4,7 millóns. Todo o que ten que ver co Xacobeo debe favorecer a participación e ten que ser absolutamente libre, sen ningún tipo de sectarismo»

Nas últimas semanas, óese falar moito da Estratexia da Cultura Galega 2021. En que consiste?
É a primeira vez que a Xunta de Galicia aborda o reto de elaborar unha folla de ruta plurianual consensuada, pactada e negociada co sector, que busca mellorar a oferta cultural, lograr que a cultura chegue a todas as partes, fomentar e desenvolver novos públicos, e facer da cultura unha industria creadora de emprego. En Galicia, o cultural é un sector moi importante que lle dá emprego a cerca do 3% da poboación activa, arredor de 35.000 profesionais, un sector con grandes retos por resolver: novos mecanismos de comunicación, novas tecnoloxías, cambios nos comportamentos, mutacións das demandas sociais etc. Como país, temos que ser capaces de articular unha estratexia vertebradora e integradora, porque a cultura é un dos vectores básicos que nos definen como galegos. Nun país como Galicia, un país demograficamente pequeno, nunha esquina de Europa, no que podemos facer e facemos boa cultura, debemos evitar estancarnos, de aí a importancia de acometer unha planificación e unha estratexia que estea orientada a mellorar a nosa acción cultural.

Dentro dos retos desta folla de ruta está o apoio ao emprendemento por parte da Cidade da Cultura. Como cres que evolucionará o afecto dos galegos e as galegas cara ao complexo do monte Gaiás nos vindeiros dez anos?
Penso que nestes últimos doce anos evolucionou en positivo. Dotouse dunha oferta cultural propia e actuouse na contorna, o que, sen dúbida, atraeu unha cantidade de galegos enorme. A recente conexión coa autoestrada axudou moito, como o fará no futuro unha mellor mobilidade peonil entre O Gaiás e o casco histórico de Santiago. O Bosque de Galicia e o Bosque do Lago achegou as persoas, como tamén fará o edificio Fontán, cuxo proxecto arquitectónico xa estamos pechando, que promoverá a investigación e o traballo coas tres universidades.

Promover a valoración do galego é outro deses dez retos. O momento que vive a nosa lingua é doce ou é amargo?
Depende da perspectiva con que se mire. As estatísticas dos últimos cinco anos reflicten mellores datos no tocante ao número de galegofalantes, certificando tamén que soben os galegos que dominan a lingua galega, na escrita, na oral e tamén á hora da lectura. Asemade, temos os mellores datos en relación ao uso, na comparativa coas outras dúas comunidades autónomas con lingua propia. O que si temos que facer é favorecer un maior uso social, en absoluta liberdade e sen ningún tipo de estigma. Hoxe, as linguas conviven en harmonía na rúa e ambas as dúas poden abrir portas por todo o mundo.

A produción e o consumo cultural deben ir da man para propiciar a súa sostibilidade. Cales son os retos a nivel público de cara aos vindeiros anos?
A cultura é unha cadea de valor formada por diferentes elos: o elo creativo, o da produción, o da comercialización e, finalmente, o elo do público; e todos eles teñen que estar unidos e ser fortes. A Administración ten que apoiar os creadores, os distribuidores, os comercializadores, e tamén ten que favorecer o acceso á cultura por parte dos públicos finais, pero facéndoo desde unha posición secundaria, non intervencionista. Este é o noso gran reto: ter unha industria cultural sostible e libre, con capacidade para crear libremente e con independencia da axuda pública.

As liñas de axuda da iniciativa O teu Xacobeo están detrás de 352 proxectos, dos que moitos xa están en execución. Está a sociedade galega lista para converter os Camiños na súa galiña dos ovos de ouro?
O teu Xacobeo é un proxecto que vai de abaixo a arriba, concibido para estimular a participación da sociedade civil na planificación, desenvolvemento e execución das accións. Das 600 propostas que recibimos, seleccionouse algo máis do 50%, o que supuxo que houbera que duplicar o orzamento inicial, de 2 a 4,7 millóns. Todo o que ten que ver co Xacobeo debe favorecer a participación e ten que ser absolutamente libre, sen ningún tipo de sectarismo. Nin iamos ser déspotas ilustrados para facer unha programación de costas aos cidadáns, nin iamos mirarlles a matrícula ás propostas. Esta é unha aposta pola creatividade, sempre dentro do respecto, para favorecer a integración e para que todos poidamos formar parte da enorme celebración que ten que ser o Xacobeo.

O obxectivo da descentralización do Xacobeo semella alcanzado, vendo o éxito desta convocatoria entre a sociedade civil de toda a Comunidade. Cales son os eidos onde se están a obter mellores resultados?
Grazas a O teu Xacobeo conseguimos involucrar toda a sociedade civil nunha celebración colectiva. Os resultados non poderían ser máis satisfactorios, posto que logramos achegar o espírito desta celebración a toda Galicia grazas a entidades locais, asociacións e á iniciativa privada de toda a Comunidade. En concreto, destacou especialmente a resposta por parte das entidades sen ánimo de lucro, xa que máis da metade dos proxectos executados foron levados a cabo por asociacións que traballan neste eido. Ademais, entre as accións levadas a cabo polos beneficiarios destacan as actividades didácticas, as deportivas e as musicais.

«Creo que a cidadanía ve que o Xacobeo é unha oportunidade para Galicia, tanto no terreo da proxección exterior como nos terreos da actividade económica ou de orgullo de país. Eu considero que os galegos, na súa inmensa maioría, son conscientes do potencial do Camiño e das súas moi positivas repercusións en relación á creación de emprego e riqueza, así que, obviamente, preocuparíame que a oposición aplaudise un proxecto tan importante de goberno coma este!»

Os orzamentos do teu departamento para 2020 acadan os 157,2 millóns de euros, un 8,9 % máis que en 2019. Un de cada tres euros irá destinado a actuacións relacionadas co Xacobeo, algo que a oposición non ve con moi bos ollos. Pensas que pasa o mesmo entre a cidadanía?
Creo que a cidadanía ve que o Xacobeo é unha oportunidade para Galicia, tanto no terreo da proxección exterior como nos terreos da actividade económica ou de orgullo de país. Eu considero que os galegos, na súa inmensa maioría, son conscientes do potencial do Camiño e das súas moi positivas repercusións en relación á creación de emprego e riqueza, así que, obviamente, preocuparíame que a oposición aplaudise un proxecto tan importante de goberno coma este [ri]! Desde o punto de vista estratéxico, o Xacobeo ten que combinar unha serie de grandes eventos de carácter internacional –que nos proxecten fóra– coa cultura de base. Son compatibles e complementarios.

Moitos tememos que o fenómeno xacobeo acabe convertendo Compostela e os Camiños en parques temáticos. O crecemento constante no número de visitantes é sostible no tempo?
Segundo revelan as últimas enquisas da USC, a inmensa maioría dos seus usuarios non percibe esa masificación, sendo o mellor indicador da súa boa saúde que máis do 90% dos peregrinos que chegan a Santiago recomenda facer o Camiño. Certamente, todo apunta a que o número de peregrinos vai seguir medrando, polo que debemos estar preparados para evitar efectos perversos. Neste sentido, todos os integrantes da comisión organizadora do Xacobeo, onde estamos o Concello, a Igrexa, a Xunta e o propio Goberno do Estado, estamos moi concienciados da necesidade de evitar calquera tipo de problema asociado á conxestión. Somos moi conscientes de que o mellor embaixador do Camiño, de Compostela, de Galicia, da nosa cultura, do turismo, é precisamente a persoa que despois de visitarnos volve á súa vida cotiá falando ben de nós.

Cales son as intervencións máis importantes que hai que realizar nos Camiños de agora a 2021? Atallar o feísmo, rehabilitar os Bens de Interese Cultural…
O Camiño discorre por 1650 km das catro provincias, por 130 concellos, por montaña, vales… O feito de que por aí transiten moitas persoas require que actuemos cunha perspectiva integral en relación ao acondicionamento da propia traza. Temos un plan de mantemento licitado por 15 millóns de euros para concellos e particulares, investimento que se suma aos 12 millóns destinado a este fin nos últimos tempos. Tamén temos que actuar nos BIC.

Entre eles, este de San Martiño Pinario [onde ten lugar a entrevista e a sesión de fotos].
Si. No caso de San Martín Pinario, asinamos un convenio por valor de 600.000 euros destinado a mantemento e acción cultural.

A primeira exposición de entidade de cara ao Xacobeo 2021 é Galicia, un relato no mundo. Como cambiou a nosa visión de nós mesmos desde Galicia no tempo [cuxa sede foi San Martiño Pinario]?
Galicia cambiou moitísimo en 28 anos. Somos, afortunadamente, unha comunidade completamente homologable en dereitos, desenvolvemento e servizos públicos, das máis avanzadas de Europa. A historia da Galicia das últimas décadas é unha historia de éxito a todos os niveis, así que coa exposición Galicia, un relato no mundo pretendemos superar a visión do atraso ou de periferia. A través de Galicia, un relato no mundo quixemos contar que Galicia sempre tivo presenza nas tendencias e movementos mundiais. Creo que temos que superar esa idea do atraso para poder ser conscientes da forte evolución que experimentou Galicia, con cousas que mellorar, pero para ben.

Tres son as grandes exposicións que festexarán a chegada do 21. Cal é a conexión entre elas?
O fío condutor común é sabermos quen somos para sobre todo poder saber quen queremos ser: de onde vimos e cara a onde queremos ir, como galegos e como Galicia. Tras Galicia, un relato no mundo, teremos Galicia de Nós a Nós, conmemorando o centenario da Xeración Nós, que foi cando se configurou a idea de Galicia tal e como hoxe a entendemos, unha exposición que nos achegará ao que nos identifica, o que nos fai ser galegos hoxe. Será en 2021 cando se inaugure Galicia Futuro, pensada para ir máis alá da seguinte década e do seguinte Xacobeo, pensada para saber que é o que queremos ser no futuro.

«A través de Galicia, un relato no mundo quixemos contar que Galicia sempre tivo presenza nas tendencias e movementos mundiais. Creo que temos que superar esa idea do atraso para poder ser conscientes da forte evolución que experimentou Galicia, con cousas que mellorar, pero para ben»

«O turismo é unha fonte de riqueza importantísima para o país e a cultura é un dos nosos principais recursos turísticos. Canto máis potente sexa a nosa cultura e canto máis respectemos a nosa cultura e máis a poñamos en valor, máis turismo teremos, e canto máis turismo teñamos, máis oportunidades teremos tamén para potenciar a nosa cultura»

«A realidade é que somos os que máis medramos fóra da estación estival a nivel de demanda turística en áreas de climas inestables, froito da nosa riqueza gastronómica e paixasística, e do noso espírito acolledor»

Témosche oído dicir que este Xacobeo pode supoñer un 0,9% de incremento no PIB, mais a creación de 11.000 empregos directos. Cultura e turismo son dúas caras da mesma moeda?
A cultura é a alma do país e o turismo a súa face. O turismo é unha fonte de riqueza importantísima para o país e a cultura é un dos nosos principais recursos turísticos. Canto máis potente sexa a nosa cultura e canto máis respectemos a nosa cultura e máis a poñamos en valor, máis turismo teremos, e canto máis turismo teñamos, máis oportunidades teremos tamén para potenciar a nosa cultura. Máis alá da cuestión cuantitativa o que realmente importa é que os galegos vexamos o Xacobeo como unha oportunidade para presentarnos ao mundo, para presumir do que somos no mundo, porque non hai unha marca en Galicia tan coñecida a nivel internacional como o Camiño de Santiago.

O turismo en Galicia vén de vivir un dos mellores exercicios, cun forte crecemento nas pernoctacións e no número de visitantes estranxeiros. Non será polo tempo meteorolóxico, ou talvez si?
Depende, como diría un bo galego. Obviamente os meses centrais do verán son meses con maior afluencia turística porque tamén é cando as persoas temos máis tempo libre, hai vacacións escolares etc. A realidade é que somos os que máis medramos fóra da estación estival a nivel de demanda turística en áreas de climas inestables, froito da nosa riqueza gastronómica e paixasística, e do noso espírito acolledor.

En clave turística, que suporá que o AVE chegue en hora a Galicia?
O AVE traerá efectos moi positivos para o interior de Galicia de xeito inmediato. Desde Ourense, que vai ser a porta de Galicia, poderemos estar en media hora na Ribeira Sacra, podemos estar en moi pouco tempo coñecendo as paisaxes do interior de Galicia, vales como O Ribeiro, Monterrei, A Ulloa, as serras orientais do Caurel e Os Ancares e, por suposto, a propia cidade de Ourense e Lugo, que son dúas cidades tremendamente fermosas e que teñen moito que ofrecer. O AVE axuda a reducir distancias e xera accesibilidade e conectividade entre Galicia e os mercados emisores. Será un turismo máis respectuoso, moi sostible, un turismo de alta capacidade adquisitiva, con moito valor no 21 ou no 22…, no momento en que o goberno central lle poña remate.

O verán é a época máis animada do ano, no que a visitantes se refire e tamén no que respecta aos festivais. FestGalicia é ocio e diversión, pero tamén retorno económico. É Galicia unha potencia neste eido?
O turismo de festivais é un turismo en alza, sobre todo entre a xente moza que a miúdo programa as vacacións en función dos festivais. Temos un estudo da USC que fixa en máis de 40 millóns o impacto económico do turismo de festivais en Galicia. Estes eventos, ademais de ofrecer diversión e ocio, teñen un retorno económico importante e estimulan a nosa industria cultural. É, pois, unha tarefa importante afianzarnos como destino de festivais e darlle pulo á rede de festivais integrados en FestGalicia, cuxa oferta especializada está moi espallada polo territorio en pequenas localidades como Viveiro, a Illa de Arousa ou Caldas de Reis, e representa un gran revulsivo económico.

Illas Cíes-Parque Nacional das Illas Atlánticas de Galicia é a Ribeira Sacra agardan obter axiña o seu recoñecemento como Patrimonio da Humanidade. En que situación se atopan as súas candidaturas?
En xeral, quero dicir que a Xunta de Galicia ten desenvolto un importante traballo no eido do Patrimonio Mundial da UNESCO. Nestes últimos anos formamos parte de dúas candidaturas conxuntas que lograron o éxito, os Camiños do Norte, en 2015, e a Pedra Seca, en 2018 e actualmente, a Ribeira Sacra será a candidata de España no vindeiro 2021. Esta é a candidatura máis avanzada, pero temos ademais outros dous bens inscritos na Lista Indicativa Nacional e rexistrados na UNESCO. Refírome ás candidaturas das Illas Cíes-Parque Nacional das Illas Atlánticas de Galicia e a de Cidade de Ferrol: Porto da Ilustración, que apoiamos e faremos todo o posible por que sexan realidade no medio prazo.

O primeiro grande escaparate para Galicia de 2020 é Fitur. Que Galicia imos trasladar ao mundo?
Este ano é un ano especial, ao tratarse do último Fitur antes do Xacobeo 21. De feito, Galicia estreará un novo pavillón no que trasladaremos unha oferta turística renovada baseada nas potencialidades da nosa Comunidade como destino e que a distinguen doutros territorios, como son a aposta por un turismo de calidade, o impulso da nosa gastronomía, o noso patrimonio ou a nosa paisaxe. Ademais, tal e como comentaba, o Xacobeo 21 terá un papel destacado. Acabamos de presentar a programación do vindeiro Ano Santo que inclúe máis de 7.500 actividades para os anos 2020 e 2021 e que buscarán a participación da sociedade e a descentralización do evento nesta celebración.

CONTIDO EXTRAÍDO DO NÚM. 15
Queres ollar outros contidos relevantes?

BEME

150 150 CORALIA

Ata o 29 de maio, a Secretaría Xeral da Emigración mantén aberto o prazo para solicitar unha das Bolsas Excelencia Mocidade Exterior (BEME), que na súa cuarta edición ofrecen 150 prazas para que as mozas e mozos galegos do exterior fagan un mestrado en Galicia.

Como consecuencia da declaración de Estado de Alarma decretado en España pola crise do Covid-19, a Secretaría Xeral da Emigración decidiu ampliar nun mes o prazo para a solicitude das bolsas, inicialmente aberto ata o 30 de abril, co obxectivo de facilitar a tramitación e reunión da documentación necesaria por parte das mozas e mozos galegos do exterior interesados en vir cursar un mestrado nalgunha das universidades públicas galegas a partir do vindeiro outono.

As bolsas —cuxo proceso de solicitude é integramente telemático— están dotadas con 7.000 euros (no caso de persoas beneficiarias de Europa) ou 7.650 euros (no caso de persoas procedentes do resto do mundo) por curso completo de 60 créditos ECTS. En tanto que aquelas e aqueles que se matriculen nun curso de maior duración (90 créditos) disporán dun presuposto de ata 11.475 euros (en función do continente de procedencia do alumno ou alumna). As mozas e mozos do exterior que queiran beneficiarse deste programa de BEME deben ser galegas ou galegos por nacemento ou descendentes por consanguinidade, acreditar un mínimo de dous anos de residencia no exterior, e estar admitidas ou admitidos na preinscrición dalgún dos mestrados das universidades galegas.

BEME 2020

Convocatoria

BEME 2020

Prórroga

BEME 2020

preguntas frecuentes

Convocatoria en curso

Hai agora un ano, a enfermeira Nerea Couto Caldelas regresou a Galicia, despois de pasar 5 anos en Alemaña, decidida a completar a súa formación. «Actualmente estou cursando o Mestrado de Prevención de Riscos Laborais na facultade de Ciencias do Traballo de Ferrol. Cando o finalice, é una nova porta que se me abre no meu ámbito profesional, polo que non descarto tirar por ese camiño. Iso si, a miña vocación e a enfermería, polo que seguramente siga formándome neste ámbito, facendo cursos, xa que ata o momento foi un pouco complicado. Desde que comecei os meus estudos, o meu soño foi traballar no ámbito das emerxencias, e aínda que en Alemaña me foi posible, gustaríame traballar nese ámbito aquí, en Galicia».

Nerea Couto Caldelas

BEME 2020

Prazos de matrícula

BEME 2020

Presentación das solicitudes

BEME 2020

Listado de máteres

Nerea é unha das cento cincuenta mozas e mozos da Galicia exterior que actualmente están a cursar os seus mestrados nalgunha das tres universidades galegas, grazas ás Bolsas Excelencia Mocidade Exterior – BEME, programa pioneiro da Secretaría Xeral da Emigración que busca atraer os currículos máis brillantes das galegas e os galegos que viven no estranxeiro asociados a especialidades de fácil absorción por parte do tecido produtivo e laboral galego, e que desde a súa terceira edición promove o retorno do talento galego nado en Galicia, como acontece no caso de Couto Caldelas.

Explica Nerea que o seu paso por Alemaña fíxoa medrar a nivel persoal e laboral, precipitando cambios que seguramente non se terían producido de non terse animado a vivir esta experiencia. Tamén conta que lle encanta viaxar e coñecer novos sitios, pero que é aquí onde se sente máis realizada e onde agarda que os seus soños se fagan realidade. «A curto prazo, o meu obxectivo é acabar o mestrado e valorar o mercado laboral que este ámbito me vai a ofrecer. A medio prazo, sería conseguir estabilidade laboral, dentro do posíbel, e seguir a miña formación como enfermeira». Un plan de traballo en liña co principal obxectivo da Estratexia Retorna 2020, co que a Secretaría Xeral da Emigración busca fomentar Galicia como un destino profesional de calidade captador de talento.

O seu é un currículo brillante, resultado de anos de esforzo. «Moita xente deume ese consello (meus pais, mestres etc.). E eu tento todos os días esforzarme, todo o que meu corpo e a miña mente me permiten. Hai días que é máis sinxelo, polo ánimo, ganas etc. Outros días faise máis complicado, por falta de tempo, de forzas etc., pero eses días procuro dedicar uns minutos a ‘resetear’, priorizar e seguir adiante».

Benvidos todos e todas a casa.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Calidade certificada

150 150 CORALIA

Galicia é a terceira comunidade autónoma española con máis produtos de calidade certificados. Falamos de ata 36 selos de denominación de orixe ou indicación xeográfica protexida. Por iso, a comunidade galega non se entende sen a súa gastronomía e, de feito, esta constitúe un dos principais atractivos da súa ampla oferta turística. Así, os visitantes acoden a Galicia atraídos, entre outras cousas, polos seus manxares, sendo esta unha das grandes motivacións para a súa viaxe.

Estas producións do campo galego víronse potenciadas nos últimos anos de forma cualitativa e cuantitativa grazas á dinamización dos coñecidos como produtos de calidade. Trátase de recursos alimentarios que constitúen unha das mellores ferramentas das que dispón o medio rural desta comunidade para asegurar o seu futuro, emprender novas vías de desenvolvemento e, mesmo, reinventarse.

Proxección internacional

Coa posta en valor dos produtos de calidade, a través das denominacións de orixe protexidas (D.O.P) e das indicacións xeográficas protexidas (I. G. P.), os produtos galegos alcanzaron unha nova dimensión, máis competitiva no mercado, atractiva para o consumidor e con todas as garantías de que o produto que se ofrece pasou rigorosos controis de calidade, como mostra do seu especial coidado no proceso de produción e comercialización.

Viños e augardentes

Galicia conta con cinco denominacións de orixe de viño (Ribeiro, Valdeorras, Rías Baixas, Ribeira Sacra e Monterrei). Cada unha cunha personalidade ben definida, pero todas cun denominador común: a calidade e a vinculación moi directa co territorio. Compre sinalar que os viños con indicación xeográfica (tamén coñecidos como Viños da Terra), cos que contamos con catro: Barbanza e Iria, Betanzos, Val do Miño-Ourense e Ribeiras do Morrazo.

A comunidade autónoma destaca tamén pola riqueza e variedade das súas bebidas espirituosas. As indicacións xeográficas dos augardentes e dos licores tradicionais de Galicia protexen tanto o bagazo como o augardente de herbas, o licor de herbas e o licor café, bebidas que forman parte inseparable do imaxinario colectivo desta terra.

Carnes

As carnes de Galicia sempre gozaron de prestixio e recoñecemento. No caso do vacún, existe un selo de calidade: Ternera Gallega, a indicación xeográfica máis importante no sector cárnico español.

A protección destas producións viuse potenciada nos últimos tempos coa creación da Indicación Xeográfica Protexida Vaca Gallega e Buey Gallego. Esta IGP naceu en 2017 para protexer e amparar o sector e ofrecer un produto tan relevante como a carne de vacún maior, garantindo a súa orixe e calidade, igual que se vén facendo desde hai 30 anos con Ternera Gallega.

Tamén o sector cárnico de porcino galego de calidade ten o seu recoñecemento coa IGP Lacón Galego e, no ámbito avícola, convén lembrar a incorporación aos selos de calidade do moi apreciado Capón de Vilalba.

Lácteos

Un dos puntos fortes de Galicia é o relacionado coa produción láctea. Neste sentido, hai que destacar, en primeiro lugar, a existencia dun indicativo que certifica o leite galego de calidade diferenciada. Trátase de ‘Galega 100%’, un selo que garante a excelencia do produto e que este, ademais, ten como orixe explotacións da comunidade autónoma.

Este selo promociónase durante todo o ano a través de distintos eventos, relacionados fundamentalmente coa gastronomía e co deporte, co obxectivo de incentivar o consumo de leite e de produtos lácteos galegos de calidade entre a poboación, tendo en conta os seus beneficios para a saúde. Neste senso, podemos destacar eventos promocionais como as carreiras pedestres de Frades, Angrois e Porto do Son, diversos partidos de baloncesto en Ourense e en distintos certames gastronómicos, como Xantar, Fórum Gastronómico da Coruña ou Salimat, entre outros.

Estas accións promocionais consisten, fundamentalmente, nun posto itinerante que conta cun mostrador-expositor para almacenaxe e distribución de bricks de leite. Tamén se empregan paneis e folletos informativos sobre a marca, para facilitar ao consumidor información sobre a maneira de identificar este leite nos diferentes puntos de venda, así como sobre as garantías e o seu significado. En todo o ano 2019 repartíronse case 60.000 unidades de bricks de leite amparado pola marca de garantía ‘Galega 100%’.

Polo demais, Galicia destaca tamén pola calidade dos seus queixos, con catro denominacións de orixe protexidas (Arzúa-Ulloa, Cebreiro, Tetilla e San Simón da Costa). Cada un ten a súa propia personalidade, pero todos coinciden en ofrecer ao consumidor un produto feito co máximo esmero e a partir dunha materia prima –o leite galego– de gran calidade.

Outros produtos

Merece, así mesmo, especial recoñecemento a calidade contrastada dos pementos que se producen en Galicia, os de Herbón, O Couto, Oímbra, Arnoia e Mougán. Son cinco tipos diferentes de pementos, amparados baixo o selo dunha denominación de orixe, no caso do primeiro, e de indicacións xeográficas protexidas nas restantes.

Os Grelos de Galicia son outro dos produtos da horta galega con calidade amparada por un indicativo específico, coa vista posta nunha maior proxección fóra da comunidade autónoma. Pódense atopar no mercado en varios formatos (fresco, conxelado ou en conserva), o que supón un elevado número de consumidores potenciais.

As castañas, as patacas ou o mel producidos en Galicia tamén contan con recoñecemento especial pola súa calidade. En canto á Castaña, a zona de orixe deste produto –inseparable do outono galego– abarca a maior parte do territorio de montaña, mentres que no caso do Miel de Galicia, a súa área de produción esténdese por toda a autonomía. A apicultura constitúe ademais un elemento importante da etnografía en Galicia, onde perduran construcións tradicionais vinculadas a esta produción artesanal.

A IGP Pataca de Galicia ampara outra referencia da despensa galega e ten a súa zona de produción repartida nas subzonas de Bergantiños (na Coruña), Terra Chá, A Mariña e Lemos (na provincia de Lugo) e A Limia (en Ourense).

Pola súa banda, a Faba de Lourenzá ou o Pan de Cea, entre outros, asocian o nome da súa zona de produción ao do produto. O cultivo da Faba de Lourenzá abarca o territorio costeiro da provincia de Lugo e con este distintivo déuselle nome propio a esta variedade. Ademais, o Pan de Cea, xunto coa Tarta de Santiago, son os dous produtos galegos do sector de panadería e pastelería que contan con distintivo de calidade. A zona de elaboración da torta é toda Galicia, mentres que no caso do pan correspóndese co municipio ourensán de San Cristovo de Cea.

Ademais, hai que destacar o recente recoñecemento europeo para a Indicación Xeográfica Protexida Pan Galego. Un novo selo que supón unha oportunidade para protexer e poñer en valor un produto tan típico da gastronomía galega.

Precisamente, a aprobación definitiva deste selo deu por finalizada unha vella aspiración dos panadeiros galegos, que vían necesaria a creación deste indicativo para facilitarlle aos consumidores a identificación no mercado do auténtico pan galego.

A Agricultura Ecolóxica –unha denominación que, a diferenza das demais, non ten carácter xeográfico– é outro indicativo de calidade que rexistrou un gran desenvolvemento nos últimos anos en Galicia. Trátase dun sistema de produción de alimentos baseado nun escrupuloso respecto ao medio ambiente, o benestar animal e o mantemento e mellora da fertilidade do chan.

En definitiva, Galicia ofrece un amplo abanico de produtos alimentarios de extraordinaria calidade e por tanto o seu poderío gastronómico está fóra de toda dúbida, sobre todo cando esta magnífica despensa –cualificada por Álvaro Cunqueiro como a de maior ‘amplitude’ de Occidente– ponse en valor grazas ao magnífico traballo dos grandes cociñeiros e cociñeiras desta terra.

Artesanía Alimentaria

Outra ferramenta para impulsar a nosa gastronomía é o Decreto que regula a artesanía alimentaria, a través do cal se pon en valor os produtos agrarios e pesqueiros que se elaboran de forma tradicional. Un decreto que tamén protexe aos seus produtores. Trátase dunha nova regulación que especifica o que é unha produción artesanal para evitar que se empregue de maneira impropia este termo ou outros similares como ‘caseiro’ ou ‘feito na casa’.

O novo decreto regula as condicións técnicas específicas necesarias para que unha produción alimentaria sexa artesanal. Así, establece que os procesos de elaboración deben ser tradicionais, que a presentación dos produtos debe ser singular para mostrar a súa calidade diferenciada, respectando en todo momento a norma técnica aprobada para cada tipo de produción.

Así, distínguense un total de 16 grupos de produtos entre os que están os lácteos, os cárnicos, os produtos da pesca e da acuicultura, viños, licores, sidra, cervexa e produtos de panadería e confeitería, entre outros.

Estas normas técnicas contemplarán, en todo caso, que os produtos artesanais deben estar elaborados con materias primas seleccionadas e que non se poderán utilizar potenciadores de sabor, colorantes ou saborizantes artificiais quedando o uso doutros adictivos suxeitos a importantes restricións. Tampouco se poderán empregar graxas trans (hidroxenadas artificialmente) ou graxas procedentes da palma ou do coco. A utilización como materia prima de produtos semielaborados queda limitada a casos excepcionais xustificados na norma técnica correspondente. Doutra banda, admitirase o uso de medios mecánicos para determinadas fases do proceso de elaboración, respectando o indicado na norma técnica que corresponda. Este novo decreto (en entrará en vigor o 10 de agosto), regula tamén o rexistro da artesanía alimentaria, no que deberán estar rexistradas todas as empresas implicadas. Este rexistro permitirá coñecer con exactitude a dimensión deste recurso social. Ademais da denominación xenérica ‘Artesanía Alimentaria’, o decreto establece outras dúas identificacións que distinguirán dous tipos de produtos artesanais específicos: unha para os produtos caseiros ou da casa e outra para os que se elaboran na montaña. Os primeiros serán os que utilicen como base fundamental as materias primas procedentes dunha explotación agraria ligada á empresa artesanal responsable do produto. Os produtos artesanais de montaña serán os elaborados por empresas artesanais alimentarias pertencentes a zonas cualificadas como ‘de montaña’, de acordo co que establece a normativa da Unión Europea.

Galicia Calidade

E para impulsar aínda máis nosa industria agroalimentaria, esta reforzará a súa presenza na marca Galicia Calidade, co obxectivo de que a súa produción gañe en competitividade nos mercados.

Así, Galicia Calidade será un selo que englobará, identificará e potenciará os produtos galegos con denominación de orixe, indicación xeográfica protexida ou que cumpran requisitos de excelencia en produción ou transformación. Galicia Calidade amparará tamén os produtos derivados das razas gandeiras autóctonas galegas, dándolle así un valor engadido a estas producións, así como o selo Galega 100%, que recoñece e distingue o leite de calidade diferenciada producida nas explotacións leiteiras da nosa comunidade.

Este impulso a Galicia Calidade como identidade da excelencia no rural galego farase sobre a base de dous alicerces: o financiamento e a estratexia. O primeiro deles pivotará sobre a promoción, o posicionamento e a axuda a todos os produtores, produtos e transformadores da nosa produción agroalimentaria. O segundo, a estratexia, centrarase en optimizar recursos, para unificar a acción de todos os actores implicados e para levar a marca ao primeiro nivel mundial de calidade. A gran aposta de Galicia Calidade faise polo valor engadido, xa que non se busca cantidade a calquera prezo, senón produción con calidade diferenciada.

Ademais, Galicia Calidade vai ser unha aposta transversal e de implicación máxima que se enmarca na Galicia Verde, a Galicia Innovadora (formación e investigación), a Galicia Nova e a Galicia Familiar.

COVID-19

Tendo en conta a situación de emerxencia sanitaria actual debido a Covid-19, a Xunta de Galicia vén de pechar un acordo coas grandes cadeas de distribución alimentaria con presenza en Galicia (Vegalsa–Eroski, Gadisa, Froiz, Carrefour, El Corte Inglés, Lidl e Alcampo) para impulsar a compra e fomentar o consumo de produtos agroalimentarios galegos, dándolles así unha nova saída tras o peche da hostalería e dos mercados municipais. Esta iniciativa está aberta a calquera outra cadea que teña interese en colaborar.

O obxectivo deste acordo, cuxa orde acaba de publicarse no Diario Oficial de Galicia, é facilitar novas vías de comercialización aos produtores agroalimentarios da comunidade que están a ter dificultades para chegar ao mercado ao quedar pechadas as súas canles de venda habituais durante a crise do coronavirus.

En concreto, os máis afectados son os produtores/as de froitas e hortalizas, os pequenos elaboradores/as artesanais de queixos e outros produtos lácteos, os produtores/as de mel e produtos apícolas, do sector vitivinícola, os gandeiros/as de vacún, porcino, avícola, ovino e caprino, así como os de razas autóctonas, fundamentalmente de porco celta.

Este acordo estará vixente mentres dure a emerxencia sanitaria. Así, estas empresas comprométense a adquirir estes produtos agroalimentarios durante o estado de alarma para apoiar o sector primario da comunidade galega.

Mercaproximidade

É a nova canle alternativa de comercialización concibida para os produtos agrogandeiros galegos que recolle a orde recentemente publicada no Diario Oficial de Galicia.

Esta rede permitirá ao consumidor acceder facilmente a estas producións nos establecementos de alimentación que permanecen abertos e identificar a súa orixe con claridade.

Poderanse acoller a esta iniciativa, en calidade de provedores os produtores de froitas e hortalizas, os produtores de mel e produtos apícolas, así como os gandeiros de vacún, porcino, ovino e caprino, entre outros. Para iso, deberán formar parte do Rexistro de explotacións agrarias de Galicia (Reaga) e, no caso dos produtos non transformados, estar integrados na sección de venda directa (Sevedi). Tamén poderanse incorporar á rede as industrias de transformación de produtos agrogandeiros rexistradas no Rexistro de industrias agrarias.

A adhesión dos provedores a ‘Mercaproximidade’ poderase levar a cabo preferentemente a través das organizacións profesionais agrarias, das asociacións de produtores e dos consellos reguladores de denominacións de orixe e de indicacións xeográficas protexidas, que serán os encargados neste caso de negociar cos compradores en nome dos produtores.

A maiores, lanzarase unha campaña de comunicación e sensibilización dirixida ao consumidor final, para conciencialo de que coa súa compra pode axudar aos agricultores e gandeiros galegos para garantir o futuro do rural galego. Neste sentido, os produtos de ‘Mercaproximidade’ estarán perfectamente identificados, para que os consumidores coñezan a súa orixe, así como o seu vínculo coa iniciativa.

Así, ambas as dúas iniciativas teñen como finalidade última frear a perda de ingresos das persoas agricultoras e gandeiras galegas para apoiar o futuro das súas explotacións e garantir así a supervivencia do motor principal da dinamización do rural, á vez que se poñen no mercado produtos agroalimentarios de máxima calidade.

Fonte: CONSELLERÍA DO MEDIO RURAL

Queres ollar outros contidos relevantes?

arquitectura

150 150 CORALIA

Nesta vivenda situada en Mera asistimos a un poderoso equilibrio de contrastes, que nos inspiran a falarmos de confluencias necesarias: entre interior e exterior, entre modernidade e posmodernidade, e moi especialmente, entre profesionais e propiedade.

Reportaxe de XEMA VARELA
Fotografías de HÉCTOR SANTOS-DÍEZ

Agrada ver que a arquitectura está cada vez máis preto das persoas e que vai quedando atrás a época na que as rixideces do movemento moderno lle facían pensar a moita xente que encargar o deseño dunha casa significaba enfrontarse a un abafante exercicio de divismo. Aquí apréciase unha singradura conxunta, unha unión de forzas para chegar ao mellor porto posible.

Nestes tempos de incertezas, baixo o paradigma da reestruturación económica e a influencia do posmodernismo, desvélanse interesantes ferramentas de xogo que, como por exemplo a hibridación, amplían o espectro de posibilidades. Alguén se sorprende hoxe de ver un pantalón vaqueiro combinado cun abrigo de pel? Estas mesturas, no seu día irreverentes, tamén atopan a súa expresión no ámbito do interiorismo en Galicia e funcionan como ponte de enlace entre a súa vertente máis culta e a máis informal.

Desta vivenda, obra dos arquitectos Tejedor e Otero, queremos destacar precisamente a destreza das súas mesturas que, sen ánimo de grandilocuencias, lle confiren unha interesante riqueza espacial e unha sutil habilidade para chegar ao lado íntimo das persoas.

Desta vivenda, obra dos arquitectos Tejedor e Otero, queremos destacar precisamente a destreza das súas mesturas que, sen ánimo de grandilocuencias, lle confiren unha interesante riqueza espacial e unha sutil habilidade para chegar ao lado íntimo das persoas.

Partindo do forte carácter dunha traballada envolvente de formigón, en conexión co mar e coa paisaxe, vainos sorprendendo a revelación dun interior cargado de matices. É entón cando a cor comeza a aparecer, resaltada sobre a constante presenza gris do formigón e servíndose do negro como fío condutor.

O dourado dos elementos en latón establece un diálogo sen complexos entre as tendencias mid-century e a ansia de permanecer do continente. Detalles preciosistas que se conxugan con acabados rudos como os da madeira dos cercos das xanelas. Pezas de mobiliario con apelidos relaciónanse con outras máis anónimas. Composicións moi medidas déixanse seducir polo aparentemente improvisado. Luces e sombras, brillos e mates, fascinación dos contrarios.

Como protagonista principal, o espazo único de salón, comedor e cociña anticípanos a intensidade das sensacións que atravesan toda a vivenda. Alí moldéase a luz natural a través de aperturas en diferentes orientacións da fachada e podemos percibir o olor a brisa mariña mentres nos abraza o son das ondas.

Todo flúe nun escenario no que xorden de xeito natural os debates pendentes, porque unha casa non é só un espazo que deba servir a quen a habita, senón que os conceptos que a percorren teñen un impacto na sociedade. Só hai que imaxinar como sería vivir nun bloque de vivendas da antiga Unión Soviética ou nunha casa da América do Norte da posguerra.

É labor dos profesionais debullar e encher de significados coherentes as nosas vivendas, e entre a amalgama de temas que hai que abordar, destacariamos a urxencia da redefinición de dous espazos fundamentais: a cociña e o cuarto de baño. Herdeiros dunha tradición funcionalista, na que se primaba a eficiencia no desenvolvemento das tarefas, quedaron atrapados nun traxe que lles vai estreito, nunha aparencia fría e en exceso hixienista.

Modelos herdados do século pasado aos que cómpre darlles a volta pouco a pouco, e aos que esta casa en Mera (Oleiros) lles achega a súa particular e interesantísima visión, a través dunha cociña e un baño pensados como espazos de convivencia, comunicados axilmente co resto da casa e incluso co exterior da mesma.

Atrápannos ao instante e deixa lugar para a improvisación e o caos. Vese que a medida xusta se funde coa vontade de romper un pouco as normas.

O baño non é unha única estancia pechada en si mesma. Composto de varios recintos, permite que a bañeira, os lavabos e incluso a ducha, entren en comunicación co exterior, abríndose a este a través de grandes cristaleiras.

No seu conxunto, esta casa está chea de deliciosos recantos, enlazados uns a outros a través de coidadas transicións. Hai lugar para a intimidade e tamén para a extroversión, funciona como refuxio de inverno e como lugar de encontro para o verán. Discreción e carácter unidos redundan nun dinamismo e nunha alegría que contaxian.

Resulta ademais inevitable que nos cative o atractivo da súa luz, que ao longo das diferentes horas do día, vai creando sinuosos efectos e impregnando de matices as madeiras, os mármores, os metais… Materiais naturais pensados para durar e empaparse dunha historia de vida.

En palabras dos arquitectos Tejedor e Otero: “esta casa foinos sorprendendo pouco a pouco, na execución de cada elemento. Hai algo máxico no feito de concibir unha cousa e ver que se fai palpable”.

Quedámonos con iso. Aquí hai algo máxico.

Contido extraído do núm. 14

Queres ollar outros contidos relevantes?

Unha viaxe de dez anos

150 150 CORALIA

Agora que se popularizou nas redes sociais o Ten Years Challenge, que consiste en que o usuario comparta dúas fotografías de si mesmo, unha de 2009 e outra actual, e que serve para pouco máis que demostrar o moito que melloraron os filtros dixitais, sería interesante realizar o mesmo desafío (mellor chamémoslle xogo) cos comercios da améndoa histórica de Santiago.

I

maxinemos que un compostelán que pasou fóra unha década ininterrompida, ao regresar a casa en 2019, decide dar un paseo polas arterias tradicionais do comercio santiagués. Imaxinemos o seu susto ao ver o espectáculo surrealista de snacks americanos, galletas francesas e xamón de Salamanca a carón da casa na que viviu Eugenio Granell.

Acordemos, antes de nada, que ese centro histórico é o que traza Ramón Villares no volume Historia de Santiago. Concéntrase, desde a segunda metade do XIX, nos arredores do que era a Praza do Pan ou do Campo, e na actualidade coñecemos como Cervantes. Despois discorre por esa gran rúa con lixeiros meandros á que chamamos con tres nomes distintos: Preguntoiro, Caldeirería e Orfas, até desembocar no Toural. Podemos prolongar un pouco o paseo pola Rúa do Vilar. Coido que quen máis quen menos convirá en que a ruta de peregrinación do comercio histórico da nosa capital non debería ser moi distinta a esa.

Mais volvamos ao noso santiagués imaxinario que coma outro Ulises moderno regresa á súa Compostela natal despois dun periplo de dez anos. Imaxinémolo chantado fronte ao escaparate do que foron os Almacenes Olmedo na Praza do Toural, nunha das situacións máis emblemáticas da cidade vella compostelá. Por se acaso esquecera o que se erguía antes no lugar, lémbrallo o vello letreiro de letras corpóreas de metal: ALMACENES OL EDO. O segundo M caeu. Talvez algún veciño ou peregrino teña na casa un pisapapeis xigante con forma de M. O M non está, mais o seu espírito segue tatuado na parede. O trazo da letra debúxase con menor sucidade que o resto da pedra; ten o estraño mérito de ser menos sucio, algo que de ningunha maneira o converte en limpo.

Se o Ulises asoma ao antigo escaparate da que fora unha das referentes da moda compostelá desde os anos 40, verá a definición gráfica do abandono. Unha baeta amarela de supermercado, un rolo de papel hixiénico engurrado pola humidade, a cabeza dunha flor á que lle falta o tallo, unha rampla de madeira que non conduce a ningures, manchas sospeitosas coma as desa festa na que se che foi a man… Hai catro anos fora o centro de campaña de Compostela Aberta para as Municipais. Rumoreouse varias veces que un Hard Rock Cafe abriría alí as súas portas. Mais polo de agora non é senón o símbolo máis visíbel dos estertores do comercio histórico.

Alex & Fred, en Coralia

A Ferretería Torres permanece pechada a cal e canto, xa só serve coma escenario para filmes. O monfortino Dani de la Torre rodou alí con Luís Tosar a súa última película, La sombra de la ley. Unha imaxe ben descritiva do que é o centro de Santiago: o fermoso escenario, pictórico, fotográfico, cinematográfico, dunha cidade histórica que está a deixar de existir. A estrela que seguimos ver brillar despois de morta.

Petróglifo histórico cruciforme

Nunha das portas de Olmedo hai un papel cuadriculado escrito a man cun teléfono de contacto; na outra porta, adhesivos e pintadas. Os afeccionados máis radicais do Celta quixeron deixar alí proba das súas cores. Algo semellante fixeron noutro comercio histórico, a Papelería Compostela, que botou o peche en 2017. Os seus escaparates, antes ateigados de cadernos, material de oficina e un curioso higrómetro no que un monxe predicía o tempo cunha variña, agora están tamén comidos por adhesivos de todo o tipo. Semella que son necesarias só unhas semanas para que a xente vaia chantándoos nos cristais. Medran coma a mala herba, coma as enredadeiras nas casas de campo.

Cinco metros ao norte da Papelería Compostela está o corpo insepulto da tenda de electrodomésticos na que o noso santiagués hai non tanto compraba reprodutores e cintas de casete desas que se enrolaban e había que arranxar cun boli Bic e un movemento de pulso. Compraba pilas meirandes que Iphones e outros aparatos analóxicos que lle fan pensar no rápido que se fixo vello. A tenda tamén está engulida polos adhesivos. O curioso é que na porta está pendurado o cartel de Prohibido Fixar Carteis. Responsable a Empresa Anunciadora. Quen pega os adhesivos ri desas advertencias. A palabra responsable non a entende (en realidade, cústalle entender calquera palabra, especialmente as que poñen os seus adhesivos).

Enfronte da tenda de electrodomésticos estaba a froitería Las Delicias, que botou o ferrollo na primeira semana deste ano. Uns pasos máis aló, a Ferretería Torres permanece pechada a cal e canto, xa só serve coma escenario para filmes. O monfortino Dani de la Torre rodou alí con Luís Tosar a súa última película, La sombra de la ley. Unha imaxe ben descritiva do que é o centro de Santiago: o fermoso escenario, pictórico, fotográfico, cinematográfico, dunha cidade histórica que está a deixar de existir. A estrela que seguimos ver brillar despois de morta. Preto de Torres outra ferraxaría, Casas Chico, en Casas Reais, apura os seus últimos días aberta mentres escribimos estas liñas. Un comercio que leva vendendo desaparafusadores aos composteláns desde 1858. Pero xa ninguén merca parafusos nin desaparafusadores. Para que? Se xa vén todo na bolsiña de plástico do Ikea, e todo o montamos cunha desas chaves Allen, ou como se chamen.

Deixamos que o Ulises dea volta e se desquite de tanto desgusto mercando un libro nesas librarías do centro que tanto lle gustaban. Primeiro terá que pasar polo que era a Fábrica de Chocolates Raposo, no Preguntoiro, da que lembra o marabilloso cheiro a chocolate que derramaba pola rúa. O peche da chocolataría foi anterior á marcha do noso santiagués imaxinario, mais cando el marchou polo menos era unha tenda de roupa: Esnou. Máis tarde foi a flagship store de Viriato. Agora é só un local abandonado coas cortinas botadas e unha vitrina que garda un nobelo de lá de Viriato que amarela co tempo.

Nese momento, o santiagués imaxinario xa estará algo triste ao ver os referentes da infancia sometidos ao abandono. Mais poucas cousas lle doerán como a que lle espera alá onde toda a vida estivo a libraría Galí. É certo que xa pechara cando marchou (pechou en 2006). Durante un tempo foi a libraría máis antiga de España, un lugar centenario ao que os estudantes universitarios acudían buscar os seus manuais especializados. O noso inxenuo santiagués pensou que quizais alguén puidera reutilizar o local para abrir outra libraría que devolvera ao Vilar un chisco do brillo perdido. Non a hai, non. Nada máis lonxe da realidade. O que abriron foi unha tenda de souvenirs. Unha máis! Onde antes había libros, hai figuriñas de rás e de bruxas e camisetas de Alguén foi a Santiago e só me comprou esta merda de camiseta. A esas alturas Ulises preguntarase se realmente paga a pena vivir nun mundo onde a xente prefire unha camiseta que di Soy el pulpo a la gallega antes ca un libro. Onde estaba González, a libraría máis espazosa que se lembra en Santiago, agora hai unha pizzaría. Onde estaba a libraría Toural, ágora de faladoiros interminábeis, agora hai unha tenda de roupa, non precisamente de Haute couture ou Prêt-à-porter.

É xusto admitir que tamén onde houbo certos comercios históricos érguense agora locais que non só mantiveron a estrutura e aspecto do inmóbel, senón que achegan unha vizosa actividade á améndoa. O Benboa abriu recentemente as portas onde, entre 1837 e 2015, estivo a Droguería Pérez Labarta; o que fora Almacenes El Pilar é o Auditorio de Afundación, o Riquela ocupa o espazo que desde 1932 foi o de Calzados Severino (agora mudáronse á Caldeirería), a histórica Farmacia Bermejo (1879) é na actualidade a tenda de roupa Fábrika Fan, un baixo que cando o Ulises marchou de Santiago en 2009 era a oficina de Correos provisional mentres a do Franco estaba en obras.

Alex & Fred, ilustración

Imaxinemos por un momento que o noso santiagués retornado toma un respiro e decide entrar en Catrineta Conserveira, na ruela de Altamira, bo exemplo de renovación do comercio histórico. Alí, tras o mostrador, encontrarase con Cristina Doel, que lle contará que onde hoxe está Catrineta antes estivo Ultramarinos Recouso e antes del outro ultramarinos: O Raposo. «A estética de Recouso é a que recollemos nós», di Cristina. Catrineta Conserveira ofrece algunhas pistas para a supervivencia do pequeno comercio: «Hoxe en día a superespecialización é case unha obriga. Vemos que as novas tendas que están xurdindo son todas superespecializadas», di Cristina. Outro valor engadido: o produto propio. «O noso leitmotiv é a conserva, que é algo moi noso. Ofrecemos produto galego e portugués. Está claro que o cliente valora o produto de proximidade». A carón de Catrineta, Boles Galicia segue este precepto ofrecendo artesanía galega de calidade, igual que fai Merlín e Familia desde a Rúa Xelmírez. Non obstante, nin coa superespecialización nin a proximidade, Cristina acaba de ser optimista: «Eu vexo un futuro semellante a aquela película de Pixar, Wall-E, na que a xente estaba todo o día metida nunha cápsula dándolle a un botón. A min paréceme tristérrimo, pero seica é cara onde avanzamos».

Tampouco atopa Ulises optimista a Ana Porto, de Maravalla, negocio especializado en cosmética que dá nova vida ao local histórico da Farmacia Moderna na Rúa das Orfas. «Se che digo a verdade, hoxe cóllesme un pouco pesimista, mira o día que fai». Fóra escóitase o ruído da chuvieira golpeando o chan. A súa receita: «Eu aposto por facer o que eu quero, o que me gusta e o que me gustaría atopar. Penso que iso é o que se debería facer, logo vender ou non vender xa é outra cousa. A nós o negocio funciónanos coa xente de aquí». Ana tamén é das que pensa que o comercio tradicional, máis pronto ou máis tarde, acabará desaparecendo. «O que percibo é que no futuro todos compraremos desde a casa. Cando pecha un negocio dicimos: oh, que pena. Pois non se trata diso, trátase de facer algo antes de que iso ocorra, non?».

Hainos que, como Astérix, aínda resisten ao invasor. Levan máis dun século facéndoo. Algún como Ultramarinos Carro (1880), no Toural, apostaron por modernizar o negocio e transformarse nun comercio de alimentación gourmet. A Sombrerería Iglesias (1912) é un deses negocios superespecializados dos que nos falaba Cristina. Resisten tamén estabelecementos míticos coma Comercial Tojo (1913), Confecciones Riande (1923) ou Confecciones Garabal (1906), malia que esta última cambiou de donos.

Un dos meirandes motivos da morte do comercio histórico foi o cambio da Lei de Arrendamentos Urbanos, a coñecida como Lei Boyer, que provocou que o 1 de xaneiro de 2015 desapareceran os alugueiros de renda antiga e fixo que o prezo de alugueiro dos inmóbeis do centro histórico se multiplicaran até por dez. Isto conduciu ao peche de moitos negocios. En moitos casos, os arrendadores preferiron manter os baixos baleiros antes que rebaixar as súas pretensións.

Petróglifo histórico cruciforme

«Só coa xente desta praza xa podías vivir. Agora xa non vive ninguén. Veñen turistas, que pasan aquí un día ou dous. Os turistas están moi ben, pero no comercio, do que vivimos, é da xente de Santiago»

José Luis Cepeda

Petróglifo histórico cruciforme

Non poden confiarse, porén. O invasor é metódico, constante, imparábel. As súas estratexias son variadas, e loitar contra elas, complexo. «É a economía, estúpido», dicían na campaña que levou a Clinton á Casa Branca. Segue a ser a economía, estúpido, disfrazada de globalización, dixitalización, xentrificación e moitas outras palabras rematadas en -ción.

Un dos meirandes motivos da morte do comercio histórico foi o cambio da Lei de Arrendamentos Urbanos, a coñecida como Lei Boyer, que provocou que o 1 de xaneiro de 2015 desapareceran os alugueiros de renda antiga e fixo que o prezo de alugueiro dos inmóbeis do centro histórico se multiplicaran até por dez. Isto conduciu ao peche de moitos negocios. En moitos casos, os arrendadores preferiron manter os baixos baleiros antes que rebaixar as súas pretensións.

A miúdo os inmóbeis eran propiedade das familias, o cal posibilitou que algúns seguiran desenvolvendo o seu labor. Mais o ilustre pasado tamén fai habitual que eses comercios sexan rexentados por persoas que superan amplamente a idade de xubilación. Hainos que non atopan relevo e acaban pechando. Son negocios que esixen un esforzo enorme; cómpre ter en conta a competencia que desde hai longos anos exercen grandes superficies comerciais como El Corte Inglés ou As Cancelas. E nos últimos, a explosión do comercio online e a ditadura de Amazon.

Por se fora pouco, a propia idiosincrasia de Santiago como foco turístico e a puxanza do Camiño fan de apartamentos, restaurantes e tendas de recordos os negocios máis rendíbeis. O mundo estase a uniformar, perdemos riqueza e diversidade. Compostela é cada vez máis un espazo global: está a deixar de ser nosa para ser de todos.

Antes falabamos de Astérix e a súa loita contra o invasor. Quizais unha das ideas máis reviradas de Xulio César contra os galos foi aquela de construír un edificio de vivendas para romanos preto da aldea gala. A eses «turistas» romanos non se lles escapou que a vila de Astérix lles ofrecía precisamente o que buscaban: algo pintoresco e, sobre todo, barato. Comezaron a comprarlles antigüidades ao ferreiro Esautomátix e peixe ao peixeiro Ordenalfabétix. En moi pouco tempo a metade dos galos da aldea abriran unha peixaría. A outra metade abrira unha tenda de antigüidades. Xa en 1971, no volume A Residencia dos Deuses, Goscinny e Uderzo viron o que se nos viña enriba.

Pero regresemos ao noso santiagués imaxinario. Imaxinemos que, abatido, regresa ao punto de partida. Á Praza de Cervantes. Alí resiste un dos comercios históricos por excelencia de Santiago: Ultramarinos Cepeda (1888). É posíbel que non sexas un verdadeiro santiagués se non probaches as améndoas a granel de Cepeda. Ademais de mercar as delicatessen da tenda, no seu interior un pode ter a oportunidade de falar co seu dono, José Luis Cepeda, historia viva de Santiago. Iso é o que fai o noso Ulises.

«Meu pai colleu esta tenda en 1931, e eu levo xa sesenta anos», cóntalle José Luis, «pero o que está a ocorrer agora co comercio histórico é unha pena. Deprime». Cepeda láiase: «Isto antes estaba cheo de xente, de veciños, a poboación do casco histórico era moito maior». Nese intre, unha clienta entra a mercar améndoas sen sal e introdúcese na conversa: «É unha tristeza ver como está Santiago agora», di, «eu non sei onde imos chegar». «Ti sabes o que era o ambiente aquí (en Cervantes) hai trinta anos?», di Cepeda. «Que pena dá. Nesa casa (sinala o Centro Obra Social ABANCA) vivían antes seis familias, abaixo estaba o Banco Gallego, que antes foi o Banco de Olimpio Pérez, e o xefe vivía aí coa súa familia. E aí, na esquina, vivía Porto, que foi o alcalde de Santiago e tiña dez fillos. Só coa xente desta praza xa podías vivir. Agora xa non vive ninguén. Veñen turistas, que pasan aquí un día ou dous. Os turistas están moi ben, pero no comercio, do que vivimos, é da xente de Santiago».

Antes de marchar derrotado, Ulises decide mercar el tamén unhas améndoas en Cepeda. Porque, se algo saca en limpo deste paseo é que a única solución para combater o paso do tempo, a única arma para combater todas esas palabras que rematan en –ción, é comprar no comercio histórico. Non só miralo, non só valoralo, non só querelo: facer uso del. Iso é o que cómpre facer. Se queremos que a nosa aldea gala non se converta nun lugar de peixarías e antigüidades. Se queremos seguir sendo eses irredutíbeis que resistan hoxe e sempre ao invasor.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Petróglifos, os tesouros de Teo

150 150 CORALIA

Manuel Rivas comparounos cun «libro sagrado impreso en granito». en palabras de César Antonio Molina, os heroes épicos galegos deixaron neles «as súas pegadas» en lugar de «en suntuosos mármores». Os nosos petróglifos levan case tres séculos atraendo a historiadores, intelectuais, escritores, e aos galegos en xeral, desde que en 1745 Frei Martín Sarmiento chamara a atención sobre eles.

Reportaxe de XABIER LÓPEZ
Fotografías de ALFREDO IGLESIAS

Estes singulares gravados, con nome derivado do grego petra (pedra) e glyphein (tallar), conforman un dos elementos arqueolóxicos de maior relevancia en Galicia. Enigmáticos e misteriosos, todo o que podemos facer hoxe é elucubrar sobre o seu significado. Coma unhas discretas liñas de Nazca, ás veces cústanos dilucidar se os fixeron os nosos devanceiros da Idade de Bronce ou, en realidade, son obra daqueles mouros dos que falaban Risco ou Cunqueiro, eses seres mitolóxicos que viven baixo terra e gardan tesouros.

Petróglifos, os tesouros de Teo

Carballeira de Cornide

Desde hai tres meses no Concello de Teo, en concreto nas parroquias de Calo e Luou, contamos cunha excelente oportunidade de coñecer os petróglifos de preto ao tempo que realizamos un percorrido de sendeirismo polas fermosas paisaxes naturais da nova Ruta dos Petróglifos teense.

Unha ruta que une as dúas áreas arqueolóxicas máis importantes do municipio: a de Monte Angueira e a de Monte Piquiño. Son pouco máis de trece quilómetros de andaina, agradábel e sen complicacións, que se poden realizar tranquilamente nunha mañá. O percorrido foi acondicionado e sinalizado polo Concello de Teo, e estamos pendentes de que sexa homologado pola Federación Galega de Montaña (dita homologación precisa superar unha serie de requirimentos. Por exemplo: que ao longo do trazado haxa como máximo un dez por cento de asfalto), e se converta así na primeira ruta que acade esa consideración no concello; un itinerario que xa foi validado pola Axencia de Turismo de Galicia.

Pronto haberá seis anos desde que o Colectivo A Rula, asociación cultural da comarca de Compostela que promove a protección e divulgación da arte rupestre, comezara a organizar itinerarios nocturnos no verán para ver os petróglifos de Teo. Grazas ao uso de focos, os visitantes poden contemplar motivos que, polo día, a causa do desgaste dos gravados, resultan máis difícil observar. Aproveitando esta experiencia previa, o Concello de Teo apostou polo acondicionamento e sinalización da ruta para facilitar o achegamento aos petróglifos, ao mesmo tempo que propoñen unha alternativa de lecer e ocio activo ao aire libre, e poñen en valor unha fermosa zona da comarca compostelá non tan coñecida como merece.

O concello de Teo apostou polo acondicionamento e sinalización da ruta para facilitar o achegamento aos petróglifos, ao mesmo tempo que propoñen unha alternativa de lecer e ocio activo ao aire libre, e poñen en valor unha fermosa zona da comarca compostelá non tan coñecida como merece.

Petróglifos de Teo

Petróglifo histórico cruciforme

Son quince, en total, as estacións arqueolóxicas catalogadas que atoparemos na nosa andaina ao longo da ruta. Porén, tres delas concentran un interese patrimonial especial. Pablo Sanmartín, arquiveiro do concello de Teo e secretario do Colectivo A Rula, explícanos as principais características destes tres petróglifos e por que son destacados. «Temos, por unha banda, o da Pena Bicuda de Loureiro, que é o que máis gravados ten, tanto de carácter naturalista como de carácter xeométrico, desde cervos a combinacións circulares e espirais». Este petróglifo de Pena Bicuda de Loureiro atópase na zona de Monte Piquiño, igual que sucede co de Outeiro do Corno. «Cun escudo e un puñal, a do Outeiro do Corno é unha das rochas panoplias (é dicir, que representa armas) que hai na comarca. Non existen moitos exemplos así nos arredores de Santiago, o petróglifo de Conxo e este serían os máis importantes», di Pablo Sanmartín. O terceiro petróglifo esencial da ruta atópase na outra área, a de Monte Angueira. É o petróglifo de Río Angueira. «O que fai especial a esta estación é a escena de monta, na que se poden atopar varios xinetes», dinos ao respecto o secretario de A Rula. Unha escena de monta que a nós volve traernos á cabeza a Manuel Rivas e o texto que xa citamos ao comezo: «Na milenaria linguaxe das pedras, o rei é o cabalo». Na Ruta dos petróglifos de Teo estas tres estacións, Pena Bicuda de Loureiro, Outeiro do Corno e Río Angueira, son tamén as raíñas. As tres, sumadas, compoñen un dos conxuntos máis importantes do chamado grupo galaico de arte rupestre. As tres, sumadas, supoñen un motivo de sobra para coñecer a ruta. Pero non son, nin moito menos, o único motivo.

Se un se aventura a comezar a andaina desde a carballeira de Cornide (na parroquia de Calo), pode elixir entre visitar os gravados da aldea de Mouromorto (aquí volven aparecer os mouros nesta narración, e non será a última vez), a cincocentos metros do punto de partida, ou ben dirixirse xa cara a ribeira do río Angueira. Alí, antes de chegar ao petróglifo da escena de monta do que falamos con anterioridade, o camiñante verá como se abre ante si unha interesante e fermosa área de edificación de ribeira. Varios son os muíños cos que nos cruzaremos polo camiño: o de Cornide, o das Picariñas, e un pouco máis adiante o de Bouza. Boa representación destas construcións nas que os nosos antepasados moían o millo, o trigo ou o centeo. Elementos etnográficos esenciais para entender a Galicia tradicional; base da alimentación, da economía e da vida das xentes. Basta pensar un momento no nome do baile galego por antonomasia. A muiñeira, efectivamente.

Encontraremos tamén nesta área pontellas que unen as dúas beiras do Angueira e un lavadoiro. É este un treito ben fermoso, repleto de construcións recuperadas. Tamén de valores naturais, coma as diversas especies de fieitos, así como un cadoiro e un pozo do río ao pasar por un pequeno desnivel do terreo.

Non menos interesante é a zona que une Monte Angueira con Monte Piquiño, á que chaman Outeiro do Chan, área de gran valor paisaxístico. Ese valor foi unha das cousas que premiou a Federacion Galega de Montaña na homologación da ruta.

Chegando xa ao Piquiño o percorrido imita un dos gravados circulares das rochas e realiza unha pequena circunferencia que ofrece unhas inmellorábeis vistas panorámicas das terras do Val do Ulla. Ao pisar ese terreo atoparémonos xa na necrópole máis importante de toda a comarca. Ningunha outra contén trinta e tres mámoas catalogadas coma esta, se ben só seis ou sete gozan na actualidade dunha visibilidade suficiente. Desde o Concello de Teo están a estudar xa a posibilidade de realizar unha segunda fase de traballo sobre o terreo para que o visitante poida gozar tamén da vista destas mámoas.

Pena Bicuda de Loureiro

Petróglifo do Trono da Raíña

As mámoas, como é sabido, son túmulos funerarios. E aquí, na Eira dos Mouros, rodean o que puido ser un crómlech vinculado á necrópole, se facemos caso ao que contan as lendas. Agora, forma unha focha circular que no inverno se inunda e semella unha fermosa lagoa natural. Os crómlechs son círculos líticos, é dicir, círculos de pedras, que cumprían as funcións de recinto sacro e estaban asociados a motivos funerarios. O crómlech máis famoso do mundo é o de Stonehenge no Reino Unido, construído a finais do Neolítico ou nos albores da Idade de Bronce.

Non existen evidencias arqueolóxicas de que realmente na Eira dos Mouros da Lagoa existira tal círculo lítico, pero, como nos conta Pablo Sanmartín, as narracións tradicionais entre os habitantes da zona fan crer que puido ser así: «Segundo contan as crónicas antigas, existía un círculo de pedras con grandes fitos de cuarzo que os veciños acabaron utilizando para facer peches e outras construcións populares. Nunca se fixeron escavacións nin sondaxes polo que tampouco podemos dicir se existe ou non un patrimonio arqueolóxico nese lugar. O que si hai, de seguro, son moitas lendas. O que si hai, de seguro, é un gran patrimonio inmaterial ao respecto entre os veciños». E claro, inevitabelmente, os mouros que viven baixo terra volven aparecer aquí. Os mouros que lle dan á Eira o seu nome. Os mouros dos que dixo o profesor Filgueira Valverde «que poden saír a poñer ao sol os seus tesouros, a comprar nas feiras, a poñer a proba ou adoutrinar aos vivos». Os mouros que Filgueira chamou «a outra realidade», con expresión tan acertadamente galega.

Varios son os muíños cos que nos cruzaremos polo camiño: o de Cornide, o das Picariñas, e un pouco máis adiante o de Bouza. Boa representación destas construcións nas que os nosos antepasados moían o millo, o trigo ou o centeo. Elementos etnográficos esenciais para entender a Galicia tradicional; base da alimentación, da economía e da vida das xentes.

Malia que a meteoroloxía non ten sido clemente nestes primeiros meses do ano, varias asociacións de sendeirismo teñen probado xa a nova ruta teense e a súa experiencia ten sido moi satisfactoria, tal como eles mesmos referiron. Non é para menos, esta Ruta dos Petróglifos de Teo ofrece a posibilidade de achegarse un pouco á historia dos antigos poboadores de Galicia, de retrotraernos ás orixes das nosas lendas, de camiñar polos vieiros dos nosos costumes. Desde os ritos funerarios neolíticos, aos muíños e pontellas. Desde os crómlechs (imaxinarios ou reais) até os cadoiros do río Angueira. Desde as trinta e tres mámoas até a diversidade de fentos. Un paseo pola paisaxe do Val do Ulla. Unha viaxe polo que fomos, polo que somos e polo que seremos. Unha andaina para coñecer a comarca de Compostela ao tempo que nos coñecemos a nós mesmos. Aos galegos de agora e aos de antes. Foran eses galegos mouros ou non, esta Ruta dos Petróglifos de Teo amósanos unha parte dos fermosos tesouros que tan ben gardados e escondidos mantiñan.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Susana Rodríguez Gacio

150 150 CORALIA

Hai poucos meses proclamouse campioa do mundo de tríatlon, culminando unha carreira deportiva que xa lle dera varias medallas: prata no Campionato do Mundo de 2013, bronce nos mundiais de 2014 e 2015, quinta nos Xogos Olímpicos de Río de 2016… Todo combinado cunha envexábel capacidade intelectual e de esforzo que lle permitiu á vez terminar dúas carreiras universitarias. Susana Rodríguez Gacio (Vigo, 1988) é unha muller excepcional. Unha loitadora nata que se prepara para os próximos mundiais mentres exerce de médica nos servizos de Rehabilitación do Complexo Hospitalario Universitario de Santiago, e do Complexo Hospitalario Universitario da Coruña. Susana, por certo, é albina. E ten unha discapacidade visual que fai que os seus ollos vexan o 10% da media dos seus conxéneres. Aínda que ela di que iso é o de menos. Que sempre pelexou para lograr o que quería, e que nunca se parou a pensar se as súas circunstancias eran máis ou menos favorábeis que as que tiñan os demais. Nunca se comparou con eles, só con ela mesma. É por iso, por saber que os seus límites só os pon ela, polo que probabelmente puido chegar tan lonxe.

«O deporte a alto nivel é algo transitorio, o deporte como forma de vida saudábel, non. E o deporte sempre ten que estar compatibilizado con algo, e ese algo, para min, é a medicina. Se ese algo non fose a medicina, ou a fisioterapia, que é ao que me dedicaba antes, sería o xornalismo»

«Gústame a información, gústanme os datos, presto moita atención ao que me di a xente... Gústame escoitar a radio, ler noticias... Poida que outra cousa non lea, porque é verdade que eu non leo libros de lecer, pero gústame estar informada, saber dos sitios, saber que pasa neles...»

Entrevista de JUAN OLIVER
Fotografías de ÓSCAR CORRAL

Oínche dicir que se non foses deportista, gustaríache ser xornalista. Se non foses deportista ou se non foses médica?
Se non fose médica.

Ou sexa, que deixarías antes de ser médica que de ser deportista.
Son dúas cousas independentes. O deporte a alto nivel é algo transitorio, o deporte como forma de vida saudábel, non. E o deporte sempre ten que estar compatibilizado con algo, e ese algo, para min, é a medicina. Se ese algo non fose a medicina, ou a fisioterapia, que é ao que me dedicaba antes, sería o xornalismo.

E iso?
Gústame a información, gústanme os datos, presto moita atención ao que me di a xente… Gústame escoitar a radio, ler noticias… Poida que outra cousa non lea, porque é verdade que eu non leo libros de lecer, pero gústame estar informada, saber dos sitios, saber que pasa neles…

Como é que elixindo un deporte tan competitivo como o tríatlon, escolliches unha profesión tan solidaria e cooperativa como a de médica?
Levo moitos anos competindo en moitas modalidades. Empecei en 1998 nun campionato escolar da ONCE. Tiña once anos e agora teño trinta.

Era de tríatlon?
Non, de atletismo. Empecei co atletismo, pasei pola natación e tiven unha segunda época de atletismo. Cheguei ao tríatlon despois de chegar á medicina. Empecei a carreira en Santiago en 2009 porque xa era o que me gustaba cando terminei o bacharelato, aínda que nese momento, por circunstancias persoais, decidín facer fisioterapia. Para esa disciplina, ter unha discapacidade visual practicamente non supoñía ningún problema.

Non debería selo para nada, non?
Depende de para que. Hai algunhas especialidades nas que si hai algunhas limitacións, e á hora de escoller tes que estar moi pendente. Cando acabei fisioterapia apostei por medicina, porque era o que me apetecía. As materias que máis me gustaban de fisioterapia eran as que tiñan que ver coa medicina: Médicas I, Médicas II, Farmacoloxía, Radioloxía… Cando acabei o diplomado en Pontevedra, decidín virme a Santiago. Nese momento só facía deporte un par de días á semana, de forma moi tranquila, porque en 2008 decidira deixar de competir. Acababan de ser os Xogos Olímpicos de Pequín, para os que traballara moi duro, e onde ao final non puiden ir.

Por que?
Lograra a marca mínima esixida para poder participar, pero España tiña seis prazas e tocoume a min quedar na casa.

Vaia chasco, imaxino.
Para min foi algo moi complicado. Apostara moi forte por iso, non só no aspecto de adestrar, senón tamén ao supeditar outros aspectos da miña vida ao deporte. Quedarme fóra non por unha lesión nin por non alcanzar a marca, senón por un tema burocrático, foi moi duro.

E como se elixía quen quedaba fóra?
Hai unha Federación, uns seleccionadores, uns criterios técnicos…

Vistos os teus resultados posteriores, aquela decisión non puido ser máis desacertada.
Agora que o vexo na distancia, penso que todo pasa por algo. Se fose a Pequín, seguramente seguiría no atletismo e non tería chegado ao tríatlon, nin tería dado o paso de vir a Santiago a estudar medicina. Entón foi moi duro, deixei o atletismo por considerar que por moito que fixese ía pasarme iso, que estaba a traballar de balde.

E como volves ao deporte?
Ao final do primeiro ano de carreira en Santiago, case de casualidade, decidín facer o meu primeiro dúatlon. E aí descubrín o tríatlon.

 

«Penso que todo pasa por algo. Se fose a Pequín, seguramente seguiría no atletismo e non tería chegado ao tríatlon, nin tería dado o paso de vir a Santiago a estudar medicina»

Un dos deportes máis duros.
Si, e moi individual, aínda que no meu caso é de equipo porque sempre compito coa miña guía, á que engado o meu adestrador e a miña familia, sen cuxo traballo de levarme e traerme aos adestramentos desde hai anos non tería chegado até onde cheguei.

Como influíu a túa discapacidade visual na decisión de dedicarte ao deporte de alto nivel?
Ter unha discapacidade vai moldeando a túa personalidade. Sempre me gustou estar moi en contacto con outras persoas, poder axudar… Quizais por iso acabei relacionada co mundo da medicina e da rehabilitación.

Todo apunta a que es unha persoa moi competitiva no deporte, pero tamén contigo mesma.
Si, pero é outro tipo de competición. Desde pequena tiven o afán de conseguir o mesmo que conseguía a xente que tiña ao meu redor. Entre outras cousas porque na miña casa nunca me puxeron límites, nin me permitiron non facer algo polo feito de que vise mal. Teño unha irmá dous anos maior que é un referente para min. Se ela conseguía algo, eu tamén quería facelo. Iso xogoume algunhas malas pasadas, como empeñarme en ir ao Conservatorio até que me dei conta de que se me daba fatal.

Fixeches Solfexo?
Si. Pero unha vez que xa removera mar e montaña na miña casa para que me deixasen ir, cheguei a segundo e vin que non me gustaba nada. E dixéronme: «Agora que empezaches e que compramos o instrumento, acabas o grao elemental».

E que instrumento era?
A viola.

Ou sexa que nunca te puxeches límites, nin sequera de pequeniña.
No colexio era a primeira, pero a base de moitísimo traballo e de moitísimo esforzo. Claro que no Conservatorio era a número cen. A que nunca facía nada, que levaba os deberes sen facer, que non practicaba na casa, que facía o cafre en clase… Era unha dualidade curiosa: polas mañás en clase moi ben, e polas tardes, no Conservatorio, todo o contrario.

A túa figura é excepcional como deportista, como persoa que ten dúas carreiras. Pero nos medios e na rúa dá a impresión de que a túa excepcionalidade non provén diso, senón do feito de ter unha discapacidade visual. Coma se iso fose un mérito.
Sempre é así. Cando era nena conseguín as cousas que conseguín a base de traballo, pero tiña algún profesor que lles dicía aos meus compañeiros que se eu facía algo e o facía sen ver ben, eles tamén podían facelo. E esa comparación xerábame problemas.

Como afrontaches o exame do MIR, pensando nos xogos de Río?
Axudoume moito a capacidade de concentrarme e utilizar os recursos que tiña. Foi como nunha competición: teño un adestramento feito, mellor ou peor, pero é o que teño, e con iso teño que render ao máximo.

Esa é unha formulación de deportista.
Totalmente. Fixen o exame en Madrid, porque pedín unha adaptación dos tamaños dos textos e as imaxes. Estaba todo o mundo fatal, e eu cheguei alí, coa miña nai, démonos un paseo polo Xardín Botánico… Estaba afeita a manter a calma nunha situación de tensión.

O teu deporte é dos máis duros mental e fisicamente.
Todo o mundo pensa que o tríatlon é un deporte para superdeportistas.

E o é, non me digas que non.
Calquera deporte, levado ao alto rendemento, é moi esixente. Que pasa co tríatlon? Que é un deporte moi completo porque tes que dominar tres disciplinas. Non vas ser tan bo ciclista como un ciclista, nin vas nadar tanto como un nadador, nin vas facer tantos quilómetros como un corredor. Pero tampouco significa dividir entre tres, nin multiplicar por tres. Non chega con ser un bo nadador e ser mediocre no resto. Tes que ser moi regular en todo. E no paratríatlon, que é unha disciplina paralímpica relativamente moderna, o nivel sobe moito ano a ano. Desde o mundial anterior até este último, a diferenza foi abismal. Ademais é un deporte moi complexo a nivel loxístico. Non é só coller unhas zapatillas e ir correr. Hai que ter unha bici, mantela, embalala, mover un tándem, que non vale calquera vehículo para transportalo, hai que organizar viaxes… Os triatletas estamos afeitos a autoxestionármonos. Se me falla o da medicina e abro unha axencia de viaxes, estou segura de que me iría ben.

Pero non voarías con Ryanair, que este ano esnaquizou a túa bici, o tándem que compartes coa túa guía, Paula García Godino.
Pois non. Aínda que a semana que vén fago outra viaxe e teño a volta con Ryanair, porque o billete custaba cen euros menos. Pero esta vez vou sen equipaxe.

«Calquera deporte, levado ao alto rendemento, é moi esixente. Que pasa co tríatlon? Que é un deporte moi completo porque tes que dominar tres disciplinas»

Imaxino que adestrarse como triatleta debe ser complicado, porque reforzar unhas partes para unha disciplina, se cadra resulta contraproducente para as outras.
Hai que ser moi equilibrado. Debe terse en conta, por exemplo, que aos ciclistas profesionais non lles deixan correr, pero nós temos que traballar todo o corpo en xeral, e logo, especificamente, para cada disciplina.

Por iso din que é un deporte para superdeportistas.
É accesíbel para todo o mundo. Hai tríatlons populares, tríatlon para nenos… Igual hai xente que non se atreve a probalo cando a verdade é que podes empezar a practicalo como quen empeza a correr. Non é todo ou nada.

«Un tándem non pode funcionar só deportivamente. Se fóra da competición hai problemas, quizais poidas manter a relación un tempo, pero a longo prazo iso acaba rebentando»

O tríatlon paralímpico é tan lixoso e competitivo como o convencional?
En que sentido?

Dígoo polos golpes que se dan os triatletas durante as carreiras, os empurróns, os tiróns de traxe de baño mentres nadan… É un tópico?
Sempre hai pillabáns, pero en comparación con outros deportes nos que eu tiven a oportunidade de competir, hai bo ambiente. Hai moita camaradería. En canto a cada disciplina, no ciclismo non podemos ir a roda, como sucede nunha proba ciclista contra o reloxo convencional. Así que o traballo que fagas vai ser só para ti, porque non podes beneficiar nin prexudicar a ninguén. Na natación si, ás veces hai golpes, pero a maioría non son intencionados. Eu ás veces golpeo a miña guía, e ela a min.

Como é a relación cos guías?
É moi importante, tanto a nivel profesional como persoal. Temos rutinas e claves, sobre todo nas transicións, para perder o menor tempo posíbel. Pero un tándem non pode funcionar só deportivamente. Se fóra da competición hai problemas, quizais poidas manter a relación un tempo, pero a longo prazo iso acaba rebentando.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Venceremos nós

150 150 CORALIA

O 1 de decembro cumpríronse 50 anos do concerto de cantautores galegos na sala Capitol que deu voz e aparencia pública ás revoltas universitarias que paralizaron a cidade durante meses no ano que cambiou a historia do mundo.

París, 1968
Bibliothèque nationale de France

En Estados Unidos, os asasinatos de Martin Luther King e de Robert Kennedy evidenciaban que, xusto no país que armara e promovera a batalla física e intelectual contra o comunismo, estaba a librarse unha cruenta loita de clases pola defensa dos mesmos dereitos civís e económicos que a ditadura do proletariado laminara na URSS.

Buzz Aldrin
(Apollo 11)

Por JUAN OLIVER

Por moito que un bote man dos seus anais resulta difícil atopar un ano tan repleto de acontecementos relevantes para a historia moderna como 1968. Porque nese redondo exercicio sucederon tantas cousas, e case ao mesmo tempo, que se antolla imposíbel facer un resumo de noticias que de verdade reflicta todo o que pasou. Non se trata só de glosar a importancia de cada un deses sucesos en particular, senón a de todo o conxunto. Porque é precisamente esa interrelación de feitos históricos a que explica en boa medida o que o mundo é hoxe en día.

Hai medio século, en maio de 1968, París converteuse no centro do movemento anticapitalista ao que se abrazou unha xeración enteira de mozos airados que xa non se identificaban co relato socioeconómico que construíran en Occidente os vencedores da II Guerra Mundial. Paradoxalmente, a pouco máis de mil quilómetros de alí, a Primavera de Praga advertía do principio do fin da Guerra Fría entre bloques e do agónico comezo do derrubamento do único sistema político que se aparecía como alternativa ao capitalismo contra o que clamaban os manifestantes parisienses. Por estraño que pareza, un fío invisíbel unía as actitudes irreverentes de ambos extremos de Europa.

Mentres tanto, en Estados Unidos, os asasinatos de Martin Luther King e de Robert Kennedy evidenciaban que, xusto no país que armara e promovera a batalla física e intelectual contra o comunismo, estaba a librarse unha cruenta loita de clases pola defensa dos mesmos dereitos civís e económicos que a ditadura do proletariado laminara na URSS. Outro paradoxo.

E non é o último, porque os exemplos son múltiples e variados. Aí vai outro: case ao tempo en que se anunciaba a inminente chegada do home á Lúa, como metáfora da derrota da concreción terreal das aspiracións filosóficas do materialismo dialéctico, así como das ansias de liberdade da especie humana, millóns de cidadáns negros seguían manifestándose en numerosos estados dos EUA, a capital do mundo libre, para esixir algo tan elemental como que se lles deixase non ir á Lúa, senón a traballar ou a estudar, sentados nos mesmos asentos do autobús que a lei reservaba en exclusiva aos brancos.

Todos eses acontecementos, e o seu contexto, claro, forman parte dunha narración épica que contribuíu a construír no último medio século o discurso intelectual sobre o que se asenta o noso modo de vida, co mesmo razoamento que alimentou a bagaxe cultural de calquera europeo que presuma de estar ben informado. Incluso o daqueles que se criaron e sufriron durante a España gris dos peores anos do franquismo.

Aínda que resulta triste que as seguintes xeracións, as de quen creceron nos albores da democracia española, apenas sexan conscientes de que esta é tamén a súa propia historia. Porque conviviron cun xerme contestatario tan relevante como o que encheu de manifestantes as rúas de París, de Washington e de Praga. Si, aquí tamén. En Galicia. Porque en Santiago tamén houbo un amago de revolución sesenteira ao estilo das de Francia e Checoslovaquia, e un movemento de defensa dos dereitos cidadáns tan relevante como o que estaba a suceder nos Estados Unidos.

«Se España era aburrida entón, imaxínate Galicia. Viviamos nunha época que era un verdadeiro coñazo, e non só pola opresión política da ditadura, senón pola inercia social na que o franquismo e o nacional-catolicismo instalaran o país. Até máis ou menos o 68, esta era unha sociedade aburrida de si mesma», conta Vicente Araguas, un dos fundadores de Voces Ceibes, o colectivo de artistas que en decembro de 1968, hai xusto cincuenta anos, foi protagonista dun mítico concerto na sala Capitol de Santiago que se nutriu daquel espírito rebelde que alumara centenares de protestas ao redor do mundo. O linogravado orixinal do cartel que o anunciou, unha verdadeira xoia obra de Raimundo Patiño, Xavier Pousa e Beatriz Rey, consérvase hoxe no Museo Reina Sofía de Madrid.

No concerto daquel 1 de decembro no antigo Capitol, que presentou Manuel María, participaron os emblemas de Voces Ceibes: Xavier do Val, Miro Casabella, Guillermo Vermello, Xerardo Moscoso e Vicente Araguas, quen apareceu como Vicente Álvarez cambiando o seu apelido para evitar problemas coa súa familia. Outros dos intérpretes só aparecían só cos seus nome.

O recital deu voz, forma e aparencia pública a un movemento que se iniciou un ano antes en Compostela, no principio do curso 1967-1968, cando o Sindicato Democrático de Estudantes da Universidade Galega (SDEUG) gañou as eleccións na Universidade de Santiago desprazando os representantes do franquista Sindicato Español Universitario (SEU).

Na maioría de centros e facultades a transición de cargos estudantís discorreu sen demasiados problemas. Porque en realidade aquelas eleccións non tiñan tanta transcendencia máis aló da simbólica derrota dos aliados universitarios do Réxime. Pero na Facultade de Ciencias o decano negouse a facilitar ao SDEUG as instalacións e os fondos dos que até entón dispoñía o SEU, e aquilo prendeu a mecha do levantamento estudantil. Despois de varias protestas e dunha asemblea desaloxada sen contemplacións pola policía de Franco, os universitarios iniciaron unha folga que mantivo a Universidade paralizada e en loita, e a cidade enteira á expectativa, desde febreiro até entrado o mes de abril.

«Eramos unha universidade amorfa, con pouco máis de 5.000 estudantes. Pero a folga foi un verdadeiro desafío para o Réxime e supuxo un grande impulso para a loita antifranquista», lembra Araguas, doutor en Filoloxía cunha tese sobre O mundo poético de Bob Dylan e hoxe profesor emérito na Complutense, onde imparte este ano un curso sobre o Maio do 68.

A censura franquista logrou que a revolta invernal dos estudantes composteláns apenas transcendese máis aló de Galicia. E moito menos fóra de España, onde o resto do planeta observaba unha apertada concatenación de acontecementos bélicos, políticos, sociais, científicos, económicos e culturais que se sucedía case a diario sen solución de continuidade. Coma se a historia decidise concentrar en 1968 todos os puntos álxidos da onda de cambios que levaba insinuándose ao longo de todo un decenio.

O 5 de xaneiro, Alexander Dubcek accedía á secretaría xeral do Partido Comunista de Checoslovaquia e iniciaba o proceso de reformas que o mundo coñecería como a Primavera de Praga, e que concluiría no verán coa invasión soviética do país. Tres días despois, un grupo de estudantes da Universidade de Nanterre, no cinto vermello de París, concentrábanse para recibir con apupos e berros o ministro de Educación, iniciando as protestas e peches que derivarían catro meses despois, o 13 de maio, na maior folga xeral da historia de Francia e de Europa.

Cartel do concerto de Voces Ceibes na Sala Capitol
Raimundo Patiño, Xavier Pousa & Beatriz Rey, 1968

Matin Luther King
Biblioteca do Congreso

«Viviamos nunha época que era un verdadeiro coñazo, e non só pola opresión política da ditadura, senón pola inercia social na que o franquismo e o nacional-catolicismo instalaran o país». Vicente Araguas

Asemblea no patio da Facultade de Filosofía e Letras, en 1968.
Arquivo da Fundación 10 de Marzo, Legado Vicente Álvarez Areces

Utilizar en Galicia o idioma propio de Galicia era un sinal da rebeldía coa que moitos mozos empezaban a cuestionarse o fondo e as formas do que xa empezaba a soarlles como Antigo Réxime.

Uns días antes, case en Ano Novo, o Vietcong atacaba a embaixada estadounidense en Saigón, provocando unha virulenta reacción do Goberno de Washington que presidía Lyndon B. Johnson, sucesor do asasinado John F. Kennedy, e que derivaría en marzo no cruento masacre de My Lay. O asasinato e as violacións de case medio centenar de civís vietnamitas, anciáns, nenas e nenos incluídos, a mans de tropas estadounidenses, levantou definitivamente as masas que reclamaban o fin da guerra de Vietnam en Estados Unidos e alentou a todo o movemento pacifista internacional.

Pouco despois coñecíase a morte do primeiro ser humano que saíu ao espazo exterior, o astronauta soviético Yuri Gagarin, ocorrida case ao tempo en que Stanley Kubrick convertía a carreira espacial nun asunto filometafísico coa estrea da súa 2001: Unha odisea no espazo. O 4 de abril, un francotirador abatía a Luther King, quen viña de posicionar o black power norteamericano contra da Guerra de Vietnam. O 5 de xuño, outro pistoleiro asasinaba a Bobby Kennedy, que acababa de iniciar a súa carreira cara á Presidencia dos Estados Unidos tras gañar as primarias do Partido Demócrata en California. Non tiñan pasado nin cinco anos desde o asasinato do seu irmán maior.

As revoltas de Santiago enmárcanse nese contexto. E lonxe do que poida parecer, eran autónomas e incluso previas ao que sucedería despois no resto do mundo. O momento culminante desa revolución que xerminaba no recuncho máis occidental do Occidente europeo foi o 12 de marzo, cando, tras tres días de ocupación pacífica do edificio administrativo da Universidade compostelá, a policía desaloxaba porra en man os máis de 1.500 estudantes concentrados no seu interior e nas súas inmediacións. O mesmo número de persoas que un mes despois se concentrarían na Universidade de Nanterre, dando corpo multitudinario ao Maio do 68 francés.

En Santiago, os estudantes disolvéronse cantando o Venceremos nós, a versión galaica do We shall overcome, a canción gospel composta por Charles Tindley que Peter Seeger e Joan Baez converterían no himno dos defensores dos dereitos civís nos Estados Unidos. En Galicia, o movemento estudantil adoptou o tema como propio grazas á versión de Xosé Luís Franco Grande. As súas estrofas, traducidas do orixinal en versión libre, entoáronse desde entón en todos os recitais de Voces Ceibes:

Venceremos nós / Venceremos nós / Algún día venceremos / Desde ou fondo dá noite / Dime ou corazón / Que algún día / Venceremos nós.

Pode parecer casualidade, ou o froito dunha reflexión oportunista. Pero o certo é que Santiago e Woodstock, o lugar onde se celebrou o mítico festival folk no que Seeger e Baez popularizaron o We shall overcome, sitúanse na mesma latitude xeográfica: o paralelo 42. Do paradoxo á coincidencia.

O que non é casualidade é que os estudantes de Santiago escollesen o galego como lingua para glosar espiritualmente a súa protesta. Utilizar en Galicia o idioma propio era un sinal da rebeldía coa que moitos mozos empezaban a cuestionarse o fondo e as formas do que xa empezaba a soarlles como Antigo Réxime. E como tamén estaba a ocorrer nos Estados Unidos e en Francia, a música pop e folk foi a espoleta e a canle pola que empezaron a circular todos eses sentimentos colectivos.

En 1967, un veinteañero de Ferrol, Andrés Lapique Dobarro, producira o seu primeiro traballo discográfico, un EP que tivo pouco éxito pero que representaba todo un fito para a época, porque os seus catro temas, de corte pop melancólico, estaban gravados en galego. Nunca antes a música xuvenil urbana se tiña expresado libremente nunha lingua que a ditadura tentara acantoar lonxe das cidades, e á que o establishment do franquismo consideraba un símbolo de atraso cultural e económico. Os seus novos defensores convertérona en todo un estandarte da loita pola liberdade e pola defensa da súa identidade colectiva.

Corredores da Facultade de Filosofía e Letras, durante o encerro.
Arquivo da Fundación 10 de Marzo, Legado Vicente Álvarez Areces

A censura franquista logrou que a revolta invernal dos estudantes composteláns apenas transcendese máis aló de Galicia. E moito menos fóra de España, onde o resto do planeta observaba unha apertada concatenación de acontecementos bélicos, políticos, sociais, científicos, económicos e culturais que se sucedía case a diario sen solución de continuidade.

Asemblea na Facultade de Farmacia.
Arquivo da Fundación 10 de Marzo, Legado Vicente Álvarez Areces

Moitos daqueles mozos eran fillos da burguesía ligada ao Réxime. «É verdade que algúns eramos uns señoritos privilexiados. Tiñamos moitas posibilidades, entre elas, viaxar, o que nos permitía ter unha xanela de acceso ao mundo que tamén nos serviu para saber que o que estaba a pasar en Galicia non era un feito illado do que ocorría no resto do mundo», conta Araguas, fillo dun militar. Como Andrés Dobarro, que proviña tamén dunha familia ferrolá secularmente vinculada á Armada española.

Dobarro publicou en 1968 aquel disco tan supostamente inocente como reivindicativo. Só un ano despois, o seu tema Corpiño xeitoso, que aparecería no disco Chámome Andrés Lapique Dobarro (RCA, 1970) convertíase en número un nas listas de música en España. Ninguén foi quen de conseguir algo semellante desde entón. Tampouco en catalán nin en éuscaro.

«Foi algo incríbel. Todo o que por entón se escoitaba nas emisoras de radio do país tiña que ver coa copla española. Así que ver como un tema pop en galego chegaba a todos os recunchos de España, e xusto naquel momento, foi un tremendo subidón de autoestima para todo o movemento estudantil. Tamén para quen se dedicaba á canción política», afirma o escritor Xavier Alcalá, un dos mellores amigos de Dobarro e autor das letras de varias das súas cancións, entre elas a da mítica Teño saudade.

As revoltas universitarias de Santiago terminaron entrada a primavera, cando as autoridades decidiron adiantar as vacacións de Semana Santa, a única posibilidade que lles quedaba para tentar rebentar a folga. Ao regreso, acordaron cos estudantes que se poñían fin ás protestas, trasladarían o decano da Facultade de Ciencias, destituirían o reitor e anularían todas as sancións impostas polos sucesos ocorridos desde que empezou o conflito.

Naqueles expedientes figuran centenares de nomes de estudantes, algúns dos cales trazarían anos despois coñecidas carreiras profesionais, políticas, artísticas e intelectuais: o expresidente da Xunta, Emilio Pérez Touriño; o expresidente do Principado de Asturias, Vicente Álvarez Areces; o maxistrado do Tribunal Constitucional e exfiscal xeral do Estado Cándido Conde Pumpido; o sociólogo e escritor Fermín Bouza, o médico e exdeputado socialista Francisco Cerviño… Tamén Dobarro, Araguas, Casabella, Alcalá, Benedicto

Moitos deles coincidiron naquel concerto do 1 de decembro de 1968 no Capitol de Santiago, que deu voz e forma na capital de Galicia ao espírito irreverente duns anos que cambiaron o mundo e dunha historia que tamén se escribiu. Non está de máis lembralo cincuenta anos despois.

Contido extraído do número 11

Queres ollar máis contidos relevantes?
Política de privacidade

Se consente a utilización de cookies, continúa navegando ou fai clic nalgún link entenderase que consinte a nosa política de cookies e, por tanto, a instalación das mesmas no seu equipo ou dispositivo.

Se vostede quere, pode cambiar a configuración de cookies en calquera momento, configurando o seu navegador para aceptar, ou non, as cookies que recibe ou para que o navegador o avise cando un servidor queira gardar unha cookie.

Esta web utiliza cookies.
error: Contido protexido