•  981 806 528 & 670 594 685 info@coralia.gal

alfredo iglesias

Manuel Rivas, o escritor activista

150 150 CORALIA

A súa obra remítenos deseguida a un lugar coñecido, que sentimos familiar. O escritor galego e en galego máis lido e traducido de todos os tempos é un home tranquilo, de mirada e voz penetrantes e ideas firmes. Defensor sen concesións da ecoloxía e o feminismo, Manuel Rivas (A Coruña, 1957) mantén un compromiso ineludíbel coa «procura da verdade», reivindicando a democracia e a liberdade. A memoria, o amor e a esperanza constitúen a liña vertebral da creación deste mestre da palabra escrita.

Entrevista de VALERIA PEREIRAS & Fotografías de MARÍA DE LA FUENTE SEOANE

Manolo, ti sempre tiveches claro que querías escribir. Con só quince anos entraches a traballar en El ideal Gallego. Como se manifestou esa vocación tan temperá?
Claro, eu non teño constancia dun día no que dixera vou ser escritor, pero si penso que foi unha vocación de cedo. De feito, comecei a traballar no xornal porque me parecía o mellor xeito de ser escritor. Ou sexa, que eu ter tíñao na cabeza.

E que é o que recordas daqueles inicios no oficio?
Lembro, por exemplo, como un detalle que me chamara moito a atención, que eu ía facerlle unha entrevista a Rafael Dieste, que volvera do exilio. A min fascinárame moito o seu libro de contos Historias e invenciones de Félix Muriel, á parte de Dos arquivos do trasno, e entón buscando como localizalo atopeino na guía telefónica e alí poñía: «Rafael Dieste. Escritor».

Viña a profesión xunto aos nomes na guía?
Non, non, que va. Había xente que si, como avogados, fontaneiros… Pero eu penso que el era o único que figuraba en calidade de escritor. E dixen para min, eu tamén quero aparecer na guía telefónica como escritor [ri]. Con isto quero dicir, que era o que realmente me emocionaba desde había tempo. Eu no meu inconsciente, se procuro cando puido nacer a vocación, sitúoa nunha infancia na que me gustaba moitísimo escoitar a xente. Fágoo supoño que dunha maneira literaria, porque a vida penso que ten moita vocación literaria, o que pasa é que ás veces non a deixamos desenvolver. Eu pasmaba moito. Gustábame moito, por exemplo, escoitar as mulleres cando estaban a lavar a roupa no río.

«Eu no meu inconsciente, se procuro cando puido nacer a vocación, sitúoa nunha infancia na que me gustaba moitísimo escoitar a xente. Fágoo supoño que dunha maneira literaria, porque a vida penso que ten moita vocación literaria, o que pasa é que ás veces non a deixamos desenvolver. Eu pasmaba moito. Gustábame moito, por exemplo, escoitar as mulleres cando estaban a lavar a roupa no río»

Es de Monte Alto, naciches na rúa Marola, pero tamén do Castro de Elviña. Cal destes lugares te marcou máis?
Si, eu vivín en Monte Alto e logo no Castro de Elviña, que son mundos psicoxeograficamente que semellan antípodas, pero que son moi complementarios. Pasei de vivir a carón da Torre de Hércules a vivir no que era o rural, o mundo campesiño e obreiro coruñés, nese barrio que á xente non lle gustaba que lle chamaran barrio. Estaba o Castro de Elviña e despois A Coruña. Entón aí atopeime con cousas que non había en lugares máis afastados, ou que podías pensar que estaban etnograficamente máis conservados. Había un Entroido incríbel, recordo as festas de defuntos coas caveiras, o Halloween viviámolo alí de nenos. É das primeiras visións que teño cando nos trasladamos alí.

Volvendo ao que dicías de que eras «pasmón», na túa obra máis persoal, As voces baixas, dis que a literatura ten a forma dunha boca, dun rumor. Era iso o que te facía quedar á escoita?
Si, eu cando estaban as mulleres lavando no río quedaba alí, os compañeiros chamaban por min para ir xogar e eu nin os oía. E, por suposto, tivo unha importancia central nesa escoita un lugar que é para min un epicentro, un almeiro, un Aleph, que é a casa campesiña do meu avó. A miña avoa non a coñecín. O outro avó era carpinteiro e a súa muller, Dominga, costureira. Pero o avó campesiño era de Corpo Santo, en Tabeaio, nas Mariñas coruñesas, que segue a ser igual a día de hoxe. Aquela casa, para min, é onde sitúo a orixe de moitas cousas. Un lugar cósmico, universal. Eu pasaba alí bastante tempo e a miña nai eran dez irmáns, dous morreron na posguerra pasando moita necesidade cando eran pequeniños, pero eran dez en total así que a casa tiña moita vida. Alí pasabamos a miña irmá maior mais eu moitas tempadas. O meu pai fora á emigración, a miña nai era leiteira na Coruña, entón de cando en vez quedabamos alí. É a casa dos contos. Ese avó, Manuel de Corpo Santo era moi falador. Á parte de labrador era perito, era o que facía as cartas e os documentos. Recordo que tiña unha mesiña chea de postais de todo o mundo. Ese era un dos meus entretementos, mirar aquelas postais chegadas desde El Gaucho, Nova York… De xente do lugar e dos arredores que estaba na emigración. Alí sempre había un horario para recibir porque el tamén fora secretario da axuda mutua gandeira, o que a punto estivo de custarlle a vida despois. El vivía de milagre. Penso que falaba moito por iso, porque vivía de milagre.

A piques estivo de ser paseado, non si?
Si, ao principio do golpe, non sei se o 20 ou o 21 de xuño, foron buscalo pola noite. Imaxina, a miña nai lembrábao porque estaba alí cando o detiveron. Pero el tiña unha relación curiosa co cura de Corpo Santo. Tiña a casa reitoral en San Martiño de Tabeaio e era unha casa grande e este cura era moi conservador, penso que Carlista polo que me contaba a miña nai, e andaba cun revólver debaixo da sotana. Pero o meu avó, que era fillo de solteira, traballáballe as terras e víao escribir. E así como era, un día díxolle: «que boa letra tería eu se soubera escribir». Entón o cura ensinoulle e o meu avó tiña unha caligrafía preciosa, con arabescos. Ao mellor vén de aí o de escritor. A el levárono como che contaba, e o cura foi a cabalo buscalo e salvouno. Chegou onde estaban e dixo: «A este home non mo matades», e levouno de alí.

E o avó carpinteiro?
Establezo moita conexión con esoutro avó, que era todo o contrario a este. Era silandeiro, non falaba. Polo que deducín, teño a impresión de que un falaba moito e o outro nada polo mesmo. A este fíxenlle un poema que se titula «Boh», porque era o único que dicía. Dábame a impresión de que comera as palabras. El tamén estivera fuxido uns meses polo monte, alí en Sigrás, e tamén debeu haber unha mediación por parte da Igrexa, neste caso de Precedo Lafuente que era medio parente da miña avoa e que foi despois cóengo en Santiago.

«Penso que a literatura é vagabunda, é silvestre, as palabras teñen esa condición de vivir tamén agochadas esperando. As palabras están á espreita para ir aos beizos e dicir»

«Soneira foi o primeiro lugar onde fun de acampada. Un lugar que para min segue a ser unha parte fundamental do meu mapa persoal interior, que é entre cabo Vilán e Arou, a praia do Trece, onde acampabamos de maneira libre. Era outro mundo, o máis semellante ao mundo salvaxe que pode un imaxinar»

E por que estableces esa conexión entrambos sendo como eran tan diferentes á hora de comunicarse?
En xeral, teño a sensación de que hai unha conexión moi grande entre a linguaxe, a maneira en que fala a xente. Eu son moi dostoievskiano e valleinclaniano, recoñezo a xente por como fala, máis que por unha descrición demorada, facial ou da vestimenta. Poden ser detalles importantes, pero eu recoñezo máis a xente cando se bota a falar ou tamén cando cala. A miña nai, cando penso agora en moitas das cousas que dicía, para min é escoitar falar a literatura. Penso que a literatura é vagabunda, é silvestre, as palabras teñen esa condición de vivir tamén agochadas esperando. As palabras están á espreita para ir aos beizos e dicir. Por iso, ten moito interese o que está nos libros, por suposto, sobre todo cando son un territorio de risco, novo, diferente, pero antes de ler a literatura xa estaba na boca da xente que te rodeaba, mesmo de forma construída, tradicional, a través dos contos que oías arredor do lume. Ese escenario do que falaba, esa casa tan importante, tiña unha lareira. Eu vivín a casa ancestral.

Tamén Vimianzo é un lugar importante para ti.
Si, doutro xeito. Soneira foi o primeiro lugar onde fun de acampada. Un lugar que para min segue a ser unha parte fundamental do meu mapa persoal interior, que é entre cabo Vilán e Arou, a praia do Trece, onde acampabamos de maneira libre. Era outro mundo, o máis semellante ao mundo salvaxe que pode un imaxinar. Desde entón sempre que podiamos o noso grupo de amizades iamos a esa zona. Despois a razón de ir alí foi elixida, pero pola condición da miña compañeira que é profesora.

Antes deste o destino fora Tui.
Si, estivemos moi ben en Tui. Recordo que eu ía coa miña máquina de escribir na cabeza a calquera sitio. Traballaba na casa e teño moitas anécdotas. Imaxina, traballando de freelance daquela pasaba as crónicas por teléfono, moitas relacionadas co contrabando de tabaco antes da inflexión da droga. Eu andaba por alí, collía a información e entón tardaban moito en poñerche o teléfono, ademais custaba moito e tíñalo que pagar ti. Ter un teléfono fixo era complicadísimo, ao mellor demoraban seis meses en conectarcho na casa. Así que, durante ese tempo eu ía a un bar que había enfronte e no que o aparato, que estaba na esquina da barra, funcionaba con fichas. Mercábalas, eu andaba cun montón delas, para poder pasar as crónicas. Ao outro lado había unha compañeira de traballo que transcribía o que eu lle lía. Isto, nunha adega en Tui pola noite falando de narcos como Sito Miñanco, Oubiña… Había outros daquela máis famosos como Martínez Señoráns, Sito Carniceiro… Os primeiros. Falando, eu procuraba facelo o máis baixo posíbel, pero non te oían ao outro lado e a situación era surrealista. A xente tomando viños e un tipo cun montón de fichas pasando alí información por teléfono… Podes imaxinar as caras interrogándose: este tío quen é? Un día pola mañá tomando o café achegouse un tipo e preguntoumo: «Mira, se non é moita pregunta, ti a que te dedicas? Que fas?». E díxenlle que era xornalista. Non quedou moi convencido [ri].

Formácheste academicamente en Madrid, onde fuches parte do colectivo Loia, xunto cos irmáns Pereiro, Antón Patiño e outros universitarios galegos residentes na capital. Daquela editabades unha revista do mesmo nome, foi a primeira?
Non, xa editara unha no instituto, en Monelos. Tiñamos un grupo que facía actividades culturais os sábados, con conexión na Universidade de Santiago, até que un día nos chamou o director. Aquel instituto era moi avanzado para a época, fora o primeiro mixto de Galicia e aquilo fora unha revolución total. Viña xente doutros colexios vernos saír [ri]. Estaba preto o cinema de Monelos e era a época daquela canción de Los bravos: Los chicos con las chicas. Entón fixeramos esa revista, na que eu empecei a facer entrevistas. De aí vén o de Dieste e o salto ao Ideal. Tamén entrevistei a Miro Casavella, a Chichi Campos, a Manuel Lourenzo… xente que me parecía destacada na súa área. Un día chamounos o director e díxonos que non podiamos facer máis entrevistas, nin actos culturais. Preguntamos por que e a resposta foi: «Por vuestro bien». Nós, claro, pensamos: pois vaia maneira de coidar do noso ben, prohibíndonos, non? Sabendo ademais que era un bo tipo. Non nos quixo dicir nada pero co tempo coñecemos que fora a Brigada Político-Social (BPS) que ameazara con que se non parabamos tería que practicar detencións. De feito, tempo despois, cando eu xa non estudaba alí detiveran a xente que fora compañeira miña.

Ti tamén fuches obxecto dunha causa da BPS franquista…
Si, eu lembreime desa historia, e conteina hai pouco en Luzes [#49] cando o de Cataluña, porque fun procesado por sedición. Ese era un proceso militar, fora a policía militar buscarme á casa. Imaxina a miña nai, que ás veces atopaba de todo no galiñeiro porque a miña irmá estaba moi comprometida. O proceso era por publicar unha reportaxe. Eu matriculárame en Madrid cando puiden sufragalo e xa escribía desde alí unha crónica diaria baixo o título «Estación del norte», que está na colección de El ideal gallego. Ademais, facía todo o que podía, falamos dos anos 74-75, e eu mandaba de todo. Ás veces por correo, cando eran temas máis atemporais, e outras por teléfono. Enviaba cousas que as axencias normalmente non cubrían e moitas publicábanmas porque coincidiu que era unha época moi aberta no xornal. Estaba xente como Margarita Ledo, Luís Pita, Gaciño… Foi unha época moi especial. Había unha certa competencia por abrirse no xornalismo e iso permitiume ir estudar, escribindo como correspondente para Faro de Vigo e La Región, e todo o que puidese fóra de Galicia.

E aí foi onde te metiches na lea?
Si, houbo unha intoxicación alimentaria nun cuartel da Coruña, en Zalaeta, que afectou a máis dun cento de soldados. Eu contactara con algúns deles e con xente que os atendera. A información non a tiña eu só senón que circulaba, mesmo se fixera unha rolda de prensa clandestina. O caso é que a miña foi a única que se publicou. Entón, de madrugada xa me foron buscar. A obsesión deles era saber quen me contara, querían que revelara as miñas fontes e, claro, eu negueime en redondo a facelo. Pedíanme entre seis anos e oito meses por unha intoxicación alimentaria [ri]. Eu, a verdade, non teño o recordo dunha sensación de pánico pero á xente que lle comentara o tema si, e recibín moi poucas expresións de apoio aquí. Onde si o fixeron casualmente foi en Cataluña, convidándome ao primeiro congreso de xornalistas que celebraron e onde coñecín a Montalván. Eu tiña vinte anos, un rapaz. Era o ano 78, xa morrera Franco, pero non se aprobara aínda a Constitución.

«Recordo que había un pub que se chamaba La luna, que era dunha xente anarquista de Madrid encantadora, e algúns acababamos sempre alí. Era a primeira etapa para ir ver o amencer a Corrubedo antes de volver traballar. Tiñamos dous coches, un R4 e un Dous Cabalos. E eu tamén era un dos habituais no tellado da catedral, gustábame moitísimo, daquela podíase subir. Alí remataba moitas noites que non chovía para escoitar as doce badaladas da Berenguela en circunstancias un pouco...»

«Entre a música celta e as pingueiras teño unha sensación así étnica de Santiago. Recordo que viñera a miña nai e marchara deprimidísima por como viviamos alí, rodeados de potas e cubos. Até marchou chorando, estudar para isto...»

«O máis traducido é O lapis do carpinteiro que vai por 35 ou 36 idiomas, pero Que me queres amor? tamén conta con numerosas traducións, unhas 25, e cada ano vai aumentando. Agora vén de ser traducido ao sirio, tamén está dispoñible en xaponés, coreano, chinés... Pero o que máis ilusión me fixo foi que se traducise A lingua das bolboretas ao támil, á lingua de Timor Leste»

Tamén pasaches unha tempada en Santiago na túa xuventude. Algunha vivencia terás da noite compostelá.
Pois estiven fundamentalmente na época da revista Teima, que foi a primeira revista semanal en galego. Traballabamos moito e durmiamos pouco, andando [ri]. Si, recordo noites enteiras para que saíra a revista. Para min foi unha inmersión das mellores épocas da vida, nos anos 76-77 cando Santiago era un fervedoiro, e alí coincidín con Perfecto Conde, Antón López Mariño, Xavier Navaza que era un personaxe, Ánxel Vence que era moi noviño… E moitos colaboradores e outra xente que se movía por alí. Recordo que había un pub que se chamaba La luna, que era dunha xente anarquista de Madrid encantadora, e algúns acababamos sempre alí. Era a primeira etapa para ir ver o amencer a Corrubedo antes de volver traballar. Tiñamos dous coches, un R4 e un Dous Cabalos. E eu tamén era un dos habituais no tellado da catedral, gustábame moitísimo, daquela podíase subir. Alí remataba moitas noites que non chovía para escoitar as doce badaladas da Berenguela en circunstancias un pouco…

Para caer de alí…
Ou para engalar [ri]. Teño a lembranza dunha noite que non remataban nunca as campás, así que non che digo máis. E despois participabamos moito da vida cultural. Eu vivía na Algalia, que era un lugar de tabernas, nun piso moi vello coa miña irmá e un rapaz que tiña un bar e toda a música celta do mundo. E na casa chovía. Entre a música celta e as pingueiras teño unha sensación así étnica de Santiago. Recordo que viñera a miña nai e marchara deprimidísima por como viviamos alí, rodeados de potas e cubos. Até marchou chorando, estudar para isto…

Falemos da túa obra. Tes máis de trinta títulos publicados, sen contar os artigos e outros textos e colaboracións. De todos eles, cal che ten dado maior retorno?
Pois, claro, os que teñen máis número de premios ou edicións e traducións, especialmente Que me queres amor? e O lapis do carpinteiro. A min paréceme moi interesante que no caso do primeiro, un libro de relatos, sucedera isto. Cando vas a un editor cun libro deste tipo sempre engurra a cara e pregunta que para cando unha novela.

Foi ese o máis traducido?
Non, non, o máis traducido é O lapis do carpinteiro que vai por 35 ou 36 idiomas, pero Que me queres amor? tamén conta con numerosas traducións, unhas 25, e cada ano vai aumentando. Agora vén de ser traducido ao sirio, tamén está dispoñible en xaponés, coreano, chinés… Pero o que máis ilusión me fixo foi que se traducise A lingua das bolboretas ao támil, á lingua de Timor Leste. Ademais leva un limiar do Nobel da Paz Ramos-Horta, que foi presidente da república porque este é un dos primeiros libros que, cando se normalizou a escola, puxeron en portugués e na lingua propia do país e repartírono entre os escolares. Naquel momento, convidáranme a ir e non puiden, é unha das penas que teño.

Eses son os libros que persoalmente máis te marcaron?
Ese é o mundo dos libros máis recoñecidos pola crítica e polas vendas, pero hai outros que representaron ou que teñen moita importancia para min no propio proceso da escrita, e que os vexo como o embrión, o primeiro círculo ou a célula nai dos outros. Están algúns de poesía e unha novela que é En salvaxe compaña. Agora que se fala tanto de neorruralismo, de mirada ecolóxica, de volta ao campo… Esa novela, que foi a primeira que se traduciu e que recibiu o Premio da Crítica, non é das máis lidas nin das máis coñecidas. Quen primeiro falou dela foi Caballero Bonald que dixo que para el era a mellor novela contemporánea que lera na época. Eu digo que é unha novela dun club secreto. A quen a le gústalle moitísimo, pero é curioso que probabelmente sexa a menos lida. Eu sempre digo e dixen que é a novela que escribiu a muller que levo dentro, a que todos temos. En Le Monde falaron dela como dunha novela feminista, cousa na que aquí ninguén reparou. É unha muller quen a conta e ten como confidente un corvo, os animais falan, aparece tamén a emigración, é unha novela moi actual. Recordo moito a vivencia de tela escrito.

Antes tamén falabas da poesía como xerme, algún poema en concreto?
Pois hai varios, un que se chama «Pan negro», que está nun dos meus primeiros libros: Balada nas praias do Oeste (1985), publicado antes de que se fixera a novela Pa negre catalá. É curioso como existe esa conexión, ese pole que une cousas. Eu vexo a escritura como círculos concéntricos, unha cousa vai dando lugar a outra, e forman parte dun mesmo libro, como capítulos. Seguramente, non tería escrito A lingua das bolboretas se non tivera escrito antes «Pan negro», ou O lapis do carpinteiro sen A lingua das bolboretas, e non escribiría Os libros arden mal, sen O lapis do carpinteiro.

Ti es da opinión de que non é posíbel escribir sen comprometerse e sempre defendiches un xornalismo activista. É inviábel dedicarse a isto sen mollarse?
Totalmente. Aínda que eu escollín a profesión ironicamente, isto entre aspas, seguindo a recomendación da miña nai de «busca un traballo onde non te molles», que me dixo un día. Sempre cito dúas ideas, de dúas persoas que o expresaron moi ben, e que vou aproveitar. Unha é de Camus que afirmou: «Non cheguei ás palabras por compromiso, senón que foron as palabras as que me levaron ao compromiso» e a outra, que é complementaria, é de Miguel Torga: «O primeiro compromiso do escritor ou escritora é escribir, mais tes que saber que todo aquilo que escribas vaite comprometer». Iso permite facer certas ironías, porque o do compromiso sempre se asocia a posicións de esquerda ou revolucionarias, progresistas cando se fala de autores comprometidos para meterse con eles, e esquecemos que xente que mantén outras posicións, e que publica outras cousas que poden parecer inocuas pois non o son. Para min un libro de autoaxuda pode ser un compromiso de carallo.

«Eu vexo a escritura como círculos concéntricos, unha cousa vai dando lugar a outra, e forman parte dun mesmo libro, como capítulos. Seguramente, non tería escrito A lingua das bolboretas se non tivera escrito antes «Pan negro», ou O lapis do carpinteiro sen A lingua das bolboretas, e non escribiría Os libros arden mal, sen O lapis do carpinteiro»

Ti es da opinión de que non é posíbel escribir sen comprometerse e sempre defendiches un xornalismo activista. É inviábel dedicarse a isto sen mollarse?Totalmente. Aínda que eu escollín a profesión ironicamente, isto entre aspas, seguindo a recomendación da miña nai de «busca un traballo onde non te molles», que me dixo un día. Sempre cito dúas ideas, de dúas persoas que o expresaron moi ben, e que vou aproveitar. Unha é de Camus que afirmou: «Non cheguei ás palabras por compromiso, senón que foron as palabras as que me levaron ao compromiso» e a outra, que é complementaria, é de Miguel Torga: «O primeiro compromiso do escritor ou escritora é escribir, mais tes que saber que todo aquilo que escribas vaite comprometer». Iso permite facer certas ironías, porque o do compromiso sempre se asocia a posicións de esquerda ou revolucionarias, progresistas cando se fala de autores comprometidos para meterse con eles, e esquecemos que xente que mantén outras posicións, e que publica outras cousas que poden parecer inocuas pois non o son. Para min un libro de autoaxuda pode ser un compromiso de carallo.

E tanto, axudar a través da escrita, vaia papeleta…
Eu lembro que me decatei do que era o compromiso un verán no Ideal no que quedei de substituto de xente que estaba de vacacións e puxéronme a facer o horóscopo [ri]. E para min foi o máis difícil. O director, Plaza, dicíame: «pero pon aí calquera cousa, que vai caer por un sumidoiro…». E comecei escribindo monadas dese tipo pero despois pensei no susto que podería levar un Pisces se lle pasaba o que eu inventaba, e cólleslles respecto ás palabras. Isto vén a conto de que todo o mundo está comprometido, mesmo no Hola. Pasa cando traballas coas palabras, se tes unha relación sincera e buscas a verdade. Esta sempre é unha procura infinda, pero si que existe o acento da verdade, e iso nótase. O xornalismo nese sentido paréceme interesante para a literatura porque fai que esteas cosido á túa época, aínda que a literatura ten que moverse noutra realidade. O decisivo, o que é común, é que a liberdade ten que formar parte do corpo da linguaxe. Cando empecei a escribir non podías poñer «obreiros», tiñas que dicir «produtores», e aí xa notabas as operacións de maquillaxe e o centro de manipulación que son as palabras.

Nomear algo sempre implica unha intención.
Forma parte da disidencia. Cando se dá un malestar coas palabras, esta relación enganosa e falsa, penso que é un indicativo. A relación que temos coas palabras é o baremo do que pasa nunha sociedade.

«Evidentemente hai que dicir a verdade, pero esta ten que provocar unha reacción. Non que resulte tan intimidatoria, espallándolle a culpabilidade a todo o mundo, que sexa paralizante. A min recórdame a cando o cura, co Cristo detrás no crucifixo, dicía en Semana Santa: 'Lo habéis matado', até que unha velliña levanta a man para responderlle: 'Pero, señor cura, se xa estaba así antes de que viñera vostede'»

«As revolucións até agora non deixaron de ser despotismo ilustrado. Cambiar o mundo non é cambiar o poder, é cambiar as relacións entre a xente, tecer relacións horizontais, colaborativas... e iso está espallándose. Eu teño unha neta e o que vexo é unha célula de esperanza»

Cando se bota man de eufemismos é que hai un problema, non si?
Hai un problema, si, que vai máis aló das circunstancias políticas, é un problema de diván social, colectivo. Vémolo con todo o proceso de memoria histórica, con Cataluña… No fondo, todo nos leva á cuestión das palabras. A min cada vez interésame máis ese espazo mixto que hai entre a psicoloxía, a psiquiatría, as loitas sociais, a represión… Por que? A mellor maneira de entender o que foi o fascismo en España é ler os preámbulos das leis, os discursos, as declaracións… Iso xa é de doenza total.

Como A lingua do Terceiro Reich.
Exacto, sempre son as palabras. Por iso, tamén é interesante a idea de aplicar as ideas da ecoloxía á linguaxe. Igual que falamos de contaminación ou intoxicación, quecemento ou colapso na natureza, nos discursos, na linguaxe tamén se pode trasladar. Aínda así eu non son un profeta da apocalipse. Hai que subliñar que a crise que vivimos lle afecta a toda a humanidade, pero non é culpábel todo o mundo por igual. Esta é unha especie de culpabilidade imposta que funciona, e que vai acompañada dun medo paralizante, porque cando nos din que isto se vai acabar en 2050 semella que a mesma culpa ten quen un día envolve nun plástico uns plátanos que quen ten a fábrica e se beneficia da súa produción, e mesmo cobra subvencións para ese negocio. Eu penso que é unha crise do capitalismo.

Isto cóntalo na túa última obra, Contra todo isto, un manifesto que non será apocalíptico pero si que sacode con forza. Cal dirías que é a maior ameaza que afrontamos hoxe como sociedade?
O «todo isto» non é todo, senón aquilo que pensas que nos está danando. Un pode ser optimista, pero tampouco hai que confundilo con ilusionismo. A min hai dúas cuestións que creo que teñen un certo paralelismo, e que responden a unha concepción do mundo que van unidas: a guerra contra a natureza e a guerra contra a muller, que me parece que responden a unha forma de ver o mundo que é unha visión depredadora. O dereito de pernada, ver o mundo desde ese sistema patriarcal e a dominación sobre os seres e a natureza. Desde unha visión bíblica, deus puxo nas nosas mans, ao noso dispor, a natureza e a muller. Unha cousa leva a cuestionar a outra, e a emancipación da natureza e da muller é un requisito, unha obriga para poder emanciparse a humanidade. Iso é tan evidente. Vese cando falamos de escravismo, sobreexplotación… Sempre imos parar ao mesmo sitio. Vas a sociedades onde se dá unha explotación brutal da natureza, coa minaría, e son lugares onde todo iso vai acompañado de violacións, trata, dominación… Dáse en todo o mundo, evidentemente, pero hai esa conexión. No Manifesto comunista, que é tan lúcido, fálase do «mago entolecido», e efectivamente vemos como estamos nun proceso de progresiva tolaría do capitalismo, que é como un mago ao que non lle chega nada e leva todo por diante.

Dis que non es apocalíptico, que entón?
O outro lado do apocalíptico é o solucionismo, que é unha especie de superstición como se coa tecnoloxía e os avances fora solucionarse todo por si só. Unha distopía. Evidentemente hai que dicir a verdade, pero esta ten que provocar unha reacción. Non que resulte tan intimidatoria, espallándolle a culpabilidade a todo o mundo, que sexa paralizante. A min recórdame a cando o cura, co Cristo detrás no crucifixo, dicía en Semana Santa: «Lo habéis matado», até que unha velliña levanta a man para responderlle: «Pero, señor cura, se xa estaba así antes de que viñera vostede».

Agora que vés de ser avó, supoño que estarás aínda máis preocupado polo futuro que lles poidamos deixar ás xeracións que veñen detrás.
É evidente que hai unha descivilización, pero tamén pasa porque hai unha reacción dos poderes que ven que a xente non traga, como pasou co Maio do 68, a semente do que hoxe son as revolucións de liberación da muller, do medio natural… A conclusión da Comisión Trilateral de 1975 que avaliou as causas daquilo foi que houbera un exceso de democracia, imaxina. O que pasou é que a xente empezou a exercer os seus dereitos e iso cheirárono claramente en América Latina, e hai esta reacción de encadear a xente como Assange, de controlar a información, o réxime orwelliano vemos que se superou… Estamos chegando a límites de que se explota o que antes era tempo libre, a túa vida convértese en materia prima. Hai unha proletarización total do tempo. Pero non hai máis que ver a historia da humanidade, é de represión pero tamén de rebeldías. Dicía Benjamin que nunca se deixou de manter ese acordo secreto entre xeracións, e creo que hoxe o feminismo e a ecoloxía poñen en cuestión moito máis profundamente o sistema que non unha perspectiva de estatismo, de ocupación do poder. As revolucións até agora non deixaron de ser despotismo ilustrado. Cambiar o mundo non é cambiar o poder, é cambiar as relacións entre a xente, tecer relacións horizontais, colaborativas… e iso está espallándose. Eu teño unha neta e o que vexo é unha célula de esperanza. Miro para ela e non digo vaia mundo que lle vén enriba, é ela a que me fala. É unha meniña, e dime hai reexistencia.

Manter a esperanza entre os dentes, que escribiu Berger.
Si, preguntarse: onde está a esperanza? Onde hai desesperanza.

CONTIDO EXTRAÍDO DO NÚM. 14
Queres ollar outros contidos relevantes?

Artesanía de Galicia

150 150 CORALIA

Artesanía de Galicia é a marca que representa os profesionais que conforman o sector artesán galego. Este distintivo inclúe produtos de alta calidade, coidadosamente deseñados e que contan unha historia fascinante: a das raíces da nosa cultura combinadas co deseño contemporáneo, coa personalidade dos creadores e coa mestría das súas mans. Hai, pois, que ter en conta que na Artesanía de Galicia o resultado final sempre reflicte a acción consciente do artesán durante o proceso de creación da peza.

Xarra tradicional de Niñodaguia. Agustín Vázquez Ferreiro e J. Vázquez S.C.

Xersei io, de fio a pavio – slow textile

Asento de vimbio La Parabólica

Pololos Traxandaina Traxe Tradicional 

Xoias Katuxa Platero

Hai un espazo para a artesanía en cada momento das nosas vidas, xa sexa como pezas utilitarias ou decorativas en cada recuncho da casa, xa sexa como complemento para ocasións especiais e para o día a día. A artesanía constitúe unha excelente opción para a decoración de interiores, unha excelente maneira de destacar o propio ambiente, que ademais de cumprir unha función estética tamén lle outorga personalidade, un toque de exclusividade e autenticidade. O mesmo ocorre cando empregamos a artesanía para complementar a nosa imaxe persoal, pola capacidade de cada peza para contar unha historia.

Artesanía de Galicia presenta unha ampla variedade de produtos orientados á decoración de ambiente, complementos de moda, xoiería, xoguetes, utensilios de cociña, instrumentos musicais ou redes, entre outros. Son pezas elaboradas en materiais que van desde os barros tradicionais, a madeira ou a la ata a prata e outros metais, pasando polo vidro, o coiro, a pedra ou o papel.

A proposta de Artesanía de Galicia pasa por combinar pezas de artesanía tradicional e contemporánea co obxectivo de crear ambientes e looks con personalidade propia. Propoñemos recuperar as creacións máis tradicionais da nosa artesanía e incorporalas aos nosos fogares e á nosa vida diaria, dándolles novos usos e conseguindo que convivan con outras pezas máis contemporáneas. En paralelo, Artesanía de Galicia tamén distingue os produtos de deseño contemporáneo, nos que os novos materiais, a innovación e as novas tecnoloxías xogan un papel fundamental.

Cestos de láminas de castiñeiro Antonio Suárez Dávila

Manta infantil Ana Castro

Pelotas de coiro Emcouros

Coxíns peixe Artesesa

Xoguetes de madeira Artesanía Silvent

Alfombra Centro de Recuperación da Cultura Popular

Calcetíns Traxandaina Traxe Tradicional

Queres ollar outros contidos relevantes?

Luis Zahera

150 150 CORALIA

Collemos a Luis Zahera en Melilla nun descanso da rodaxe de La Unidad, a nova serie de Movistar que grava baixo a dirección do monfortino Dani de la Torre. «Estou moi contento porque nesta non fago de malo malísimo», cóntanos. Non é tarefa sinxela atopar un oco para falar con Luis, porque non para de traballar. O Goya que levantou en febreiro polo seu papel en El Reino consolidouno como un dos secundarios máis demandados do audiovisual español. Con tres décadas de profesión ás costas, confésanos que aínda lle custa «entender o choio este». Facemos con el un pequeno repaso dese «choio» que supón ser actor na actualidade, da súa traxectoria, e mesmo viaxamos máis atrás, aos anos nos que era un rapaz da Estila, facía bromas co Botafumeiro e escapaba de Coralia e Maruxa: «Mimá, que medo me daban», lembra divertido.

Entrevista de XABIER LÓPEZ & Fotografías de LA DIAPO

Que nos podes contar de La Unidad?
Pois é un thriller policial de acción, deses que lle gustan a Dani de la Torre. Vai sobre a Comisaría General de Información, que é a que recibe toda a información sobre a xihad islámica e trata de desarticular unha trama moi perigosa… E non che podo adiantar nada máis.

Será unha rodaxe longa. Se non me equivoco, prolongarase durante vinte semanas.
Si, iso é, vinte semanas. Van ir até Nixeria, filmar no porto de Lagos, a Barcelona, Madrid, Francia… Pero o groso da serie grávase en Galicia. Hai unha renovación da ficción e das plataformas que é impresionante. Os produtos que facemos agora hai anos eran inviábeis: unha serie de televisión en español polo mundo adiante, dirixida por un galego…

«Levo xa unha temporadiña nisto e é moi estraño. Eu sei de actores que son mil cincocentas veces mellores ca min, tecnicamente e de todos os xeitos, e non están a traballar. É que non sei, e nunca saberei, como funciona este choio»

Estamos inmersos na idade de ouro das series.
Si, é verdade. Estabamos afeitos, sen querer parecer pretensioso, a series como Mareas Vivas. A min Mareas pareceume unha cousa moi innovadora no 96, pero eran series que lle tiñan que gustar a todo o mundo: a papá, a mamá, ao avó… Agora, todo cambiou, e eu non podería imaxinar en todos os días da miña vida un rexurdimento así, este volume de traballo…

Sorprende até dentro da profesión?
É que eu non entendo como se poden producir esta cantidade de series, como se consomen. Eu son unha persoa que practicamente segue sendo analóxica. Para min, desde logo, é unha novidade, probabelmente saibas ti bastante máis ca min do tema.

Iso xa che aseguro que non.
En calquera caso, é un xiro copernicano, como nos dicían os Irmáns de La Salle. Ou como din os meus sobriños: tío, isto non é unha época de cambios, é un cambio de época. Debe de ser iso.

Algunha vez dixeches que o éxito era poder traballar regularmente.
Eu considérome un suertudo, un privilexiado. Pensa que a estatística dos actores que poden vivir da profesión é devastadora.

Mais a alta demanda de series permite traballar máis, non si?
Nunca na miña vida pensei que podería haber esta efervescencia. É un momento doce para a profesión, pero a ver o que dura, non? O galego pesimista que levo dentro pregúntase se isto será unha burbulla e rebentará algún día.

Un momento doce para a profesión e en especial para Luis Zahera. Tras o Goya puidemos ler nos xornais que eras o actor de moda…
Home, o da estatuíña é marabilloso. É gloria bendita. Pero eu que sei! Levo xa unha temporadiña nisto e é moi estraño. Eu sei de actores que son mil cincocentas veces mellores ca min, tecnicamente e de todos os xeitos, e non están a traballar. É que non sei, e nunca saberei, como funciona este choio.

O segredo é aproveitar o tirón mentres dure?
Claro, eu estou nun pequerrecho momento de gloria. Colleume nesa efervescencia da que falaba antes. Pero, sinceramente, non teño unha gran capacidade analítica sobre a situación. Aos meus 53 anos estou nesa dinámica, non podo crer este mogollón, pero moi feliz, claro.

Algúns dos personaxes que interpretaches son moi populares: Petróleo, Anselmo, Pertur, Releches… Algún ao que lle teñas especial cariño?
Eu non son nada fetichista dos personaxes. O traballo para min é como cando xogas de neno, só me interesa o seguinte xogo. Se á xente lle gustou Petróleo ou Pertur perfecto. Eu prefiro que fale o público. A min gústame o traballo, creo que a frase é de Gene Kelly: cal é o seu papel preferido? O meu papel favorito é o que está por vir. Pois eu son como Gene Kelly para iso. Vale, que non son fetichista, para non enrollarme como una persiana

Non, non, podes enrollarte o que queiras…
Pois, mira, o que si é certo é que lle teño moitísimo cariño a O Matachín, que foi a primeira curtametraxe que fixen. Eu creo que nos pasa a todos, supoño que ti tamén recordarás a primeira entrevista que fixeches. Eu recordo os personaxes que fixemos en O Matachín, tes un tipo de ilusión que é difícil de definir.

«Do Apóstolo teño o recordo de rapaz, de non ver polo fume da pólvora, de estar ben agarrado ás miñas irmás, e dos adultos que che dicían todo o tempo: non mires para arriba, non mires para arriba, porque caían as canas, millóns de canas… E ese cheiro a pólvora que me fascinaba»

Este número de Coralia ten a festa como protagonista. Que lembras das do Apóstolo sobre todo?
Home, o Apóstolo, cando ía aos fogos de rapaciño, que nin se enchía de todo, estábase comodamente no Obradoiro, había todo aquel fume… Ah! E o monstro de Guatemala na feira da Alameda, que iamos ver sempre e era unha cousa patética.

Que era o monstro de Guatemala? Non o lembro…
É que che falo de hai corenta anos, cando ía á feira disparar as escopetas de balotes. Era El monstruo de Guatemala (imita unha voz da feira), era un tipo cunha cabeza… Iso é o que lembro. Pero sobre todo lémbrome dos fogos no Obradoiro, que iamos toda a familia, as miñas irmás e o meu curmán Santi, que agora é rexedor en Luar, que non lle gustaban nada os fogos e pasábao bastante mal, e eu dicía para min: para que traerán este rapaz a unha cousa que non lle chista nada?

E algún outro recordo?
Había unha broma que se facía antes na misa mítica do Botafumeiro. O Botafumeiro vai pola nave pequena, sabes? Pero antes non había bancos. Agora hai bancos, elevaron o altar cunha tarima de madeira, dáste conta?

Si, si, doume conta.
Antes, cando eu era rapaz, na nave non había nada, todo o mundo se abeiraba e había dúas filas de xente de pé mirando o Botafumeiro. Meu pai poñíase dunha banda e meu tío Moncho doutra, e facíanlle unha broma á xente no momento que viña o Botafumeiro, que ás veces era unha bóla de lume pasando a toda velocidade. Daquela meu pai dicíame: cruza, e eu cruzaba dunha beira á outra por onde a bóla pasaba máis baixa. Todo o mundo se asustaba moito. Loxicamente, o Botafumeiro nunca che podía dar, é un efecto óptico. O truco era cruzar amodo e, se o facías así, vías como toda a xente se alporizaba.

Usábante a ti para a brincadeira.
A min, ao meu curmán… tiñas que ser pequeniño. Pero era como ser protagonista dun espectáculo, porque todo o mundo te miraba e ninguén te viña salvar. E como para salvarte! Con aquela cousa que fai fium, fium (imita o son do Botafumeiro) e aquel órgano que soa atronador… Era moi divertido.

Agora é todo moi distinto.
Claro! Cando eu era rapaz sacábase o Botafumeiro sete veces ao ano, agora van os dentistas a un congreso, pagan e, ala! Xa teñen Botafumeiro. Antes ías velo as sete veces. Agora a broma xa non se pode facer porque hai bancos, hai un altar. Cando eu era rapaz o Botafumeiro pasaba moi preto do chan… Era moitísimo máis espectacular.

E vés algunha vez ás festas do Apóstolo?
Non, que va. Agora hai unhas proxeccións, non? Eu xa me fixen maior. Do Apóstolo teño o recordo de rapaz, de non ver polo fume da pólvora, de estar ben agarrado ás miñas irmás, e dos adultos que che dicían todo o tempo: non mires para arriba, non mires para arriba, porque caían as canas, millóns de canas… E ese cheiro a pólvora que me fascinaba. Será que son un compostelán clásico.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Carmen Pomar

150 150 CORALIA

Sensible e coidadosa, creativa e perfeccionista, afectuosa e solidaria, comprometida e idealista, próxima e accesible, rápida e incansable. Así ven a conselleira Pomar os seus colaboradores máis próximos, e así foi como a sentimos durante a entrevista e a sesión fotográfica que nos levaron até o seu antigo instituto no corazón de Compostela. Percorrer xunto con ela as aulas e os laboratorios do IES Rosalía de Castro permitiunos entreabrir o caderno dun tempo moi feliz, cheo de apuntamentos precisos e anécdotas xenerosas.
Para Pomar, que considera que «a docencia e a política se unen tanxencialmente pola vocación de servizo», a educación é a materia prima coa que alcanzar as aspiracións máis profundas, e a diversidade, o valor que marca a diferenza entre o que somos e podemos chegar a ser. Defende asemade as bondades da innovación, da intelixencia emocional e da creatividade para achegarnos á felicidade, un estado que no seu caso vai aparellado ao tempo gozado cos seus «en especial, cando boto máis de media hora coa milla filla», preto do mar, nunha lectura rexeneradora ou cunha boa conversa.

Entrevista de ÁLEX REGUEIRO & Fotografías de FRED IGLESIAS

Como eran os primeiros días de escola de Carmen Pomar nena?
Cheos de emoción e curiosidade. Eu vivía no barrio de Sar onde había unha pequena escola, A Milagrosa; lembro que tiña tantas, tantas ganas de ir á escola que, cando tiña dous anos e medio, Elena, a profesora —que era amiga dos meus pais— convidoume a ir, pero como non tiña sitio para me sentar levaba da casa unha pequena cadeira de vime.

Entre os seus profesores, houbo algún que marcara o seu rumbo de maneira máis significativa?
Fíxoo Elena na miña primeira infancia e despois marcáronme moito os profesores do Instituto Rosalía de Castro. Fíxoo Paco López, o profesor de matemáticas, que nos axudou a entendelas dunha maneira diferente, ao igual que o fixo Paz Padín, a profesora de lingua e literatura, poñendo en marcha un grupo de teatro —que era algo que sempre quixera facer—, que me permitiu encher catro anos de obras teatrais e escenarios. Pero quen máis me marcou, por ser quen me levou a estudar psicoloxía foi Teresa Pérez Mateos, a miña profesora de filosofía en terceiro de BUP e COU. Eu era unha adolescente diferente no tocante ás afeccións, que gozaba da ópera, do teatro e de ler filosofía, e lembro que dentro do temario había un apartado sobre psicoloxía, no que nos achegaba a esa parte dese mundo descoñecido do cerebro, do pensamento, que foi o que me levou a cursar psicoloxía.

De alumno a mestra, cal é o segredo para facerse cunha clase e deixar pegada nun estudante toda a vida?
Creo que é a paixón que sentes polo que fas. Se tes paixón e a transmites, os alumnos percíbeno e para eles iso representa unha motivación fundamental. Debemos deixar os problemas fóra da aula e vivir o momento como único. É moi importante esa empatía, esa capacidade de comunicación á hora de lles transmitir os contidos aos alumnos, pero non dunha forma global senón como individualidades.

«Boto man da psicoloxía todos os días. Axúdame a ser máis tolerante coa frustración, a entender a todos e a entender todas as posturas. A psicoloxía axúdame a ser empática e a relativizar»

Eusebio da Guarda, Santa Irene, Rosalía de Castro son centros de referencia. Cal o segredo do seu éxito?
Hai distintas variables. Unha delas é que estes centros son edificios históricos e, dalgunha maneira, as súas paredes, aulas, laboratorios transpiran historia. Creo que iso é importante. Son institutos nos que estudaron persoeiros coñecidos, que se dedicaron ás letras, ás ciencias, ás artes e iso tamén deixa pegada; nos alumnos destes institutos espértase un sentimento de pertenza, por dicilo dalgunha maneira, un orgullo que contribúe a esa motivación intrínseca que os estudantes deben ter. Outra variable importante é que a maior parte do profesorado destes centros leva moitos anos dando clases neles e esa estabilidade favorece que se incorporen cada ano novos proxectos de éxito. Está claro que os centros singulares polo seu carácter histórico son sempre especiais. Eu síntome orgullosa de ter estudado nun deles.

Podemos dicir que a docencia é a súa vocación; pero éo tamén a política?
A docencia e a política únense tanxencialmente pola vocación de servizo. Tanto os docentes como os políticos deben sempre servir os demais.

Como mudou a súa percepción da realidade da educación en Galicia desde que chegou ao cargo?
Eu xa dirixía proxectos educativos vinculados á Administración polo que xa estaba conectada coa realidade educativa, pero dun xeito máis pedagóxico que administrativo. Agora teño que lle transmitir esas ganas e esa motivación a un organismo que vai a outra velocidade por mor dos seus condicionantes burocráticos e orzamentarios. Esta cuestión fíxome poñer os pés na terra para ser máis realista e darme conta de que hai limitacións que non se poden borrar dun día para outro.

Nun posto tan exposto, ten que botar man a miúdo da súa experiencia profesional para relativizar críticas e eloxios? A psicoloxía é a mellor aliada da política?
Boto man da psicoloxía todos os días. Axúdame a ser máis tolerante coa frustración, a entender a todos e a entender todas as posturas. A psicoloxía axúdame a ser empática e a relativizar. Axúdame a achegarme á xente e comunicarme, e ser psicóloga infantil axúdame a conectar cos máis pequenos e pequenas cando visito unha aula.

Neste arranque das clases que obxectivos centrais marca a conselleira para o novo curso?
O primeiro obxectivo é reforzar a tarefa orientadora. Son unha firme defensora da orientación como un dos piares básicos do sistema educativo. Ademais de poñer en marcha un plan de orientación vocacional e profesional, é preciso reforzar e optimizar o ensino das linguas. Galicia ocupa un dos mellores postos no ranking do ensino de linguas, pero é moi importante mellorar a súa ensinanza na aula ordinaria. O terceiro obxectivo ten que ver co recoñecemento explícito da innovación educativa, cuestión que nos permitiu traballar na creación dun selo que identifique os centros nos que se fai innovación. E, xunto con isto, todo o que ten que ver coa atención á diversidade e coa inclusión —un dos meus ámbitos profesionais previos—, tendo en conta que a inclusión ten que facerse dunha maneira real nas aulas, atendéndolles cada vez máis e mellor ás necesidades dos alumnos.

Nas aulas galegas hai diversidade e inclusión real?
O primeiro que fixen nada máis chegar á consellaría foi crear un novo servizo na dirección xeral de ordenación educativa de orientación e inclusión, que está a contribuír ao reforzo da orientación e da inclusión. O sistema educativo galego é moi inclusivo, do 93% segundo as táboas internacionais, mais non só é importante que os nenos estean nas aulas ordinarias, tamén o é que se atendan as súas necesidades. O orientador ten un papel fundamental nos centros educativos, por iso debemos reforzar a súa tarefa, e para que os orientadores poidan mellorar esa atención á diversidade puxéronse en marcha cursos e protocolos de atención, e en breve activarase o protocolo de atención a alumnos de altas capacidades e o protocolo de atención a alumnos con dislexia e outras dificultades da aprendizaxe. A intención destes protocolos non é controlar se os profesores están a facelo mellor ou peor, o que queremos é que funcionen como guías e facilitadores da tarefa docente nas aulas.

«O primeiro que fixen nada máis chegar á consellaría foi crear un novo servizo na dirección xeral de ordenación educativa de orientación e inclusión, que está a contribuír ao reforzo da orientación e da inclusión. O sistema educativo galego é moi inclusivo, do 93% segundo as táboas internacionais, mais non só é importante que os nenos estean nas aulas ordinarias, tamén o é que se atendan as súas necesidades»

«Cando falo de creatividade pásame un pouco como cando falo de intelixencia emocional, que non creo nos programas ad hoc. A creatividade debería estar presente en todos os procesos da aprendizaxe e en todas as materias, evitando a tendencia a asociar a creatividade a aquelas materias máis referidas ás artes ou á plástica»

Son as aulas combinadas a mellor solución para satisfacer as súas esixencias?
Aquí temos que ser precisos tecnicamente, polo que en vez de aulas combinadas é mellor falar de escolarización combinada. En Galicia hai nenos con necesidades especiais que están en aulas ordinarias o 100% do seu tempo; hai alumnos que están en escolarización combinada, é dicir, que combinan a aula de educación ordinaria cun centro de educación especial; e logo hai outros alumnos que están en centros de educación especial. É importante pois que ese 93% de inclusión sexa real e para iso o neno debe sentirse integrado ao 100% na aula. A administración galega ao que tende é a aula ordinaria ou á escolarización combinada, pero sempre contando coa familia, que ten que estar informada e referendar esa decisión.

Hai oco para a creatividade nos plans de estudo?
Este é un tema que me apaixona e no que levo afondando moitos anos. A creatividade debería ser unha condición natural, debería formar parte dunha maneira espontánea dese proceso educativo. Cando falo de creatividade pásame un pouco como cando falo de intelixencia emocional, que non creo nos programas ad hoc. A creatividade debería estar presente en todos os procesos da aprendizaxe e en todas as materias, evitando a tendencia a asociar a creatividade a aquelas materias máis referidas ás artes ou á plástica. Creo que tamén é importante entender a importancia de estimular a creatividade nos mestres e nos profesores. Se un profesor é creativo é máis doado que os seus alumnos o sexan.

Falemos da formación profesional. Que retos urxentes ten de cara aos vindeiros dez anos?
Hai dous retos moi importantes. O primeiro ten que ver coa formación profesional dual, unha modalidade relativamente nova que permite a adaptación constante dos ciclos formativos ás demandas do tecido produtivo e do tecido empresarial do país. O segundo reto é mellorar a implicación das empresas na formación dos seus futuros empregados e empregadas, con currículos moi adaptados ao concreto. Xunto a isto, debemos incentivar a formación profesional básica, un recurso que hai que explotar máis e mellor para poder profesionalizar os alumnos e alumnas de 17 e 18 anos que quedan fóra do sistema. Está previsto, entre outros plans, poñer en marcha un programa experimental que levará a robótica á formación profesional básica, aproveitando que este tipo de alumnado acostuma ter gran capacidade para o traballo en robótica e con temas tecnolóxicos.

A aposta pola formación profesional ten o seu mellor exemplo no Centro Galego de Innovación de Ourense?
Somos unha referencia no Estado. A formación profesional galega está vivindo unha época moi doce. Temos alumnos e alumnas que compiten a nivel europeo e a nivel mundial en olimpíadas de FP e quedan nos mellores postos, e temos un profesorado marabilloso. O Centro Galego de Innovación de Ourense vai ser un centro de innovación, experimentación e investigación que lles vai dar servizo a todos os centros de FP de Galicia. Ourense é unha provincia que precisa dese pulo, pois xunto con Lugo ten un problema demográfico importante.

Como enfoca o futuro a universidade galega?
Á universidade cústalle máis traballo adaptarse, é unha institución na que a engrenaxe é moi complexa e as cousas van máis amodo. Aquí temos dúas metas: conseguir un modelo sólido de investigación galega e axustar o mapa das titulacións. No eido da investigación, temos dous referentes nos que mirarnos que son o País Vasco e Cataluña, cuxo modelo de educación está participado polo financiamento privado. Penso que neste curso deberiamos visibilizar máis o que se fai en investigación para chegarmos a un modelo propio. Por outra banda temos un mapa das titulacións que está en constante mutación, que nos impulsou a presentar os perfís profesionais do futuro, os perfís da próxima década, que evidencian que as titulacións universitarias teñen tamén que mudar en función do novo panorama que se abre diante de nós.

Poderiamos dicir que a longo prazo, o obxectivo máis ambicioso da conselleira Pomar sería estender o modelo de enriquecemento curricular (SEM) a todo o sistema educativo galego?
Si, sen dúbida. Non se trata de cargar máis as mochilas dos directores e docentes, o que hai que facer é organizar esa mochila. Fanse moitas cousas nos centros educativos, pero ás veces con certa dispersión e sen un fío condutor. Ordenar as accións dótaas de moito máis sentido. O noso obxectivo é chegar a 50 centros con SEM no vindeiro curso. Este novo formato que probablemente se chamará SEMGAL deberá espallar e horizontalizar o modelo SEM polos centros galegos.

«No noso primeiro plan de igualdade hai ata 87 medidas a prol da igualdade, medidas que pasan por cousas tan diferentes como visibilizar as mulleres científicas ou unha liña de formación de profesorado especificamente referida á igualdade»

Un 7% de prazas desertas na última convocatoria de oposicións é un síntoma de boa ou de mala saúde do sistema formativo ou éo de ausencia de vocacións suficientes?
Esta é unha pregunta moi complexa, na que hai que ter en conta moitas variables. Eu creo que sería importante darlle unha volta a todo o que ten que ver coa formación inicial do profesorado e tamén coa accesibilidade á profesión docente. Os temarios hai que actualizalos todos os anos ou a cada pouco porque a realidade das aulas muda constantemente. Hai alumnos con moi bos expedientes académicos, pero que non son aptitudinalmente os mellores. A empatía, a capacidade para transmitir, a comunicación, a intelixencia emocional e a creatividade teñen que vir do propio mestre é só acompañan aos mellores… Que non aprobe todo o mundo non é un mal síntoma.

Nun tempo no que as titulacións se multiplican e a formación se superespecializa, están os orientadores suficientemente capacitados para axudar os estudantes a tomar o camiño axeitado?
En Galicia temos unha rede de orientadores que é envexable. Temos orientadores en todos os centros educativos. Que falta? Formación específica e máis profunda para orientadores, e nos centros con moitísimo alumnado incorporar un segundo orientador. Tamén hai que traballar no plan de orientación profesional e vocacional para axudar os rapaces e rapazas a desenvolver competencias que teñan que ver con esa toma de decisións.

A formación continua do profesorado figura entre as prioridades da Consellaría de Educación, mais en que apartados se fai máis necesaria?
A rede de formación é algo que envexan desde outras comunidades. Temos unha oferta moi variada e adaptada ás necesidades. Neste curso imos traballar o eido da profesionalización das competencias docentes, procurando perfís diferentes en distintas áreas. Asemade temos que reforzar a formación docente no propio centro, para evitar que o profesorado teña que desprazarse fóra.

Pódese establecerse unha relación clara entre a formación continua e os resultados estatísticos dos últimos informes PISA?
Si, o informe McKinsey presenta como unha variable fundamental a formación docente. Contribúe a que o resultado dos alumnos sexa mellor. O equipo directivo ten que ter liderado pedagóxico, que é un punto de partida fabuloso para que todo funcione mellor.

Carmen Pomar en Coralia

Entrevista extraída do núm. 14

A da formación na igualdade é unha materia complexa, entre outras causas por ser un contido inexistente no temario que aprenderon no colexio moitos pais e mestres deste país. A igualdade real nas aulas e fóra delas é un obxectivo a moi longo prazo?
Uf, a min non me gustaría ser tan pesimista. Espero que non haxa que agardar tanto. Como a intelixencia emocional e a creatividade, a igualdade é un tema transversal que debería transpirarse por todos os poros. Están moi ben todas as iniciativas que se fan desde as administracións educativas para afondar neste tema, pero eu creo que é unha tarefa de todos, da sociedade, das familias, dos medios de comunicación, unha tarefa dos contidos que están en Internet. Eu considero que desde a educación formal se están dando pasos de xigante. No noso primeiro plan de igualdade hai ata 87 medidas a prol da igualdade, medidas que pasan por cousas tan diferentes como visibilizar as mulleres científicas ou unha liña de formación de profesorado especificamente referida á igualdade. Ademais temos unha materia optativa que ten que ver con todo o tema da igualdade de xénero e xa se graduou o primeiro ciclo de formación profesional de igualdade de xénero. Tamén creo que deberiamos ter máis conciencia do que facemos día a día, dígoo como psicóloga e como nai dunha nena.

Internet e a hiperconectividade están cada día máis presentes na nosa vida diaria, como imaxina Carmen Pomar que serán os centros educativos galegos en vinte ou trinta anos? Acabarán os campus por volverse enteiramente virtuais?
Espero que non. Cada vez é máis evidente a presencialidade dos recursos tecnolóxicos, pero confío en que sempre será mellor aprender mirándolle á cara a alguén que usa linguaxe verbal e non verbal. Como persoa que se dedica ás persoas e como psicóloga, loitarei por seguir sendo psicóloga de persoas e non de máquinas.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Unha viaxe de dez anos

150 150 CORALIA

Agora que se popularizou nas redes sociais o Ten Years Challenge, que consiste en que o usuario comparta dúas fotografías de si mesmo, unha de 2009 e outra actual, e que serve para pouco máis que demostrar o moito que melloraron os filtros dixitais, sería interesante realizar o mesmo desafío (mellor chamémoslle xogo) cos comercios da améndoa histórica de Santiago.

I

maxinemos que un compostelán que pasou fóra unha década ininterrompida, ao regresar a casa en 2019, decide dar un paseo polas arterias tradicionais do comercio santiagués. Imaxinemos o seu susto ao ver o espectáculo surrealista de snacks americanos, galletas francesas e xamón de Salamanca a carón da casa na que viviu Eugenio Granell.

Acordemos, antes de nada, que ese centro histórico é o que traza Ramón Villares no volume Historia de Santiago. Concéntrase, desde a segunda metade do XIX, nos arredores do que era a Praza do Pan ou do Campo, e na actualidade coñecemos como Cervantes. Despois discorre por esa gran rúa con lixeiros meandros á que chamamos con tres nomes distintos: Preguntoiro, Caldeirería e Orfas, até desembocar no Toural. Podemos prolongar un pouco o paseo pola Rúa do Vilar. Coido que quen máis quen menos convirá en que a ruta de peregrinación do comercio histórico da nosa capital non debería ser moi distinta a esa.

Mais volvamos ao noso santiagués imaxinario que coma outro Ulises moderno regresa á súa Compostela natal despois dun periplo de dez anos. Imaxinémolo chantado fronte ao escaparate do que foron os Almacenes Olmedo na Praza do Toural, nunha das situacións máis emblemáticas da cidade vella compostelá. Por se acaso esquecera o que se erguía antes no lugar, lémbrallo o vello letreiro de letras corpóreas de metal: ALMACENES OL EDO. O segundo M caeu. Talvez algún veciño ou peregrino teña na casa un pisapapeis xigante con forma de M. O M non está, mais o seu espírito segue tatuado na parede. O trazo da letra debúxase con menor sucidade que o resto da pedra; ten o estraño mérito de ser menos sucio, algo que de ningunha maneira o converte en limpo.

Se o Ulises asoma ao antigo escaparate da que fora unha das referentes da moda compostelá desde os anos 40, verá a definición gráfica do abandono. Unha baeta amarela de supermercado, un rolo de papel hixiénico engurrado pola humidade, a cabeza dunha flor á que lle falta o tallo, unha rampla de madeira que non conduce a ningures, manchas sospeitosas coma as desa festa na que se che foi a man… Hai catro anos fora o centro de campaña de Compostela Aberta para as Municipais. Rumoreouse varias veces que un Hard Rock Cafe abriría alí as súas portas. Mais polo de agora non é senón o símbolo máis visíbel dos estertores do comercio histórico.

Alex & Fred, en Coralia

A Ferretería Torres permanece pechada a cal e canto, xa só serve coma escenario para filmes. O monfortino Dani de la Torre rodou alí con Luís Tosar a súa última película, La sombra de la ley. Unha imaxe ben descritiva do que é o centro de Santiago: o fermoso escenario, pictórico, fotográfico, cinematográfico, dunha cidade histórica que está a deixar de existir. A estrela que seguimos ver brillar despois de morta.

Petróglifo histórico cruciforme

Nunha das portas de Olmedo hai un papel cuadriculado escrito a man cun teléfono de contacto; na outra porta, adhesivos e pintadas. Os afeccionados máis radicais do Celta quixeron deixar alí proba das súas cores. Algo semellante fixeron noutro comercio histórico, a Papelería Compostela, que botou o peche en 2017. Os seus escaparates, antes ateigados de cadernos, material de oficina e un curioso higrómetro no que un monxe predicía o tempo cunha variña, agora están tamén comidos por adhesivos de todo o tipo. Semella que son necesarias só unhas semanas para que a xente vaia chantándoos nos cristais. Medran coma a mala herba, coma as enredadeiras nas casas de campo.

Cinco metros ao norte da Papelería Compostela está o corpo insepulto da tenda de electrodomésticos na que o noso santiagués hai non tanto compraba reprodutores e cintas de casete desas que se enrolaban e había que arranxar cun boli Bic e un movemento de pulso. Compraba pilas meirandes que Iphones e outros aparatos analóxicos que lle fan pensar no rápido que se fixo vello. A tenda tamén está engulida polos adhesivos. O curioso é que na porta está pendurado o cartel de Prohibido Fixar Carteis. Responsable a Empresa Anunciadora. Quen pega os adhesivos ri desas advertencias. A palabra responsable non a entende (en realidade, cústalle entender calquera palabra, especialmente as que poñen os seus adhesivos).

Enfronte da tenda de electrodomésticos estaba a froitería Las Delicias, que botou o ferrollo na primeira semana deste ano. Uns pasos máis aló, a Ferretería Torres permanece pechada a cal e canto, xa só serve coma escenario para filmes. O monfortino Dani de la Torre rodou alí con Luís Tosar a súa última película, La sombra de la ley. Unha imaxe ben descritiva do que é o centro de Santiago: o fermoso escenario, pictórico, fotográfico, cinematográfico, dunha cidade histórica que está a deixar de existir. A estrela que seguimos ver brillar despois de morta. Preto de Torres outra ferraxaría, Casas Chico, en Casas Reais, apura os seus últimos días aberta mentres escribimos estas liñas. Un comercio que leva vendendo desaparafusadores aos composteláns desde 1858. Pero xa ninguén merca parafusos nin desaparafusadores. Para que? Se xa vén todo na bolsiña de plástico do Ikea, e todo o montamos cunha desas chaves Allen, ou como se chamen.

Deixamos que o Ulises dea volta e se desquite de tanto desgusto mercando un libro nesas librarías do centro que tanto lle gustaban. Primeiro terá que pasar polo que era a Fábrica de Chocolates Raposo, no Preguntoiro, da que lembra o marabilloso cheiro a chocolate que derramaba pola rúa. O peche da chocolataría foi anterior á marcha do noso santiagués imaxinario, mais cando el marchou polo menos era unha tenda de roupa: Esnou. Máis tarde foi a flagship store de Viriato. Agora é só un local abandonado coas cortinas botadas e unha vitrina que garda un nobelo de lá de Viriato que amarela co tempo.

Nese momento, o santiagués imaxinario xa estará algo triste ao ver os referentes da infancia sometidos ao abandono. Mais poucas cousas lle doerán como a que lle espera alá onde toda a vida estivo a libraría Galí. É certo que xa pechara cando marchou (pechou en 2006). Durante un tempo foi a libraría máis antiga de España, un lugar centenario ao que os estudantes universitarios acudían buscar os seus manuais especializados. O noso inxenuo santiagués pensou que quizais alguén puidera reutilizar o local para abrir outra libraría que devolvera ao Vilar un chisco do brillo perdido. Non a hai, non. Nada máis lonxe da realidade. O que abriron foi unha tenda de souvenirs. Unha máis! Onde antes había libros, hai figuriñas de rás e de bruxas e camisetas de Alguén foi a Santiago e só me comprou esta merda de camiseta. A esas alturas Ulises preguntarase se realmente paga a pena vivir nun mundo onde a xente prefire unha camiseta que di Soy el pulpo a la gallega antes ca un libro. Onde estaba González, a libraría máis espazosa que se lembra en Santiago, agora hai unha pizzaría. Onde estaba a libraría Toural, ágora de faladoiros interminábeis, agora hai unha tenda de roupa, non precisamente de Haute couture ou Prêt-à-porter.

É xusto admitir que tamén onde houbo certos comercios históricos érguense agora locais que non só mantiveron a estrutura e aspecto do inmóbel, senón que achegan unha vizosa actividade á améndoa. O Benboa abriu recentemente as portas onde, entre 1837 e 2015, estivo a Droguería Pérez Labarta; o que fora Almacenes El Pilar é o Auditorio de Afundación, o Riquela ocupa o espazo que desde 1932 foi o de Calzados Severino (agora mudáronse á Caldeirería), a histórica Farmacia Bermejo (1879) é na actualidade a tenda de roupa Fábrika Fan, un baixo que cando o Ulises marchou de Santiago en 2009 era a oficina de Correos provisional mentres a do Franco estaba en obras.

Alex & Fred, ilustración

Imaxinemos por un momento que o noso santiagués retornado toma un respiro e decide entrar en Catrineta Conserveira, na ruela de Altamira, bo exemplo de renovación do comercio histórico. Alí, tras o mostrador, encontrarase con Cristina Doel, que lle contará que onde hoxe está Catrineta antes estivo Ultramarinos Recouso e antes del outro ultramarinos: O Raposo. «A estética de Recouso é a que recollemos nós», di Cristina. Catrineta Conserveira ofrece algunhas pistas para a supervivencia do pequeno comercio: «Hoxe en día a superespecialización é case unha obriga. Vemos que as novas tendas que están xurdindo son todas superespecializadas», di Cristina. Outro valor engadido: o produto propio. «O noso leitmotiv é a conserva, que é algo moi noso. Ofrecemos produto galego e portugués. Está claro que o cliente valora o produto de proximidade». A carón de Catrineta, Boles Galicia segue este precepto ofrecendo artesanía galega de calidade, igual que fai Merlín e Familia desde a Rúa Xelmírez. Non obstante, nin coa superespecialización nin a proximidade, Cristina acaba de ser optimista: «Eu vexo un futuro semellante a aquela película de Pixar, Wall-E, na que a xente estaba todo o día metida nunha cápsula dándolle a un botón. A min paréceme tristérrimo, pero seica é cara onde avanzamos».

Tampouco atopa Ulises optimista a Ana Porto, de Maravalla, negocio especializado en cosmética que dá nova vida ao local histórico da Farmacia Moderna na Rúa das Orfas. «Se che digo a verdade, hoxe cóllesme un pouco pesimista, mira o día que fai». Fóra escóitase o ruído da chuvieira golpeando o chan. A súa receita: «Eu aposto por facer o que eu quero, o que me gusta e o que me gustaría atopar. Penso que iso é o que se debería facer, logo vender ou non vender xa é outra cousa. A nós o negocio funciónanos coa xente de aquí». Ana tamén é das que pensa que o comercio tradicional, máis pronto ou máis tarde, acabará desaparecendo. «O que percibo é que no futuro todos compraremos desde a casa. Cando pecha un negocio dicimos: oh, que pena. Pois non se trata diso, trátase de facer algo antes de que iso ocorra, non?».

Hainos que, como Astérix, aínda resisten ao invasor. Levan máis dun século facéndoo. Algún como Ultramarinos Carro (1880), no Toural, apostaron por modernizar o negocio e transformarse nun comercio de alimentación gourmet. A Sombrerería Iglesias (1912) é un deses negocios superespecializados dos que nos falaba Cristina. Resisten tamén estabelecementos míticos coma Comercial Tojo (1913), Confecciones Riande (1923) ou Confecciones Garabal (1906), malia que esta última cambiou de donos.

Un dos meirandes motivos da morte do comercio histórico foi o cambio da Lei de Arrendamentos Urbanos, a coñecida como Lei Boyer, que provocou que o 1 de xaneiro de 2015 desapareceran os alugueiros de renda antiga e fixo que o prezo de alugueiro dos inmóbeis do centro histórico se multiplicaran até por dez. Isto conduciu ao peche de moitos negocios. En moitos casos, os arrendadores preferiron manter os baixos baleiros antes que rebaixar as súas pretensións.

Petróglifo histórico cruciforme

«Só coa xente desta praza xa podías vivir. Agora xa non vive ninguén. Veñen turistas, que pasan aquí un día ou dous. Os turistas están moi ben, pero no comercio, do que vivimos, é da xente de Santiago»

José Luis Cepeda

Petróglifo histórico cruciforme

Non poden confiarse, porén. O invasor é metódico, constante, imparábel. As súas estratexias son variadas, e loitar contra elas, complexo. «É a economía, estúpido», dicían na campaña que levou a Clinton á Casa Branca. Segue a ser a economía, estúpido, disfrazada de globalización, dixitalización, xentrificación e moitas outras palabras rematadas en -ción.

Un dos meirandes motivos da morte do comercio histórico foi o cambio da Lei de Arrendamentos Urbanos, a coñecida como Lei Boyer, que provocou que o 1 de xaneiro de 2015 desapareceran os alugueiros de renda antiga e fixo que o prezo de alugueiro dos inmóbeis do centro histórico se multiplicaran até por dez. Isto conduciu ao peche de moitos negocios. En moitos casos, os arrendadores preferiron manter os baixos baleiros antes que rebaixar as súas pretensións.

A miúdo os inmóbeis eran propiedade das familias, o cal posibilitou que algúns seguiran desenvolvendo o seu labor. Mais o ilustre pasado tamén fai habitual que eses comercios sexan rexentados por persoas que superan amplamente a idade de xubilación. Hainos que non atopan relevo e acaban pechando. Son negocios que esixen un esforzo enorme; cómpre ter en conta a competencia que desde hai longos anos exercen grandes superficies comerciais como El Corte Inglés ou As Cancelas. E nos últimos, a explosión do comercio online e a ditadura de Amazon.

Por se fora pouco, a propia idiosincrasia de Santiago como foco turístico e a puxanza do Camiño fan de apartamentos, restaurantes e tendas de recordos os negocios máis rendíbeis. O mundo estase a uniformar, perdemos riqueza e diversidade. Compostela é cada vez máis un espazo global: está a deixar de ser nosa para ser de todos.

Antes falabamos de Astérix e a súa loita contra o invasor. Quizais unha das ideas máis reviradas de Xulio César contra os galos foi aquela de construír un edificio de vivendas para romanos preto da aldea gala. A eses «turistas» romanos non se lles escapou que a vila de Astérix lles ofrecía precisamente o que buscaban: algo pintoresco e, sobre todo, barato. Comezaron a comprarlles antigüidades ao ferreiro Esautomátix e peixe ao peixeiro Ordenalfabétix. En moi pouco tempo a metade dos galos da aldea abriran unha peixaría. A outra metade abrira unha tenda de antigüidades. Xa en 1971, no volume A Residencia dos Deuses, Goscinny e Uderzo viron o que se nos viña enriba.

Pero regresemos ao noso santiagués imaxinario. Imaxinemos que, abatido, regresa ao punto de partida. Á Praza de Cervantes. Alí resiste un dos comercios históricos por excelencia de Santiago: Ultramarinos Cepeda (1888). É posíbel que non sexas un verdadeiro santiagués se non probaches as améndoas a granel de Cepeda. Ademais de mercar as delicatessen da tenda, no seu interior un pode ter a oportunidade de falar co seu dono, José Luis Cepeda, historia viva de Santiago. Iso é o que fai o noso Ulises.

«Meu pai colleu esta tenda en 1931, e eu levo xa sesenta anos», cóntalle José Luis, «pero o que está a ocorrer agora co comercio histórico é unha pena. Deprime». Cepeda láiase: «Isto antes estaba cheo de xente, de veciños, a poboación do casco histórico era moito maior». Nese intre, unha clienta entra a mercar améndoas sen sal e introdúcese na conversa: «É unha tristeza ver como está Santiago agora», di, «eu non sei onde imos chegar». «Ti sabes o que era o ambiente aquí (en Cervantes) hai trinta anos?», di Cepeda. «Que pena dá. Nesa casa (sinala o Centro Obra Social ABANCA) vivían antes seis familias, abaixo estaba o Banco Gallego, que antes foi o Banco de Olimpio Pérez, e o xefe vivía aí coa súa familia. E aí, na esquina, vivía Porto, que foi o alcalde de Santiago e tiña dez fillos. Só coa xente desta praza xa podías vivir. Agora xa non vive ninguén. Veñen turistas, que pasan aquí un día ou dous. Os turistas están moi ben, pero no comercio, do que vivimos, é da xente de Santiago».

Antes de marchar derrotado, Ulises decide mercar el tamén unhas améndoas en Cepeda. Porque, se algo saca en limpo deste paseo é que a única solución para combater o paso do tempo, a única arma para combater todas esas palabras que rematan en –ción, é comprar no comercio histórico. Non só miralo, non só valoralo, non só querelo: facer uso del. Iso é o que cómpre facer. Se queremos que a nosa aldea gala non se converta nun lugar de peixarías e antigüidades. Se queremos seguir sendo eses irredutíbeis que resistan hoxe e sempre ao invasor.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Glòria Serra

150 150 CORALIA

Glòria Serra

A verdade por bandeira

Entrevista de JAVIER PEÑA LÓPEZ
Fotografías de ROBERTO GARVER

Poucas voces hai en España tan distinguíbeis como a de Glòria Serra. Mentres charlamos con ela, a voz, grave, segura, perfectamente modulada, envólveo todo. Semella, por momentos, unha conversa co televisor. Coma se unha noite de venres calquera sintonizásemos La Sexta no aparato e interactuásemos en directo coa presentadora de Equipo de Investigación. Coma se puidéramos preguntarlle a esa presentadora sobre xornalismo e televisión, sobre democracia e liberdade de expresión, sobre Marta del Castillo e María José Arcos. Coma se puidéramos descubrir que é unha «namorada de Santiago», que considera Galicia a súa «segunda terra», ou que é «militante convencida» do pequeno comercio. Así é a nosa charla con Glòria: unha pequena viaxe ao interior da televisión da man dun dos referentes catódicos da década.

Gloria Serra en Coralia

Equipo de Investigación vén de cumprir oito anos desde que botara a andar en Antena 3. En 2013 pasou a La Sexta, onde segue a ser un referente da noite dos venres, unha das franxas televisivas máis complicadas. Como se consegue isto nun panorama televisivo tan volátil como o actual?
É un auténtico milagre. E non só agora que a televisión, como dis, é enormemente volátil. Mesmo coa televisión clásica tamén era practicamente imposíbel. Se botas un ollo ao pasado, moi poucos programas superaban os dous, tres, ou cinco anos en antena. É que falamos dun programa que non é de espectáculo, non é o Un, Dos, Tres, é un programa de información pura e dura, sesenta minutos referidos a un único tema. Iso faino aínda máis difícil.

Cal é, entón, o segredo do seu éxito?
O primeiro e principal foi conseguir que Atresmedia apostase por nós e nos dera un voto de confianza até consolidarnos na grella. Pensa que cando comezamos arrincaba tamén a crise! Un formato coma o noso ten moito persoal, xornalistas formados que suman moitas nóminas e un custo elevado de preparación. Se non tes a confianza da empresa que está detrás, non tes nada. Pero máis aló diso, temos conseguido configurar un modelo moi recoñecíbel para o espectador, cuns sinais de identidade. O principal, a credibilidade, mais tamén que convertemos cada investigación nunha historia.

Eses sinais de identidade son a clave da fidelidade dos teus seguidores?
É certo que hai xente moi fiel, moi adicta ao programa. Non deixa de sorprenderme que haxa espectadores que ven dúas, tres e catro veces a mesma reportaxe. Saben perfectamente o que lles imos contar, pero segue a gustarlles a forma como llelo contamos.

É o éxito do programa unha proba de que a audiencia segue a demandar ese xornalismo de investigación que agora xa non abunda en televisión?
A audiencia o que quere son produtos de calidade. Por suposto, tamén a información. Como non van querer estar informados das cousas que ocorren ao seu arredor? Pero a referencia ten que ser a calidade. E a calidade, na televisión, como en todos os aspectos da vida, é cara. O que nós temos claro é que non facemos programas para saír do paso. Se non o facemos ben, non emitimos. Hai programas que non chegamos a emitir por considerar que non cumpren o estándar. Hai que estar moi forte e moi seguro para facer algo así.

Gloria Serra en Coralia

«A audiencia o que quere son produtos de calidade. Por suposto, tamén a información. Como non van querer estar informados das cousas que ocorren ao seu arredor? Pero a referencia ten que ser a calidade. E a calidade, na televisión, como en todos os aspectos da vida, é cara. O que nós temos claro é que non facemos programas para saír do paso. Se non o facemos ben, non emitimos»

Como se prepara un programa de Equipo de Investigación? Os temas comezan a traballarse ao inicio da temporada ou van semana a semana?
Somos uns kamikazes! Agora mesmo, mentres falo contigo, estou parada en Madrid rematando de gravar o programa que imos emitir mañá. Non a semana que vén: mañá! Cando saín da redacción, aínda non se fixera a locución do vídeo, imaxina. Traballamos semana a semana, estamos divididos en catro equipos e traballamos catro temas ao mesmo tempo. En investigación xornalística non dis: vou investigar isto e tal día estará terminado. Non vai así. Ás veces tes sorte e as cousas van máis rápido do que prevías, pero decote as reportaxes encallan. Traballando con catro temas ao tempo temos garantida a posibilidade de acelerar un ou outro, e ter sempre un programa para emitir.

Levas xa máis de trinta anos exercendo o xornalismo. Mudou moito o oficio ao longo destas tres décadas?
Tivo momentos mellores e peores. Flutuou moito coa crise económica. Non é o mesmo unha redacción de informativos como a nosa, con bos profesionais, ben pagados, motivados, ca unha redacción na que tes problemas económicos e a xente marcha. Mais o xornalismo é o mesmo. O mesmo que eu aprendín hai trinta anos: buscar a verdade, contrastala e contala do xeito máis ameno e comprensíbel. Non hai máis misterio. Iso é o que vas facer ti: vas coller esta entrevista e vala contar da forma máis amena, collendo as partes que che parecen máis interesantes, sendo rigoroso co que eu digo… E sen inventar nada, claro!

«Do mesmo xeito que a tele non matou a radio, creo que Internet non vai matar a tele, vaina transformar, só iso. O que ocorre é que aínda non estamos educados para saber quen nos minte e quen non a través de Internet. Esa é a diferenza, e coido que é cuestión de tempo. As fake news non son máis que a mentira de toda a vida, pero co altofalante tan potente e rápido que supoñen as redes sociais»

Prometo que non inventarei nada. Mais o certo é que en Internet si circula moita invención. As redes sociais están a transformar moito, se non o xornalismo, si a información.
Si, ese é o fenómeno novo, a irrupción dun novo medio, pero a min non me preocupa. Do mesmo xeito que a tele non matou a radio, creo que Internet non vai matar a tele, vaina transformar, só iso. O que ocorre é que aínda non estamos educados para saber quen nos minte e quen non a través de Internet. Esa é a diferenza, e coido que é cuestión de tempo. As fake news non son máis que a mentira de toda a vida, pero co altofalante tan potente e rápido que supoñen as redes sociais. Eu creo que as fake news acabarán onde acaban sempre as mentiras. Haberá xente que as crea, pero cada vez hai máis xente que non cre calquera parvada que lle mandan por Whatsapp.

Non hai moito, transcenderon as imaxes dunha manifestación de falanxistas que te increpaba mentres gravabas un programa sobre Franco. É duro ter que aturar ese tipo de cousas?
Tampouco esperabamos flores, son persoas que non están a favor da prensa libre, así que… Quizais os que levaron a peor parte foron os meus compañeiros cámaras. A eles cuspíronlles e empurráronos bastante. Non che direi que non me afecta porque é unha situación moi desagradábel, pero vai dentro do meu traballo e hai cousas bastante máis duras. Se penso nos países nos que ser xornalista é unha heroicidade, sinceramente isto paréceme unha anécdota. Somos un país cunha cultura democrática curta e nótase en todo, non só no xornalismo. Ás veces esquécesenos como funciona isto. Confúndese a prensa libre coa prensa que di o que a min me gusta. É un pouco absurdo, pero é así. Por iso estamos a ter tantos problemas coa liberdade de expresión. Pensan: como non dis o que me gusta vou mallar en ti para que deixes de dicilo. Nese sentido, Donald Trump é un exemplo de persoa con nula cultura democrática.

Dicías antes que hai situacións máis difíciles que ser increpada, houbo algún Equipo de Investigación que fora especialmente duro para ti?
Varios. Agora mesmo estamos traballando nun que para min é moi complicado, que é o de Marta del Castillo [a entrevista foi realizada antes da emisión do capítulo «La sombra de Marta»]. Fáiseme costa arriba porque a única cousa que eu quero contar de Marta del Castillo é onde está para que a familia poida descansar, despedila e chorala. Ese tipo de programas aféctanme porque te pos no seu lugar. Tamén me ofenden profundamente todos os de estafas, especialmente a xente vulnerábel, sobre todo á xente maior. Son temas que me sublevan, cos que me ferve o sangue.

Gloria Serra en Coralia

«Traballando con catro temas ao tempo temos garantida a posibilidade de acelerar un ou outro, e ter sempre un programa para emitir»

En Santiago temos o caso de María José Arcos. Todo apunta a un asasinato e mesmo houbo un sospeitoso, pero nunca se puido probar nada. A familia leva máis de dúas décadas loitando sen descanso e só hai unhas semanas que decidiu solicitar no xulgado que a declarasen falecida…
A única maneira de solucionar isto é atopar o culpábel porque se non o fas, condenas a un montón de xente a non poder seguir a súa vida. Recentemente fixemos un programa do crime de Almonte, un crime horríbel, pai e filla acoitelados máis de cento cincuenta veces. Xulgaron a parella da exesposa do falecido e foi exculpado, pero a maioría dos veciños seguen convencidos de que é culpábel, empezando pola familia das vítimas. Este home hai pouco fixo unha rolda de prensa na que dicía: eu quero seguir coa miña vida. E nós pensabamos: pero como vas seguir coa túa vida se a metade dos teus veciños cren que es un asasino?

Faise difícil imaxinar un escenario peor que o destes casos.
É o peor imaxinábel. Durísimo. E non é algo que lle suceda a persoas raras, case toda a xente á que lle pasa é exactamente coma nós, coma ti ou coma min. De hoxe para mañá a súa vida cambia de forma radical por un feito lutuoso deste estilo. É terríbel porque condena a moitos membros de varias familias a vivir con esa pena, con esa dor, con esa rabia. Condénaos a non poder seguir coas súas vidas. Son temas que doe moito cubrir porque te pos no seu lugar e porque compartes a frustración dos propios investigadores.

É moi grande esa frustración?
Nalgúns casos é enorme. Nós traballamos moito coa Policía e a Garda Civil, e senten moito a frustración. Eu coñecín policías autenticamente obsesionados con algún caso, policías que se tiraron trinta anos con esa carpeta e que logo ao xubilarse lla pasan a un compañeiro. Policías que tiveron as familias das vítimas moitas veces sentadas no despacho e senten unha débeda moral con eles.

«Nós traballamos moito coa Policía e a Garda Civil, e senten moito a frustración. Eu coñecín policías autenticamente obsesionados con algún caso, policías que se tiraron trinta anos con esa carpeta e que logo ao xubilarse lla pasan a un compañeiro. Policías que tiveron as familias das vítimas moitas veces sentadas no despacho e senten unha débeda moral con eles»

Pensas que o traballo que desenvolvedes en Equipo de Investigación pode chegar a complementar o traballo policial?
Non. A investigación policial ten unhas características radicalmente distintas ao que nós facemos. Somos xornalistas, non xusticeiros. Unha persoa allea á investigación pode chegar a chafala: ao mellor atopa datos, pero pode contaminar unha proba e facer que o sospeitoso non poida ser xulgado. No que si pode ser importante o noso traballo, e así nolo recoñecen os investigadores, é cando se ven na obriga de pechar un caso porque pasaron moitos anos e non se avanza. Que un xornalista volva a ese crime anos despois, reabra o debate público… Iso axúdalles a defender ante os seus superiores a posibilidade de darlle unha volta a eses casos.

Cambiando un pouco de tema, coñeces Santiago?
Coñezo moito Santiago, é unha cidade que me encanta. Por motivos familiares, vou a miúdo a Galicia. Tamén fomos moitas veces traballar, aínda que agora hai un pouquiño de tempo que non nos achegamos por alí. Non é que coñeza Santiago, coñezo toda Galicia. Eu, que son catalá, estou namoradísima desa segunda terra miña.

Supoño entón que es consciente da transformación que a cidade está a experimentar por mor do turismo.
Si que o teño notado, si. Eu son de Barcelona, traballo en Madrid, e o fenómeno da xentrificación das cidades paréceme terríbel. Non é só a atracción turística, o que pasa é que se están a utilizar elementos básicos para a nosa vida, como o comercio e a vivenda, para facer negocio. Ese é o problema principal.

«Coñezo moito Santiago, é unha cidade que me encanta. Por motivos familiares, vou a miúdo a Galicia. Tamén fomos moitas veces traballar, aínda que agora hai un pouquiño de tempo que non nos achegamos por alí. Non é que coñeza Santiago, coñezo toda Galicia. Eu, que son catalá, estou namoradísima desa segunda terra miña»

«A min dóeme ver o que lle está a pasar a cidades que quero, como Santiago, unha cidade que me parece unha xoia, unha xoia fermosa, pequena, co tamaño perfecto para pasear, para vivir con comodidade, coa familia, cos amigos. Que se converta noutra cousa, que expulsemos á xente das cidades, paréceme unha perda difícil de reparar»

Contido extraído do núm. 12

Unha das preocupacións en Santiago é a desaparición de comercios históricos que se van substituíndo por multinacionais ou, moito peor, por baixos comerciais abandonados.
O que está claro é que o comercio non pode quedar coma unha foto: mira que comercio histórico máis bonito, fago unha foto, paso por diante e non entro. Esas baixas que experimentades en Santiago, eu chóroas cada semana en Barcelona e Madrid, que son as cidades que coñezo máis. Se non consumimos alí, se compramos todo por Internet, despois non podemos queixarnos.

Polo que dis, entendo que fas uso do pequeno comercio…
Moito. Son moi de barrio, pero moito; de verdade. En Barcelona vivo no Eixample e apenas me movo do meu barrio. Fágoo todo alí. Teño o meu zapateiro, o meu mercado, a miña peixaría, todas as tendas de referencia téñoas alí. Son unha militante convencida disto. A diferenza de prezo non é tanta, porque ademais compensa coa atención que recibes. Penso que esa é a única maneira de que as nosas cidades sigan tendo vida. Se nos encerramos todos na casa comprando por Internet, logo cando saiamos estará todo pechado e non nos recoñeceremos.

Véseche realmente concienciada.
A min dóeme ver o que lle está a pasar a cidades que quero, como Santiago, unha cidade que me parece unha xoia, unha xoia fermosa, pequena, co tamaño perfecto para pasear, para vivir con comodidade, coa familia, cos amigos. Que se converta noutra cousa, que expulsemos á xente das cidades, paréceme unha perda difícil de reparar. Isto non quere dicir que o comercio teña que durar toda a vida, ten que evolucionar, pero o que non podemos facer é, efectivamente, queixarnos se antes non fixemos un uso militante del.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Budiño

150 150 CORALIA

Parou seis anos, pero só para tomar impulso e reinventarse. O músico de Moaña namorado de Compostela volve con Fulgor, un libro disco de coleccionista no que canta por primeira vez. Con el conversamos desta transición e deste novo traballo que ten moito de álbum de recordos, no que ispe a súa alma con dez cancións que emocionan desde a primeira nota. Todas e cada unha delas dedícallas a Fran Pérez, Narf, o amigo que tocou a tecla que deu lugar ao novo Budiño.

Entrevista de VALERIA PEREIRAS & Fotografías de FRED IGLESIAS

Fulgor é o teu sétimo traballo xa. Que dirías que ten de continuación e de distinto aos seis anteriores?
Creo que Fulgor é o primeiro dunha nova etapa. Hai seis anos xa de Sotaque (2013). Até agora o lóxico viña sendo sacar un cada tres, como moito catro. Pero este, cando chegamos ao terceiro ano e tiven que tomar unha decisión para facer un novo disco, decateime de que non era o momento. Pensei que algo estaba a cambiar e quería facer outra aposta. Entón, deuse a casualidade que se cumpría o vinte aniversario do meu primeiro disco.

De Paralaia (1997), e reeditáchelo en 2017 coincidindo co aniversario.
Si, decidimos facer unha reedición especial, con libro disco. E, neses últimos tres anos funlle dando forma a este sétimo disco, o primeiro dunha nova etapa.

Budiño presenta Fulgor en Coralia

«A xente que escoite por primeira vez unha canción deste disco non vai saber que artista é porque a min ninguén me escoitara cantar antes. Iso é o que lle está a pasar a todo o mundo»

É un novo Budiño o de Fulgor?
Pois o paso máis importante é deixar de tocar como instrumento principal unha gaita e unha frauta e utilizar a voz por primeira vez. Ese é o gran paso.

Pero imaxino que hai coincidencias co resto da túa discografía. Que é o que non muda?
A miña ilusión sempre foi e segue a ser compoñer música. Aínda que eu veño da música tradicional, aos doce anos descubrín o rock and roll indo a concertos coas amizades. Eu, desde pequeno, facía certo tipo de música pero tamén me gustaban moitos outros estilos. E sempre tiven na cabeza, desde o principio, levar a actitude do rock á música que facía.

Neste álbum a maioría das letras son túas pero tamén musicaches outras como o poema «Santiago» de Xoel López, «San Xoán» de Vega ou «Pulso» de Antía Otero. Como é isto de poñerlles música ás verbas doutras persoas?
Foron, creo, as tres primeiras. Tiña que dar un paso importante de facer dez cancións. Era algo moi medido que non valía facer un disco con tres, catro cancións que podes utilizar logo nos directos e tiras do teu repertorio dos últimos vinte anos. Así que vinme nesa disxuntiva. Vaites! Teño que facer dez cancións para tocalas nos directos, porque é unha etapa nova. A xente que escoite por primeira vez unha canción deste disco non vai saber que artista é porque a min ninguén me escoitara cantar antes. Iso é o que lle está a pasar a todo o mundo. Escoitan algo e din, non sei quen é.

A edición do disco é exquisita.
Fulgor conta co patrocinio cultural de Adega Ponte da Boga, tras escoitar parte do borrador cando o estaba a facer. Esta adega está a apoiar un creador ou creadora cada ano cunha botella de viño, unha nova anada que dedican a quen elixen. E hai unha botella este ano que se chama Fulgor. Eles asumiron a edición do disco, e nós chamamos a Ana Zon, que é unha deseñadora ourensá, que xa fixera o deseño do libro disco de Paralaia. Os borradores das cancións envieillos e ela recreouse á medida que se ían compoñendo as cancións. E quedou ese libriño disco que, mesmo ao tacto, penso que é unha xoia.

A música é toda túa, e antes tampouco escribías letras. Como foi o proceso?
Nese primeiro momento dixen, de onde tiro? Dos amigos e das amigas que escriben que flipas. Con Xoel pasoume co seu poemario, Bailarás cometas bajo el mar, que sacou hai ano e medio. Recordo mercar o libro en Couceiro, ir ao Costa Vella tomar algo e ver «Santiago» e bum! Aquí hai unha canción. Pola noite chameino e díxenlle: neno, isto é unha canción. Que che parece se a musico? A súa resposta foi: encantado. Tanto, que un ano despois xa fun gravala a Madrid co cuarteto de corda, Quiroga, e el estaba tan alucinado coa canción que dixo: me dejas cantar unos coros? E eu: Xoel, como che vou dicir que non? Ademais, era unha das ideas que tiña. Podía tirar perfectamente de amigos e amigas que cantaran e facer un disco de duetos, pero non me parecía honesto. E, de feito, non lle pedín en ningún momento a Xoel que cantase no disco. Foi el xa cando escoitou a canción e o cuarteto de corda. Empezou por, se me deixas tocar unha guitarra, veña vai, e se me deixas facer uns coros, todo para ti.

Budiño presenta Fulgor en Coralia

En «Santiago», que é o título desa canción, dis que habería que vivir aquí polo menos dous anos. Por que?
El fixo esa letra cando vivía aquí. Estivo dous anos estudando, e foi cando tocaba na rúa. De feito, fixemos un vídeo de Santiago con el aquí e esa era a idea. El e eu tocando na rúa, e penso que quedou moi chulo.

E no caso de Antía Otero, xurdiu tamén así?
Eu tiña o seu libro de poemas O cuarto das abellas, e dixen ui, como mola isto. A Antía coñecina na Illa de Arousa, e era outra das persoas que necesitaba que fixera unha letra. Pedinlle un poema e, a partir de aí, case igual que con «Santiago», fixen unha música para ese poema. Para min era complicado. No caso de Vega foi ao contrario, xa tiña a música, paseilla, e ela escribiu enriba da música. Esas foron as tres primeiras letras que pedín, porque eu non me atrevía. Xa na cuarta empecei e foi todo rodado.

O primeiro agradecemento do disco é para Fran Pérez, Narf, ao que lle dedicas «cada palabra e cada nota deste disco». Como de grande é o baleiro que deixou este artista?
Ó, claro. Cada vez que me atopo con alguén que o coñecía e que fala abertamente de como era Narf, vaste decatando de que a xente non é aínda consciente do pouso que deixou. Un baleiro tremendo, era un compositor marabilloso e un tipo excepcional. Eu case coñecín máis a Fran viaxando fóra que aquí. Eu era superfan del, pero empezamos a coincidir en varias viaxes á Arxentina. Estivemos en Mar da Prata, en Bos Aires, en Portugal… E logo, hai tres anos eu fíxenlle unha proposición para que nos acompañara nunha xira polo Canadá. Apetecíame un montón que viñera coa miña banda, pero para cantar cancións del. Non que el se adaptara a tocar a guitarra comigo. Díxenlle: Fran a min apetéceme moito que veñas, pero que a miña banda aprenda as túas cancións e eu facerche algúns coros, se me deixas. Nesa viaxe saíu realmente o Fulgor. Foi nas cataratas do Niágara onde quedamos de facer unha canción xuntos. E nas probas de son, nos ensaios, el vía que eu lle estaba facendo os coros e díxome: Budi, pero que fago eu aquí? Por que me chamas a min para cantar? É un oco que non te atreves a cubrir pero eu véxoo clarísimo, tes que cantar. Aí saltou a chispa que eu xa tiña latente, e el creo que regou esa semente. E ese foi o principio disto.

Neste álbum fas unha revisión dun dos seus temas que é «Bos amores». Por que este? Ten un significado especial?
Había moitas melodías de Fran que se podían elixir, pero foi «Bos Amores». Non sei exactamente por que, porque hai outras moitas como «Tambor», «Esta noite»… das que me apetecía un montón facer unha versión, facerme ese agasallo, o de recordar a súa música. Non sei exactamente por que. Foi algo inexplicábel, pasa que ás veces aparece unha canción e non podes desprenderte dela, e cada vez que a tocamos en directo pasa algo con ela. É un tema tan bonito!

«É difícil vivir da música? Si, pero levo vivindo do meu traballo toda a vida, desde que teño uso de razón. Supoño que é difícil como calquera outra profesión, pero eu o que amo é a música. Eu son músico de vocación»

Narf era un dos amigos do Dezaseis. Alí é frecuente atoparte a ti, a Uxía, a Guadi, a Xabier Díaz… arredor de Suso, claro. Que de especial ten esta «casa de xantar»?
Eu non concibo vir a Compos sen ir alí e facerlle unha visita a Suso. Suso é marabilloso e aposta continuamente polos creadores e consegue unha comuñón entre toda a xente, da música, do cinema… E sempre pasa algo no Dezaseis. De feito, esa xuntanza con Fran foi alí, nunha mesa a carón da barra cando lle propuxen vir connosco a Canadá. E Suso ten ese don especial de facer que a xente se sinta ben e que se creen cousas novas alí.

Tamén tes unha relación especial coa Illa de Arousa, onde se botaron as cinzas de Narf. Considéralo o teu refuxio, o lugar onde te inspiras?
Si, na Illa pasan cousas moi bonitas. Todo empezou con algún concerto aos que fomos, non recordo exactamente, no que había moitos músicos, Uxía estaba polo medio e, por suposto, Carlos Blanco que é o mestre de cerimonias. E alí empezou esoutra parte da semente, porque nas festas nas casas dos amigos, sobre todo nas noites de San Xoán, de súpeto aparece unha guitarra e véxome outra vez co instrumento que tocaba de pequeno e de adolescente soñando con ser unha estrela do rock. De repente atópome cunha guitarra nas mans e coa miña timidez extrema para cantar enriba dun escenario, pero rodeado de amigos e amigas empeza a fluír algo e empezas a cantar con eles e perdes un pouco o medo escénico de interpretar, e así decido emprender unha nova vida, ir a clases de canto, e centrarme estes dous últimos anos en estudar moito, produción musical tamén…

O canto con Mónica de Nut, non si?
Si, Mónica Nut foi unha das claves para lanzarme ao baleiro. Eu non quería cantar con paracaídas, quería estender as ás, quería planar e gozar. Non buscaba algo tan artificial como un paracaídas, que te salva. Hai que aprender a planar e para iso precisas alguén como Mónica que che diga: moi ben, colócate. Ponte de pé, aí tes o piano, dá unha nota e empeza a cantar. E eu: como, Mónica, se me dá moito corte. Pero ela insistía: non, non, non, dá unha nota, colle o ton e canta o que queiras. E aí, de súpeto empezo a cantar as novas melodías do disco e ela dime: vale, pero ti tes unha extensión potente, isto vai ser complicado, porque se tes un rexistro pequeno é máis sinxelo. Así que tivemos que darlle duro. Colocación de padal, diafragma etc.

Técnica, non si?
Si, foron moitos meses. Técnica, pero onde iamos xa mirando os borradores das cancións novas. Iso foi xenial, poder traballar con ela o disco.

Con Elena [cando fala en plural inclúea a ela], ademais de relación sentimental compartes relación profesional. Como é traballar coa túa parella?
[Ri] Si, é complicado dividir eses dous mundos. Onde se separan perfectamente é na Arousa. No momento no que cruzas a ponte sempre facemos o mesmo, collemos o móbil e sacamos unha fotografía ou gravamos un vídeo cunha música que adoita ser de Xoel López ou de Guadi, ou outra xente moi querida. E, de súpeto, hai un código aí que ninguén puxo enriba da mesa, pero que se aplica, que é: aquí non se fala de traballo. E nunca falamos disto, aparece e é marabilloso estar alí un, dous, tres días e falar da vida e compartila coas amizades.

Ao longo destes anos actuaches en multitude de escenarios ao redor do mundo. Se tiveses que quedar con un, cal sería?
Uf, loxicamente terá que ser algo exótico, non?

Veña, abro o abano, podes elixir máis dun, pero Damasco imaxino que o inclúes.
Por iso dicía exótico [ri] Por aí ía. Claro, Damasco marca moito, sobre todo porque é unha cidade que cres que non vas poder visitar e non se vai parecer en nada a como era. Eu collina nun momento de tan bo rollo, logo de estar facendo varios concertos nesa zona, en Beirut, bañámonos no mar Morto…

Unha zona «quente». Algunha anécdota?
Lembro estar nun teatro en Beirut e chegar os militares para rexistralo todo porque estourara unha bomba aquela mañá. Miraron cada instrumento, o escenario, as butacas… Nós estabamos alucinados coa intervención dos militares, cos que ía un pastor belga precioso. A min encántanme os cans e cando xa marchaban preguntei se podía acariñalo. O militar que o levaba miroume con cara de non podo crer o que me está a pedir este tío, pero de súpeto botou un sorriso e deixounos achegar ao can. Despois continuamos sen máis co concerto. Daquela era algo habitual, xa nos advertiran e iamos un pouco como nenos, se pasa algo, pasa, pero imos vivir a experiencia… Mais se tivera que elixir un lugar especial para nós ese lugar sería México. Estamos namorados da xente, da cultura, da comida, e sobre todo de DF, que é o que coñecemos. É un dos lugares aos que volvería mañá sen pensalo. Poder tocar na praza do Zócalo, diante de 50.000 persoas foi marabilloso. E logo percorrer os sitios máis pequenos aos que eles nos levaban. O mercado de Coyoacán, o museo de Frida Khalo…

Budiño presenta Fulgor en Coralia

«Cada vez que me atopo con alguén que o coñecía e que fala abertamente de como era Narf, vaste decatando de que a xente non é aínda consciente do pouso que deixou. Un baleiro tremendo, era un compositor marabilloso e un tipo excepcional»

«Se tivera que elixir un lugar especial para nós ese lugar sería México. Estamos namorados da xente, da cultura, da comida, e sobre todo de DF, que é o que coñecemos. É un dos lugares aos que volvería mañá sen pensalo. Poder tocar na praza do Zócalo, diante de 50.000 persoas foi marabilloso. E logo percorrer os sitios máis pequenos aos que eles nos levaban. O mercado de Coyoacán, o museo de Frida Khalo...»

«Frida» é o título dunha das cancións de Fulgor.
Si, nela falo desa experiencia en México. Fun dúas veces, unha semana mínimo de cada vez, haberá seis ou sete anos.

E en Galicia, con que emprazamento quedas?
Eu creo que sería a Quintana. É un lugar marabilloso. Á parte é unha cidade na que vivín e toquei moitas veces, pero volver á Quintana outra vez sería un agasallo. Sabes que vas ter a praza chea, a iluminación é alucinante, o son é unha pasada, tocar no verán aquí é incríbel e agardo que pase outra vez.

No Apóstolo, gustaríache?
Sería unha delicia poder tocar o novo disco nese emprazamento nas festas grandes de Galicia.

Tedes moitos concertos xa pechados? Hai algunha xira prevista?
Este é un camiño de longo percorrido porque é unha nova etapa e supoño que a xente aínda está desconcertada, asimilando o cambio. Que necesitamos? Estar enriba do escenario, que a xente o vexa, e non só escoitar o disco, que o escoiten en directo. Hai moi boas vibracións coa xente que xa o escoitou e que lle gusta, e xa levamos tocado uns cantos concertos. Este verán estaremos en Galicia, pero somos conscientes de que vai ir pouco a pouco até que a xente se vaia adaptando ao cambio.

Aquí é moi complicado vivir da música?
Non o sei. Eu é que non concibo outra profesión. Cando me preguntan que sería de non ser músico, a resposta sempre é a mesma: músico. Empecei a tocar con sete anos e aos quince fixen a primeira viaxe fóra de Galicia, á Bretaña, onde vin claro que esta ía ser a miña profesión. Con dezaoito xa estaba tocando, e con vinte e pico fixen o primeiro disco. É difícil vivir da música? Si, pero levo vivindo do meu traballo toda a vida, desde que teño uso de razón. Supoño que é difícil como calquera outra profesión, pero eu o que amo é a música. Eu son músico de vocación.

Queres ver outros contidos interesantes?

Petróglifos, os tesouros de Teo

150 150 CORALIA

Manuel Rivas comparounos cun «libro sagrado impreso en granito». en palabras de César Antonio Molina, os heroes épicos galegos deixaron neles «as súas pegadas» en lugar de «en suntuosos mármores». Os nosos petróglifos levan case tres séculos atraendo a historiadores, intelectuais, escritores, e aos galegos en xeral, desde que en 1745 Frei Martín Sarmiento chamara a atención sobre eles.

Reportaxe de XABIER LÓPEZ
Fotografías de ALFREDO IGLESIAS

Estes singulares gravados, con nome derivado do grego petra (pedra) e glyphein (tallar), conforman un dos elementos arqueolóxicos de maior relevancia en Galicia. Enigmáticos e misteriosos, todo o que podemos facer hoxe é elucubrar sobre o seu significado. Coma unhas discretas liñas de Nazca, ás veces cústanos dilucidar se os fixeron os nosos devanceiros da Idade de Bronce ou, en realidade, son obra daqueles mouros dos que falaban Risco ou Cunqueiro, eses seres mitolóxicos que viven baixo terra e gardan tesouros.

Petróglifos, os tesouros de Teo

Carballeira de Cornide

Desde hai tres meses no Concello de Teo, en concreto nas parroquias de Calo e Luou, contamos cunha excelente oportunidade de coñecer os petróglifos de preto ao tempo que realizamos un percorrido de sendeirismo polas fermosas paisaxes naturais da nova Ruta dos Petróglifos teense.

Unha ruta que une as dúas áreas arqueolóxicas máis importantes do municipio: a de Monte Angueira e a de Monte Piquiño. Son pouco máis de trece quilómetros de andaina, agradábel e sen complicacións, que se poden realizar tranquilamente nunha mañá. O percorrido foi acondicionado e sinalizado polo Concello de Teo, e estamos pendentes de que sexa homologado pola Federación Galega de Montaña (dita homologación precisa superar unha serie de requirimentos. Por exemplo: que ao longo do trazado haxa como máximo un dez por cento de asfalto), e se converta así na primeira ruta que acade esa consideración no concello; un itinerario que xa foi validado pola Axencia de Turismo de Galicia.

Pronto haberá seis anos desde que o Colectivo A Rula, asociación cultural da comarca de Compostela que promove a protección e divulgación da arte rupestre, comezara a organizar itinerarios nocturnos no verán para ver os petróglifos de Teo. Grazas ao uso de focos, os visitantes poden contemplar motivos que, polo día, a causa do desgaste dos gravados, resultan máis difícil observar. Aproveitando esta experiencia previa, o Concello de Teo apostou polo acondicionamento e sinalización da ruta para facilitar o achegamento aos petróglifos, ao mesmo tempo que propoñen unha alternativa de lecer e ocio activo ao aire libre, e poñen en valor unha fermosa zona da comarca compostelá non tan coñecida como merece.

O concello de Teo apostou polo acondicionamento e sinalización da ruta para facilitar o achegamento aos petróglifos, ao mesmo tempo que propoñen unha alternativa de lecer e ocio activo ao aire libre, e poñen en valor unha fermosa zona da comarca compostelá non tan coñecida como merece.

Petróglifos de Teo

Petróglifo histórico cruciforme

Son quince, en total, as estacións arqueolóxicas catalogadas que atoparemos na nosa andaina ao longo da ruta. Porén, tres delas concentran un interese patrimonial especial. Pablo Sanmartín, arquiveiro do concello de Teo e secretario do Colectivo A Rula, explícanos as principais características destes tres petróglifos e por que son destacados. «Temos, por unha banda, o da Pena Bicuda de Loureiro, que é o que máis gravados ten, tanto de carácter naturalista como de carácter xeométrico, desde cervos a combinacións circulares e espirais». Este petróglifo de Pena Bicuda de Loureiro atópase na zona de Monte Piquiño, igual que sucede co de Outeiro do Corno. «Cun escudo e un puñal, a do Outeiro do Corno é unha das rochas panoplias (é dicir, que representa armas) que hai na comarca. Non existen moitos exemplos así nos arredores de Santiago, o petróglifo de Conxo e este serían os máis importantes», di Pablo Sanmartín. O terceiro petróglifo esencial da ruta atópase na outra área, a de Monte Angueira. É o petróglifo de Río Angueira. «O que fai especial a esta estación é a escena de monta, na que se poden atopar varios xinetes», dinos ao respecto o secretario de A Rula. Unha escena de monta que a nós volve traernos á cabeza a Manuel Rivas e o texto que xa citamos ao comezo: «Na milenaria linguaxe das pedras, o rei é o cabalo». Na Ruta dos petróglifos de Teo estas tres estacións, Pena Bicuda de Loureiro, Outeiro do Corno e Río Angueira, son tamén as raíñas. As tres, sumadas, compoñen un dos conxuntos máis importantes do chamado grupo galaico de arte rupestre. As tres, sumadas, supoñen un motivo de sobra para coñecer a ruta. Pero non son, nin moito menos, o único motivo.

Se un se aventura a comezar a andaina desde a carballeira de Cornide (na parroquia de Calo), pode elixir entre visitar os gravados da aldea de Mouromorto (aquí volven aparecer os mouros nesta narración, e non será a última vez), a cincocentos metros do punto de partida, ou ben dirixirse xa cara a ribeira do río Angueira. Alí, antes de chegar ao petróglifo da escena de monta do que falamos con anterioridade, o camiñante verá como se abre ante si unha interesante e fermosa área de edificación de ribeira. Varios son os muíños cos que nos cruzaremos polo camiño: o de Cornide, o das Picariñas, e un pouco máis adiante o de Bouza. Boa representación destas construcións nas que os nosos antepasados moían o millo, o trigo ou o centeo. Elementos etnográficos esenciais para entender a Galicia tradicional; base da alimentación, da economía e da vida das xentes. Basta pensar un momento no nome do baile galego por antonomasia. A muiñeira, efectivamente.

Encontraremos tamén nesta área pontellas que unen as dúas beiras do Angueira e un lavadoiro. É este un treito ben fermoso, repleto de construcións recuperadas. Tamén de valores naturais, coma as diversas especies de fieitos, así como un cadoiro e un pozo do río ao pasar por un pequeno desnivel do terreo.

Non menos interesante é a zona que une Monte Angueira con Monte Piquiño, á que chaman Outeiro do Chan, área de gran valor paisaxístico. Ese valor foi unha das cousas que premiou a Federacion Galega de Montaña na homologación da ruta.

Chegando xa ao Piquiño o percorrido imita un dos gravados circulares das rochas e realiza unha pequena circunferencia que ofrece unhas inmellorábeis vistas panorámicas das terras do Val do Ulla. Ao pisar ese terreo atoparémonos xa na necrópole máis importante de toda a comarca. Ningunha outra contén trinta e tres mámoas catalogadas coma esta, se ben só seis ou sete gozan na actualidade dunha visibilidade suficiente. Desde o Concello de Teo están a estudar xa a posibilidade de realizar unha segunda fase de traballo sobre o terreo para que o visitante poida gozar tamén da vista destas mámoas.

Pena Bicuda de Loureiro

Petróglifo do Trono da Raíña

As mámoas, como é sabido, son túmulos funerarios. E aquí, na Eira dos Mouros, rodean o que puido ser un crómlech vinculado á necrópole, se facemos caso ao que contan as lendas. Agora, forma unha focha circular que no inverno se inunda e semella unha fermosa lagoa natural. Os crómlechs son círculos líticos, é dicir, círculos de pedras, que cumprían as funcións de recinto sacro e estaban asociados a motivos funerarios. O crómlech máis famoso do mundo é o de Stonehenge no Reino Unido, construído a finais do Neolítico ou nos albores da Idade de Bronce.

Non existen evidencias arqueolóxicas de que realmente na Eira dos Mouros da Lagoa existira tal círculo lítico, pero, como nos conta Pablo Sanmartín, as narracións tradicionais entre os habitantes da zona fan crer que puido ser así: «Segundo contan as crónicas antigas, existía un círculo de pedras con grandes fitos de cuarzo que os veciños acabaron utilizando para facer peches e outras construcións populares. Nunca se fixeron escavacións nin sondaxes polo que tampouco podemos dicir se existe ou non un patrimonio arqueolóxico nese lugar. O que si hai, de seguro, son moitas lendas. O que si hai, de seguro, é un gran patrimonio inmaterial ao respecto entre os veciños». E claro, inevitabelmente, os mouros que viven baixo terra volven aparecer aquí. Os mouros que lle dan á Eira o seu nome. Os mouros dos que dixo o profesor Filgueira Valverde «que poden saír a poñer ao sol os seus tesouros, a comprar nas feiras, a poñer a proba ou adoutrinar aos vivos». Os mouros que Filgueira chamou «a outra realidade», con expresión tan acertadamente galega.

Varios son os muíños cos que nos cruzaremos polo camiño: o de Cornide, o das Picariñas, e un pouco máis adiante o de Bouza. Boa representación destas construcións nas que os nosos antepasados moían o millo, o trigo ou o centeo. Elementos etnográficos esenciais para entender a Galicia tradicional; base da alimentación, da economía e da vida das xentes.

Malia que a meteoroloxía non ten sido clemente nestes primeiros meses do ano, varias asociacións de sendeirismo teñen probado xa a nova ruta teense e a súa experiencia ten sido moi satisfactoria, tal como eles mesmos referiron. Non é para menos, esta Ruta dos Petróglifos de Teo ofrece a posibilidade de achegarse un pouco á historia dos antigos poboadores de Galicia, de retrotraernos ás orixes das nosas lendas, de camiñar polos vieiros dos nosos costumes. Desde os ritos funerarios neolíticos, aos muíños e pontellas. Desde os crómlechs (imaxinarios ou reais) até os cadoiros do río Angueira. Desde as trinta e tres mámoas até a diversidade de fentos. Un paseo pola paisaxe do Val do Ulla. Unha viaxe polo que fomos, polo que somos e polo que seremos. Unha andaina para coñecer a comarca de Compostela ao tempo que nos coñecemos a nós mesmos. Aos galegos de agora e aos de antes. Foran eses galegos mouros ou non, esta Ruta dos Petróglifos de Teo amósanos unha parte dos fermosos tesouros que tan ben gardados e escondidos mantiñan.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Katuxa Platero

150 150 CORALIA

A xoiaría de Katuxa Platero, situada no número 3 da compostelá Rúa dos Bautizados, posúe unha atmosfera singular, a medio camiño do glamour de París e a maxestuosidade de Vicenza. Para falarmos invítanos a acompañala á parte superior do establecemento, o lugar onde asesora os seus clientes, e onde tamén ten o seu espazo especial (aquel ao que no seu día nin sequera puido pasar un conselleiro da Xunta); é o lugar onde a maxia flúe para crear pezas únicas: o obradoiro de Katuxa. Poderiamos pensar que Santiago é unha praza atípica para unha especialidade como o deseño de xoias, máis asociada ás millas de ouro de Madrid ou Barcelona, onde «o modelo está máis normalizado», mais a capital galega é o escenario perfecto para facer realidade calquera soño. Así o proba Platero, quen brilla na súa profesión desde hai anos e é, por méritos propios, unha xoia de Compostela.

Entrevista de MATEO CODESIDO & Fotografías de ALFREDO IGLESIAS

De apelido Platero, parece un nome artístico…
Si, de feito teño moitísimos problemas porque en todas as partes me poñen «Katuxa Plateros», coma se tivese a moitísima xente traballando comigo [ri]. Veño dunha familia de artesáns que se apelidan Platero. Cando deixei a carreira de Dereito e me cambiei á xoiaría, o nome non o pensei moito.

Desde cativa fuches amiga de experimentar coas artes. Definiuse xa daquela a túa visión creativa?
Creo que, en xeral, a infancia marca moitísimo. Na miña practiquei ballet clásico, cantei nunha coral, e ademais xogaba coas peles que tiña meu avó nun anfiteatro. Iso ten que marcar si ou si. Eu quedábame horas mirando como traballaba el coas mans. Iso márcate. E cando es máis maior, levántaste un día e dis, nin avogacía ni nada, eu quero crear como o meu avó.

Que parte desa herdanza recibiches?
Eu recordo de pequena que os meus avós tiñan uns estantes marabillosos de madeira até o teito e eu buscaba os ollais e os remates das fibelas para poñelas nos dedos e colocalas no pescozo. Daquela xa facía cintos con todo o que atopaba. Pouca xente ten a oportunidade de acceder a un obradoiro desde pequena. Moi pouca xente ten a sorte de ir vendo a creación desde cero, esa maxia da peza formándose paso a paso. Iso si que o herdei deles, esa paixón pola man, polo ben feito, polo coidado.

Katuxa Platero, en Coralia

Conservas algunha das súas ferramentas?
Teño unha bigornia, o seu snap, a súa navalla de cortar, que fixo el mesmo. A verdade é que era un home que tiña unhas mans marabillosas; ogallá algún día tivese eu a profesionalidade que tiña el.

O sector conta con apoios que antes non se tiñan como os de Artesanía de Galicia, o Colexio de Xoieiros, Galicia Calidade… En que situación se atopa a profesión actualmente?
Eu creo que a xoiaría tradicional de compra e venda xa non está de moda. Hai un cambio de consumo. A xente nova non está tan interesada nin educada na xoiaría. A túa avoa, a miña nai… sabían ben o que era un zafiro, un topacio e valorábano. Á xente nova que vén por aquí gústalles, pero unha vez que llo explicas e entran no mundiño. Entón, creo que non estamos de moda entre ese público máis novo, pero xa se está empezando a chegar saíndo nos medios, dando un pouco máis de publicidade… A xoiaría debería revisarse, ten que haber un cambio, temos que unirnos á moda e a outros sectores para facernos un chisco máis fortes.

Como funciona un negocio como o teu en Compostela?
Eu teño un negocio superatípico, moi persoal. É unha xoiaría de autor, só vendo as miñas pezas, só o que eu deseño. Por exemplo, este ano o pantone é Living Coral, pois daquela fago fincapé nunha colección un pouco máis grande de coral. Pero gústame facer ao revés, crear as pezas introspectivamente, do que sae das miñas emocións cara a fóra, non do que vexo do exterior.

«Teño unha clientela fiel porque fago xoias moi persoais, feitas de maneira artesanal e creo que están dirixidas a clientes que aprecian un bo deseño, unha boa calidade, unhas pedras naturais e un traballo exclusivo»

Ir contra corrente, fai máis difícil atopar as materias primas?
Eu importo materiais de todo o mundo. Traballo cos mellores profesionais que me proporcionan tallas antigas únicas. Aínda que me apaixonan as pedras, eu son xoieira e traballo o metal. Pero a alma da peza é a pedra. Traballo desde a semi até a máxima categoría, pero sempre pedras naturais, non sintéticas.

Por canto se pode comprar unha das túas pezas?
Eu podo facerche a peza que queiras. Non hai límite. Podes levar unha peza única por 50€, pero o límite sempre o vas poñer ti. Eu podo traerche a peza que ti queiras sen ningún tipo de problema. Non teño aquí sete diamantes de dous quilates, pero se queres, eu consígochos. Diamantes amarelos, diamantes rosas… Traballo cos mellores dentro e fóra de España. Levo moitos anos nisto e cada vez somos menos deseñadores traballando a xoiaría de autor.

Rexeitaches algunha vez algún encargo?
Si, moitas veces. Ti podes pedirme unha cuncha de prata, por exemplo, pero eu non che vou facer unha que se poida atopar en calquera lugar. Nin que veñas cunha malla de Cartier e queiras que cha faga igual. Eu non fago pezas doutras empresas. Outra cousa é que veñas cun modelo de algo que che gusta e me propoñas darlle unha volta. Aí podemos empezar a falar, e sobre todo a traballar.

Como é hoxe a clientela de Katuxa Platero?
Teño clientela fixa en Santiago. Desde nenas moi noviñas até señoras maiores. E até teño familias enteiras de nais con fillas, que as intercambian entre elas, e iso é marabilloso. Teño clientes en moitas cidades galegas, de toda España e tamén no estranxeiro. Agora estou esperando por unha empresaria taiwanesa, que cada vez que vén pregúntame polas novidades. Teño unha clientela fiel porque fago xoias moi persoais, feitas de maneira artesanal e creo que están dirixidas a clientes que aprecian un bo deseño, unha boa calidade, unhas pedras naturais e un traballo exclusivo. Hoxe, a túa mesma cazadora encóntrala por Santiago moitas veces, parece que vestimos o mesmo. Gústame a xente que quere saírse un pouco dos canons e do estandarizado.

Desde unha rúa tan transitada como Os Bautizados, cal é a túa percepción do estado do pequeno comercio na cidade e máis en concreto na zona monumental?
Estamos de capa caída. É unha pena. Os cascos antigos de todas as cidades que eu coñezo teñen as mellores boutiques, as tendas referentes… e Santiago, creo que é a única que non ten iso. É un problema, ao meu modo de entender. Non temos as mellores boutiques, nin as grandes firmas, pero non as grandes firmas do estilo de Chanel, senón tendas de artesanía de calidade, que vendan un bo produto e que ademais saiban envolvelo, que iso é algo que nos falta aquí, o packaging. En Galicia temos un produto marabilloso, pero fáltanos o marketing, o saber vendernos ben fóra.

Hai iniciativas, tendas que están apostando por iso…
Pero con axuda… No pequeno comercio, o de comprar e vender acabouse. Veñen tendas moi grandes, vén Internet e o que podes conseguir ti pódeo conseguir esta xente, entregándocho mañá e probabelmente a mellor prezo ca ti. Eu creo que o pequeno comercio o que ten que facer é diferenciarse até o punto de dicir: «Isto só o teño eu, se o queres ven por el, eu pódocho enviar, pero a experiencia da compra vai ser mellor se ves por el». É a única maneira, senón estamos condenados a que non haxa tendas, nin no casco antigo nin en ningún lado.

Por iso, a renovación do comercio é imprescindíbel…
Bótannos moito na cara que non nos renovamos. E si, hai que renovarse. Entendo que despois de 40 anos detrás dun mostrador, que veñan e che digan: «Mira, é que tes que renovarte», pode chegar a amolar. Pero hai que facelo. Eu sempre o digo, unha peixeira e eu temos os mesmos retos unha vez que abrimos a tenda. A peixeira terá que ver a luz que lle vén mellor ao peixe para que se vexa máis fresco e eu o mesmo coas xoias. E cada un dentro das súas posibilidades. Non lle vou a pedir á señora que vaia a todas as feiras internacionais como podo ir eu, pero dentro das súas posibilidades, ten que ver a maneira de atraer máis público. Porque cada vez hai máis oferta e menos demanda, entón tes que ser o mellor, buscar a mellor luz, a mellor decoración, así como o mellor trato.

Coa bagaxe que che proporcionan as feiras internacionais, cara onde dirías que se dirixen os teus pasos?
Agora estamos tratando cuns neoiorquinos, pero é complicado chegar alí a nivel empresarial. Eu expuxen en París, e quedei decepcionada. As máis divertidas eramos unha italiana que tiña uns bikinis marabillosos e eu. Estamos vivindo un momento espantoso na xoiaría na que todo é «pauciño, cadradiño, circuliño». Aínda así, veume moi ben a experiencia porque nomeáronme a «creativa a descubrir», e iso abriume moitas portas. Gústame moito Vicenza. Acabo de vir de alí e para min é a cidade máis forte de Europa neste eido. Fan moitas feiras durante todo o ano e puiden coñecer a Lydia Courteille, unha das miñas deseñadoras favoritas de quen Karl Lagerfeld dixo que era «a xoiaría en esencia». Alí ves outro concepto de xoiaría, as súas pezas comezan en 30.000€ e hai xente comprándoas. Aínda que iso xa non son xoias, son obras de arte. Alí ves que a xoiaría aínda pode resistir, que hai xente que aínda a valora e que hai que saber buscala.

«Non temos as mellores boutiques, nin as grandes firmas, pero non as grandes firmas do estilo de Chanel, senón tendas de artesanía de calidade, que vendan un bo produto e que ademais saiban envolvelo, que iso é algo que nos falta aquí, o packaging. En Galicia temos un produto marabilloso, pero fáltanos o marketing, o saber vendernos ben fóra»

Katuxa Platero en Coralia

«Creo que o pequeno comercio o que ten que facer é diferenciarse até o punto de dicir: ‘Isto só o teño eu, se o queres ven por el, eu pódocho enviar, pero a experiencia da compra vai ser mellor se ves por el’. É a única maneira, senón estamos condenados a que non haxa tendas, nin no casco antigo nin en ningún lado»

É este entón un dos camiños con máis futuro polo que á xoiaría se refire?
Un deles. Ese é un tipo de xoiaría que está moi enfocado á arte e a moda. Eu penso que por aí deberiamos de enfocar a xoiaría, ou polo menos o meu tipo de xoiaría, da xente que deseñamos. O deseñador e o artesán teñen unha diferenza clave. O artesán pode especializarse nunha serie de pezas até tal punto de ser o mellor do mundo facendo iso, pero esa peza vaise repetir e calquera pode ter a mesma que o veciño. O deseñador, en cambio, á parte de ter a técnica e o gusto pola tradición, dálle un punto e ponlle personalidade.

Para que tipo de persoa deseñas? Hai alguén en concreto a quen che gustaría ver levando algunha das túas creacións?
Eu non deseño para alguén en concreto. Eu creo que te tes que namorar das miñas pezas. Ten que haber un frechazo. As miñas xoias funcionan así. Non existe iso de «esa peza quédalle moi ben á miña amiga, vouna poñer». Non, porque ao mellor a ela quédalle moi ben e ti tes uns trazos faciais que piden outras cores e outras formas. Nós, insistimos moito niso. Que pares diante do espello e tal e como pasas dúas horas buscando uns vaqueiros, pases dúas horas buscando un pendente que che favoreza e que fale de ti. Necesitas pasar un tempo diante do espello e dicir: «Que cores me favorecen? Que formas me favorecen? Encáixame? Si. Namórame? Si. Síntome unha deusa? Entón tes que levalo. Non me sinto unha deusa? Non o leves». Unha xoia ten que facercho sentir. Unha xoia tente que namorar. Non creo que sexa necesario poñer unha cousa por poñer.

E para rematar, podes contarnos cales serán as claves das tendencias na xoiaría de cara a esta primavera?
Lévase moitísimo o coral. Os vermellos, os laranxas… Tamén os hai desa cor. A min gústame moito rescatar a perla sempre. Pero non a perla redonda «Jackie Kennedy» que nos pon un montón de anos enriba. Si unha perla barroca, unha perla que nos aporte luz. Coco Chanel era moi lista, a partir dos corenta xa se poñía perlas, e era por algo. A perla é luz. Estamos nun momento da nosa vida no que todo é negro, branco, gris… e cando comezamos a ter certa idade o que máis nos favorece é esa luz na cara. Penso que unha perla barroca é o que máis favorece a unha muller. É moi complicado competir cunha perla. Pero tes que atopar a túa. Tes que buscala, como fas cos vaqueiros.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Encarna Otero

150 150 CORALIA

Cunha enerxía envexábel, intacto o seu compromiso —pese a levar anos fóra da primeira liña política—, Encarna Otero vai respondendo coa paixón de quen quere mellorar a sociedade na que vive. Falamos de feminismo, benestar, xestión política e participación cidadá coa profesora de historia, veciña do Carme e exconcelleira nacionalista, que ocupou entre outros postos o de delegada para a rehabilitación do casco histórico ou o de directora xeral de Vivenda da Xunta bipartita. Retomar o diálogo e o consenso, tecendo unha rede e implicando a sociedade, é a súa receita para «recuperar Santiago, a icona que no mundo fala de Galiza». O de Encarna é amor incondicional por Compostela.

Entrevista de VALERIA PEREIRAS & Fotografías de ALFREDO IGLESIAS

Escolliches o Hostal por algo máis que a tranquilidade para facer esta entrevista?
Eu son das compostelás as que lle gusta gozar do Hostal. Non sei por que ten que ser para a xente de fóra. É algo que reivindico, que Santiago sexa para nós porque nos están expulsando. Tiña unha tía de Lugo, que era profesora e que foi modelo para min, e cando viña de visita quedabamos aquí. Recordo que eu estaba no colexio e que ela sempre me convidaba a tomar un chocolate.

Víñase máis antes?
Non o sei, eu sigo vindo. E cando estaba no Concello, daquela viña sempre aquí, por proximidade. É un espazo que reivindico, traio a moita xente a velo. Non se visita moito e é precioso, e tamén hai que pensar na historia do edificio. Aquí está a habitación onde se encerraron os dezaseis do Estatuto de Autonomía e tamén é un lugar excelente para gozar da música, tan importante en Compostela. Penso que o Hostal é como unha representación a pequena escala da cidade, do descoñecemento e da falla de uso e apropiación derivada do amor, porque se quere aquilo que se coñece.

Estás xubilada, pero iso no teu caso non significou para nada un parón. En que anda metida Encarna?
Acabo de ler o libro de Carmen Alborch, que di que as mulleres da nosa xeración estamos inventando unha nova maneira de vivir cando nos xubilamos. Coincido con ela en que son moitísimas as actividades ás que temos acceso neste momento, se a saúde acompaña. Ademais, esta cidade é un espazo de oportunidades marabilloso. Agora estou en Compostela Territorio de Mulleres, na Comisión de Igualdade do Consello da Cultura Galega, como voluntaria no Museo do Pobo Galego e quéroche dar unha primicia. Eu tamén era voluntaria de Proxecto Home, pero Ramón Crespo e a Igrexa acaban de cargarse a comunidade terapéutica de Cernadas, onde eu traballaba. Creo que a Igrexa vai ter que dar conta a esta cidade de moitas cousas, e esa é unha delas. E o asilo de Carretas, onde tamén traballaba até que me botaron.

Encarna Otero, en Coralia 12

«A xente xubilada podemos ser voluntarias e voluntarios porque temos o tempo e o coñecemento, un legado que debemos compartir e que a sociedade ten que utilizar. Eu defendo o voluntariado, ben entendido, como aportación sen suplir nunca nin agochar traballo. É unha riqueza social que hai que aproveitar. As persoas de idade non son unha carga, son unha riqueza. Isto os xaponeses sábeno moi ben»

Coa Igrexa topamos.
As cousas da Igrexa nunca saen á luz e eu reivindico que, xa que en Santiago roubaron o asilo de Carretas, que a Igrexa faga no casco histórico un centro de día. Hai sitios marabillosos, eu téñolle botado o ollo a varios, para que a xente maior teña un espazo onde poder reunirse, socializar, poder pasear a pé tranquilamente e que alguén se ocupe un pouco da súa saúde. Non necesitan máis. Eu vou moito ao Incio a visitar amizades e cando paso pola residencia de maiores que hai alí dáme moita pena. Métenos alí, onde non ven vida, un lugar onde non hai nada máis que monte e onde están apartados da sociedade.

Non reciben o trato que merecen.
Ti pensa no papel que a xente xubilada está a cumprir, produto da crise. Avós e avoas que están criando netos e dando apoio e soporte, que a ver cando llelo recoñecemos. Hoxe en día, hai unha parte da economía importantísima, que non sae ao mercado laboral, unha economía de afectos e de diñeiro que explica por que todo ese mundo precario sae adiante. A ver se o goberno se decata. A xente xubilada podemos ser voluntarias e voluntarios porque temos o tempo e o coñecemento, un legado que debemos compartir e que a sociedade ten que utilizar. Eu defendo o voluntariado, ben entendido, como aportación sen suplir nunca nin agochar traballo. É unha riqueza social que hai que aproveitar. As persoas de idade non son unha carga, son unha riqueza. Isto os xaponeses sábeno moi ben.

Para as mulleres, como dicías, até agora non existía a xubilación.
Si, agora estamos inventándoa porque isto é algo que antes non se daba, e que segue sen darse en moitos casos. Pero estamos vivindo un tempo no que accedemos á vida laboral cunha certa dignidade, a pesar das diferenzas salariais. Aínda que a prestación por xubilación das mulleres está un 37% por debaixo da dos homes, temos uns recursos económicos que nos permiten vivir con dignidade e tempo libre. O 90% dos coidados no marco do Estado español, de cativos e maiores, fanos as mulleres. Iso economicamente non se contabiliza, non forma parte do PIB, e implica que as mulleres, ademais do traballo que fan, non poidan gozar do seu tempo libre. Pero tamén é certo que, por primeira vez, está ocorrendo unha cousa curiosa, que os homes exercen de pais e avós e velos paseando os carriños, cambiando cueiros, cociñando… Iso antes non pasaba.

O benestar debería cotizar, non cres?
Ti podes dar amor, pero unha cousa é ser nai ou avoa e outra os coidados, que son un beneficio social que pagamos cos nosos impostos e que debería verse reflectido. Os afectos e os coidados son cousas diferentes e unha fonte de traballo fundamental. E esta cidade debe ser pioneira en sectores como o do benestar, territorio ou alimentación. Agora chámanlle gastronomía. As mulleres levan toda a vida alimentando e nunca lle chamaron así. Santiago ten todas as condicións para poder facelo. Conta cunha facultade de Medicina cun nivel de investigación excelente, un entorno natural de parques cunha das taxas europeas máis alta e ademais ten unha facultade de Enxeñaría Química que está especializada en temas de auga. Niso debe Santiago poñerse á cabeza, nese tipo de economía, e xerar emprego. Santiago precisa dun proxecto industrial, pero de empresas ao servizo das persoas. Non falo de chemineas, guindastres e formigón, que é no que pensamos inmediatamente cando falamos de industria. Non, eu falo de calidade de vida, de medio ambiente…

«Temos que facernos responsábeis da nosa cidade. Necesitamos crear unha conciencia crítica, positiva, construtiva, que retome o diálogo e o consenso e que busque metas que aproveiten o que hai: a Universidade, a iniciativa empresarial, de pensamento, de actividades culturais, as hortas ou a agricultura de proximidade e a Praza de Abastos...»

Encarna Otero, en Coralia 12

E como se podería abordar isto?
Defendo que agora mesmo a cidade precisa dun proxecto cívico colectivo. Temos que facernos responsábeis da nosa cidade. Necesitamos crear unha conciencia crítica, positiva, construtiva, que retome o diálogo e o consenso e que busque metas que aproveiten o que hai: a Universidade, a iniciativa empresarial, de pensamento, de actividades culturais, as hortas ou a agricultura de proximidade e a Praza de Abastos… Que nos fagamos donos da nosa cidade, recuperala para quen a habita.

Hai tres anos, nunha entrevista no primeiro número de Coralia, afirmabas que vías a cidade perdida para a súa xente. Segues tendo esa imaxe?
A min gústame moito andar, e tomas café aquí e alá e todas as persoas che din o mesmo. Pois tezamos unha rede, como facemos as mulleres, e poñámonos en marcha. A min neste momento unha cousa que me anima moito é que vexo moitas iniciativas pequenas de xente nova. Por citar só dúas: Numax e Unitaria. Xente que empeza con pouco, cun espazo pequeno e unha idea ben clara. Ademais de crear postos de traballo, pensa na vida e a alegría que lle dan á cidade.

Maila aportación que fan á cultura, non si?
Exacto, porque ademais a cultura é todo. É saber comer, ter a cidade limpa, saber mirar as pedras. A cultura é saber tratar a xente con educación, a cultura do non ruído. Cales son os fitos polos que Santiago se coñece no mundo? Cineuropa, Womax, Curtocircuíto. Temos tamén un dos mellores panadeiros, unha estupenda praza de abastos, as Marías. As irmás Fandiño Ricart son un símbolo, unha icona da Compostela represaliada polo franquismo. Só hai que poñelo en valor.

E a Cidade da Cultura de Galicia, como a ves?
Eu mantiven sempre que a Cidade da Cultura era un proxecto fóra de escala que a cidade non necesitaba, porque a cidade da cultura de Santiago é a cidade mesma. Agora podo dicir que é un furúnculo de pus. Non o dicía así cando era concelleira porque non podía, pero agora si. Leva todo o orzamento de cultura do país e nin así ese furado sae a flote. Haberá que mirar que facer con iso, non podemos facelo desaparecer, pero a Xunta ten que estudalo, drenalo e ver como se sostén.

Volvendo ao proxecto cívico que comentabas. Lanzaches a rede… e recolliches peixe?
Hai moita xente que pensa igual. No Casco Histórico xa se están organizando, tecendo alianzas. Xa fixeron un mapa, teñen un circuíto alternativo a toda esta degradación e deterioro. Que ocorre? Eu téñoo claro, e aínda que os tempos cambiaron, a cidade precisa dun proxecto político. O proxecto que a xente vai votar terá que recuperar o diálogo e o consenso. Conde Roa foi un desastre, unha hecatombe da que esta cidade aínda non se recuperou. O seu goberno foi moito peor que a crise. Eliminou a autoestima da cidade, creou unha crispación enorme, destruíu unha parte do persoal funcionario e da administración do Concello. E eliminou aquelas políticas de consenso que a cidade tiña dentro da propia corporación e do marco do Consorcio, onde todo ten que ser por consenso e onde hai tres administracións que unhas veces son dunha cor e outras doutra. Desde entón rompeuse o diálogo coa Xunta. A Feijóo non lle importa nada Santiago. Nin sequera vive en Monte Pío. Perdeuse gran parte do peso que Santiago tiña en Europa, e Galiza non pode esquecer que Santiago é a icona que no mundo fala dela.

Pensas que non se recuperou o diálogo?
O que ninguén pode pensar é que 25 concelleiros e concelleiras fan unha cidade. Debe existir un proxecto social que acompañe e participe. Na nosa época puxéronse en marcha os orzamentos participativos. Agora, con este novo Goberno de Compostela Aberta, abríronse todas esas vías de diálogo, pero logo hai unha cousa moi importante que é a xestión diaria. Así como as vías de diálogo están moi abertas, a xestión diaria está fraca, moito. E isto é como un cesto, os vimbios precisan estar unidos. A xestión e a participación, iso é o que fai cidade.

«Eu mantiven sempre que a cidade da cultura era un proxecto fóra de escala que a cidade non necesitaba, porque a cidade da cultura de Santiago é a cidade mesma. Agora podo dicir que é un furúnculo de pus. Non o dicía así cando era concelleira porque non podía, pero agora si. Leva todo o orzamento de cultura do país e nin así ese furado sae a flote»

Entre as túas responsabilidades políticas destacan as vinculadas ao urbanismo e a vivenda. Desde esa experiencia, pensas que Santiago corre perigo de sufrir ese fenómeno denominado turistificación do que tanto se fala?
A Santiago déronlle o recoñecemento da UNESCO de mellor modelo de rehabilitación, precisamente, por non expulsar a poboación. Creo que hai zonas de Santiago que aínda son así, e que son as que temos que mirar. A Rúa de San Pedro, as algalias, o Preguntoiro e a Caldeirería, Sar… Hai que tomar nota de onde funcionan as cousas. Cando Xerardo Estévez puxo en marcha o Plan Especial, este implicaba protexer o casco histórico da especulación inmobiliaria. Que ocorre? Que hai unha parte do casco que por múltiples razóns se vai deshabitando. Hai que retomar un proxecto que o devolva ao que sempre foi: vivo e multisocial. O zapateiro tiña o taller no baixo, a señora da praza vivía no primeiro, no segundo o catedrático da universidade e no terceiro un doutor. Iso, na Améndoa agora é difícil. Son casas moi grandes, de moitos herdeiros, pero para iso está o público. Hai que retomar os pisos tutelados, o rexistro de soares que agora copiou a Xunta, e poñer vivenda en alugueiro para xente moza que revitalice a zona. E hai cousas que tecnicamente hai que resolver. Se a Universidade ou o Hostal teñen fibra, non a poden ter as casas? A min que me digan. É cuestión de facer as contas e fixar prioridades. Digo iso como digo que hai que renovar os servizos municipais. Regular o paso á zona vella, controlar a tonelaxe que entra. Cada vez que abres un espazo turístico hai que telo en conta. O turismo xera lixo, vidro, os turistas van ao baño… Todo isto hai que velo porque son millóns de euros todos os anos.

Encarna Otero, en Coralia 12

Moito investimento.
Hai que negociar coa Igrexa. Xa está ben. A Igrexa ten que devolverlle a esta cidade todo o que leva recibido, e non o fai. Teñen inmóbeis baleiros, non pagan os impostos que lles corresponden pola actividade económica que desenvolven, agás San Francisco, que é a única que está legal urbanística e fiscalmente. Hai que mirar centros de día, residencias para maiores, albergues para persoas sen teito. A doutrina da igrexa non fala da xustiza e de axudar os pobres? Hai que negocialo.

«Á Igrexa hai que sentala a negociar e ten que devolver a esta cidade todo o leva recibido, que non sabemos nin canto é. Non poden roubar, como fixeron co asilo de Carretas para montar a Compostelana»

Como?
Hai unha ferramenta moi boa. A cantidade que se lle está dando de diñeiro público non é de balde. Un ente ao que lle rouban dous millóns de euros e non se entera, xa me dirás… Á Igrexa hai que sentala a negociar e ten que devolver a esta cidade todo o leva recibido, que non sabemos nin canto é. Non poden roubar, como fixeron co asilo de Carretas para montar a Compostelana. Xa verás como acaban abrindo un albergue, exactamente igual que pasa con San Martiño Pinario. Acaban de pedir licenza para o de Belvís, que leva tempo funcionando de xeito ilegal. Non pode ser, non poden ter privilexios. Teñen que actuar, primeiro, conforme á súa doutrina, e segundo o seu patrimonio ten que poñerse ao servizo da cidadanía. É unha das materias pendentes. É difícil pero hai que facerllo ver, como se fixo noutros sitios. En Italia está resolto, en Allariz conseguírono pola vía xudicial.

Queres ollar outros contidos relevantes?
Política de privacidade

Se consente a utilización de cookies, continúa navegando ou fai clic nalgún link entenderase que consinte a nosa política de cookies e, por tanto, a instalación das mesmas no seu equipo ou dispositivo.

Se vostede quere, pode cambiar a configuración de cookies en calquera momento, configurando o seu navegador para aceptar, ou non, as cookies que recibe ou para que o navegador o avise cando un servidor queira gardar unha cookie.

Esta web utiliza cookies.
error: Contido protexido