•  981 806 528 & 670 594 685 info@coralia.gal

bng

Encarna Otero

150 150 CORALIA

Cunha enerxía envexábel, intacto o seu compromiso —pese a levar anos fóra da primeira liña política—, Encarna Otero vai respondendo coa paixón de quen quere mellorar a sociedade na que vive. Falamos de feminismo, benestar, xestión política e participación cidadá coa profesora de historia, veciña do Carme e exconcelleira nacionalista, que ocupou entre outros postos o de delegada para a rehabilitación do casco histórico ou o de directora xeral de Vivenda da Xunta bipartita. Retomar o diálogo e o consenso, tecendo unha rede e implicando a sociedade, é a súa receita para «recuperar Santiago, a icona que no mundo fala de Galiza». O de Encarna é amor incondicional por Compostela.

Entrevista de VALERIA PEREIRAS & Fotografías de ALFREDO IGLESIAS

Escolliches o Hostal por algo máis que a tranquilidade para facer esta entrevista?
Eu son das compostelás as que lle gusta gozar do Hostal. Non sei por que ten que ser para a xente de fóra. É algo que reivindico, que Santiago sexa para nós porque nos están expulsando. Tiña unha tía de Lugo, que era profesora e que foi modelo para min, e cando viña de visita quedabamos aquí. Recordo que eu estaba no colexio e que ela sempre me convidaba a tomar un chocolate.

Víñase máis antes?
Non o sei, eu sigo vindo. E cando estaba no Concello, daquela viña sempre aquí, por proximidade. É un espazo que reivindico, traio a moita xente a velo. Non se visita moito e é precioso, e tamén hai que pensar na historia do edificio. Aquí está a habitación onde se encerraron os dezaseis do Estatuto de Autonomía e tamén é un lugar excelente para gozar da música, tan importante en Compostela. Penso que o Hostal é como unha representación a pequena escala da cidade, do descoñecemento e da falla de uso e apropiación derivada do amor, porque se quere aquilo que se coñece.

Estás xubilada, pero iso no teu caso non significou para nada un parón. En que anda metida Encarna?
Acabo de ler o libro de Carmen Alborch, que di que as mulleres da nosa xeración estamos inventando unha nova maneira de vivir cando nos xubilamos. Coincido con ela en que son moitísimas as actividades ás que temos acceso neste momento, se a saúde acompaña. Ademais, esta cidade é un espazo de oportunidades marabilloso. Agora estou en Compostela Territorio de Mulleres, na Comisión de Igualdade do Consello da Cultura Galega, como voluntaria no Museo do Pobo Galego e quéroche dar unha primicia. Eu tamén era voluntaria de Proxecto Home, pero Ramón Crespo e a Igrexa acaban de cargarse a comunidade terapéutica de Cernadas, onde eu traballaba. Creo que a Igrexa vai ter que dar conta a esta cidade de moitas cousas, e esa é unha delas. E o asilo de Carretas, onde tamén traballaba até que me botaron.

Encarna Otero, en Coralia 12

«A xente xubilada podemos ser voluntarias e voluntarios porque temos o tempo e o coñecemento, un legado que debemos compartir e que a sociedade ten que utilizar. Eu defendo o voluntariado, ben entendido, como aportación sen suplir nunca nin agochar traballo. É unha riqueza social que hai que aproveitar. As persoas de idade non son unha carga, son unha riqueza. Isto os xaponeses sábeno moi ben»

Coa Igrexa topamos.
As cousas da Igrexa nunca saen á luz e eu reivindico que, xa que en Santiago roubaron o asilo de Carretas, que a Igrexa faga no casco histórico un centro de día. Hai sitios marabillosos, eu téñolle botado o ollo a varios, para que a xente maior teña un espazo onde poder reunirse, socializar, poder pasear a pé tranquilamente e que alguén se ocupe un pouco da súa saúde. Non necesitan máis. Eu vou moito ao Incio a visitar amizades e cando paso pola residencia de maiores que hai alí dáme moita pena. Métenos alí, onde non ven vida, un lugar onde non hai nada máis que monte e onde están apartados da sociedade.

Non reciben o trato que merecen.
Ti pensa no papel que a xente xubilada está a cumprir, produto da crise. Avós e avoas que están criando netos e dando apoio e soporte, que a ver cando llelo recoñecemos. Hoxe en día, hai unha parte da economía importantísima, que non sae ao mercado laboral, unha economía de afectos e de diñeiro que explica por que todo ese mundo precario sae adiante. A ver se o goberno se decata. A xente xubilada podemos ser voluntarias e voluntarios porque temos o tempo e o coñecemento, un legado que debemos compartir e que a sociedade ten que utilizar. Eu defendo o voluntariado, ben entendido, como aportación sen suplir nunca nin agochar traballo. É unha riqueza social que hai que aproveitar. As persoas de idade non son unha carga, son unha riqueza. Isto os xaponeses sábeno moi ben.

Para as mulleres, como dicías, até agora non existía a xubilación.
Si, agora estamos inventándoa porque isto é algo que antes non se daba, e que segue sen darse en moitos casos. Pero estamos vivindo un tempo no que accedemos á vida laboral cunha certa dignidade, a pesar das diferenzas salariais. Aínda que a prestación por xubilación das mulleres está un 37% por debaixo da dos homes, temos uns recursos económicos que nos permiten vivir con dignidade e tempo libre. O 90% dos coidados no marco do Estado español, de cativos e maiores, fanos as mulleres. Iso economicamente non se contabiliza, non forma parte do PIB, e implica que as mulleres, ademais do traballo que fan, non poidan gozar do seu tempo libre. Pero tamén é certo que, por primeira vez, está ocorrendo unha cousa curiosa, que os homes exercen de pais e avós e velos paseando os carriños, cambiando cueiros, cociñando… Iso antes non pasaba.

O benestar debería cotizar, non cres?
Ti podes dar amor, pero unha cousa é ser nai ou avoa e outra os coidados, que son un beneficio social que pagamos cos nosos impostos e que debería verse reflectido. Os afectos e os coidados son cousas diferentes e unha fonte de traballo fundamental. E esta cidade debe ser pioneira en sectores como o do benestar, territorio ou alimentación. Agora chámanlle gastronomía. As mulleres levan toda a vida alimentando e nunca lle chamaron así. Santiago ten todas as condicións para poder facelo. Conta cunha facultade de Medicina cun nivel de investigación excelente, un entorno natural de parques cunha das taxas europeas máis alta e ademais ten unha facultade de Enxeñaría Química que está especializada en temas de auga. Niso debe Santiago poñerse á cabeza, nese tipo de economía, e xerar emprego. Santiago precisa dun proxecto industrial, pero de empresas ao servizo das persoas. Non falo de chemineas, guindastres e formigón, que é no que pensamos inmediatamente cando falamos de industria. Non, eu falo de calidade de vida, de medio ambiente…

«Temos que facernos responsábeis da nosa cidade. Necesitamos crear unha conciencia crítica, positiva, construtiva, que retome o diálogo e o consenso e que busque metas que aproveiten o que hai: a Universidade, a iniciativa empresarial, de pensamento, de actividades culturais, as hortas ou a agricultura de proximidade e a Praza de Abastos...»

Encarna Otero, en Coralia 12

E como se podería abordar isto?
Defendo que agora mesmo a cidade precisa dun proxecto cívico colectivo. Temos que facernos responsábeis da nosa cidade. Necesitamos crear unha conciencia crítica, positiva, construtiva, que retome o diálogo e o consenso e que busque metas que aproveiten o que hai: a Universidade, a iniciativa empresarial, de pensamento, de actividades culturais, as hortas ou a agricultura de proximidade e a Praza de Abastos… Que nos fagamos donos da nosa cidade, recuperala para quen a habita.

Hai tres anos, nunha entrevista no primeiro número de Coralia, afirmabas que vías a cidade perdida para a súa xente. Segues tendo esa imaxe?
A min gústame moito andar, e tomas café aquí e alá e todas as persoas che din o mesmo. Pois tezamos unha rede, como facemos as mulleres, e poñámonos en marcha. A min neste momento unha cousa que me anima moito é que vexo moitas iniciativas pequenas de xente nova. Por citar só dúas: Numax e Unitaria. Xente que empeza con pouco, cun espazo pequeno e unha idea ben clara. Ademais de crear postos de traballo, pensa na vida e a alegría que lle dan á cidade.

Maila aportación que fan á cultura, non si?
Exacto, porque ademais a cultura é todo. É saber comer, ter a cidade limpa, saber mirar as pedras. A cultura é saber tratar a xente con educación, a cultura do non ruído. Cales son os fitos polos que Santiago se coñece no mundo? Cineuropa, Womax, Curtocircuíto. Temos tamén un dos mellores panadeiros, unha estupenda praza de abastos, as Marías. As irmás Fandiño Ricart son un símbolo, unha icona da Compostela represaliada polo franquismo. Só hai que poñelo en valor.

E a Cidade da Cultura de Galicia, como a ves?
Eu mantiven sempre que a Cidade da Cultura era un proxecto fóra de escala que a cidade non necesitaba, porque a cidade da cultura de Santiago é a cidade mesma. Agora podo dicir que é un furúnculo de pus. Non o dicía así cando era concelleira porque non podía, pero agora si. Leva todo o orzamento de cultura do país e nin así ese furado sae a flote. Haberá que mirar que facer con iso, non podemos facelo desaparecer, pero a Xunta ten que estudalo, drenalo e ver como se sostén.

Volvendo ao proxecto cívico que comentabas. Lanzaches a rede… e recolliches peixe?
Hai moita xente que pensa igual. No Casco Histórico xa se están organizando, tecendo alianzas. Xa fixeron un mapa, teñen un circuíto alternativo a toda esta degradación e deterioro. Que ocorre? Eu téñoo claro, e aínda que os tempos cambiaron, a cidade precisa dun proxecto político. O proxecto que a xente vai votar terá que recuperar o diálogo e o consenso. Conde Roa foi un desastre, unha hecatombe da que esta cidade aínda non se recuperou. O seu goberno foi moito peor que a crise. Eliminou a autoestima da cidade, creou unha crispación enorme, destruíu unha parte do persoal funcionario e da administración do Concello. E eliminou aquelas políticas de consenso que a cidade tiña dentro da propia corporación e do marco do Consorcio, onde todo ten que ser por consenso e onde hai tres administracións que unhas veces son dunha cor e outras doutra. Desde entón rompeuse o diálogo coa Xunta. A Feijóo non lle importa nada Santiago. Nin sequera vive en Monte Pío. Perdeuse gran parte do peso que Santiago tiña en Europa, e Galiza non pode esquecer que Santiago é a icona que no mundo fala dela.

Pensas que non se recuperou o diálogo?
O que ninguén pode pensar é que 25 concelleiros e concelleiras fan unha cidade. Debe existir un proxecto social que acompañe e participe. Na nosa época puxéronse en marcha os orzamentos participativos. Agora, con este novo Goberno de Compostela Aberta, abríronse todas esas vías de diálogo, pero logo hai unha cousa moi importante que é a xestión diaria. Así como as vías de diálogo están moi abertas, a xestión diaria está fraca, moito. E isto é como un cesto, os vimbios precisan estar unidos. A xestión e a participación, iso é o que fai cidade.

«Eu mantiven sempre que a cidade da cultura era un proxecto fóra de escala que a cidade non necesitaba, porque a cidade da cultura de Santiago é a cidade mesma. Agora podo dicir que é un furúnculo de pus. Non o dicía así cando era concelleira porque non podía, pero agora si. Leva todo o orzamento de cultura do país e nin así ese furado sae a flote»

Entre as túas responsabilidades políticas destacan as vinculadas ao urbanismo e a vivenda. Desde esa experiencia, pensas que Santiago corre perigo de sufrir ese fenómeno denominado turistificación do que tanto se fala?
A Santiago déronlle o recoñecemento da UNESCO de mellor modelo de rehabilitación, precisamente, por non expulsar a poboación. Creo que hai zonas de Santiago que aínda son así, e que son as que temos que mirar. A Rúa de San Pedro, as algalias, o Preguntoiro e a Caldeirería, Sar… Hai que tomar nota de onde funcionan as cousas. Cando Xerardo Estévez puxo en marcha o Plan Especial, este implicaba protexer o casco histórico da especulación inmobiliaria. Que ocorre? Que hai unha parte do casco que por múltiples razóns se vai deshabitando. Hai que retomar un proxecto que o devolva ao que sempre foi: vivo e multisocial. O zapateiro tiña o taller no baixo, a señora da praza vivía no primeiro, no segundo o catedrático da universidade e no terceiro un doutor. Iso, na Améndoa agora é difícil. Son casas moi grandes, de moitos herdeiros, pero para iso está o público. Hai que retomar os pisos tutelados, o rexistro de soares que agora copiou a Xunta, e poñer vivenda en alugueiro para xente moza que revitalice a zona. E hai cousas que tecnicamente hai que resolver. Se a Universidade ou o Hostal teñen fibra, non a poden ter as casas? A min que me digan. É cuestión de facer as contas e fixar prioridades. Digo iso como digo que hai que renovar os servizos municipais. Regular o paso á zona vella, controlar a tonelaxe que entra. Cada vez que abres un espazo turístico hai que telo en conta. O turismo xera lixo, vidro, os turistas van ao baño… Todo isto hai que velo porque son millóns de euros todos os anos.

Encarna Otero, en Coralia 12

Moito investimento.
Hai que negociar coa Igrexa. Xa está ben. A Igrexa ten que devolverlle a esta cidade todo o que leva recibido, e non o fai. Teñen inmóbeis baleiros, non pagan os impostos que lles corresponden pola actividade económica que desenvolven, agás San Francisco, que é a única que está legal urbanística e fiscalmente. Hai que mirar centros de día, residencias para maiores, albergues para persoas sen teito. A doutrina da igrexa non fala da xustiza e de axudar os pobres? Hai que negocialo.

«Á Igrexa hai que sentala a negociar e ten que devolver a esta cidade todo o leva recibido, que non sabemos nin canto é. Non poden roubar, como fixeron co asilo de Carretas para montar a Compostelana»

Como?
Hai unha ferramenta moi boa. A cantidade que se lle está dando de diñeiro público non é de balde. Un ente ao que lle rouban dous millóns de euros e non se entera, xa me dirás… Á Igrexa hai que sentala a negociar e ten que devolver a esta cidade todo o leva recibido, que non sabemos nin canto é. Non poden roubar, como fixeron co asilo de Carretas para montar a Compostelana. Xa verás como acaban abrindo un albergue, exactamente igual que pasa con San Martiño Pinario. Acaban de pedir licenza para o de Belvís, que leva tempo funcionando de xeito ilegal. Non pode ser, non poden ter privilexios. Teñen que actuar, primeiro, conforme á súa doutrina, e segundo o seu patrimonio ten que poñerse ao servizo da cidadanía. É unha das materias pendentes. É difícil pero hai que facerllo ver, como se fixo noutros sitios. En Italia está resolto, en Allariz conseguírono pola vía xudicial.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Rosario Sarmiento

150 150 CORALIA

Montaxe de Territorios de intimidade. Cesión do Auditorio de Galicia.

«Síntome incapaz de abordar en pintura o descoñecido. O descoñecido carece de significado para min». Con esta cita, de María Victoria de la Fuente (Vigo, 1927-Madrid, 2009) arranca a exposición Territorios de intimidade. Artistas galegas baixo o franquismo 1940-1975. Porque diso trata esta mostra, de amosar o descoñecido para que deixe de selo. Neste caso, para rescatar do esquecemento ou mesmo do anonimato, as creacións máis persoais e menos difundidas de trece artistas mulleres, de la Fuente entre elas, a través de 70 das súas obras que aquí se recollen, entre pintura, debuxo e escultura, realizadas durante os anos negros da ditadura; un período que sacou a muller da esfera pública para relegala á condición prioritaria de esposa e nai. «Neste escenario asfixiante», afirma a comisaria da mostra Rosario Sarmiento, «se era complicado ser muller profesional, ser muller profesional artista nin che conto. Iso era realmente unha entelequia».

Rosario Sarmiento no acto de inauguración da exposición. Fotografía de Xurxo Lobato.

  • ACTUALIDADE

Reportaxe de VALERIA PEREIRAS
Fotografías de XURXO LOBATO e AUDITORIO DE GALICIA

Producida polo Concello de Santiago e o Auditorio de Galicia, a mostra artéllase en cinco capítulos temáticos: «A esfera privada: a familia, o fogar», «A fabulación. O mundo onírico», «A realidade transformada. A arte como compromiso», «A muller e o traballo» e «Territorios de intimidade», este último sobre o que se asenta a exposición. «Nel inclúense tres artistas, que son Elena Fernández Gago (A Coruña, 1940-2011), Carmen Corredoyra (A Coruña, 1893-1970) e María Victoria de la Fuente, que traballan moi pechadas, neses espazos de intimidade. No caso de Corredoyra de carácter relixioso, no de de la Fuente e Gago nas súas casas, pintan o seu día a día», explica Sarmiento.

Con esta mostra, a súa comisaria afonda nun dos seus eidos de investigación recorrentes, o da elaboración do mapa histórico das artistas do século XX, no que leva traballando desde 1995 e que xa abordara en mostras como A arte inexistente ou Mulleres do silencio, amais de no documental Arte+muller+Galicia, que pode visionarse na mostra e que resultou galardoado pola Deputación da Coruña, dentro dos premios de Cultura e Igualdade Luísa Villalta. «Sempre me pareceu interesante traballar nestes anos do franquismo, porque eu vía que aí se estaba fraguando unha situación das artistas moi complexa. Dunha banda está o caso das que se exiliaron, como Maruja Mallo, e polo outro as que quedaron a vivir en Galicia, que inician aquí os seus traballos e algunhas rematan por marchar fóra a estudar, a formarse ou a vivir porque neste ambiente provinciano resultaba moi complicado».

«A mostra artéllase en cinco capítulos temáticos: «A esfera privada: a familia, o fogar», «A fabulación. O mundo onírico», «A realidade transformada. A arte como compromiso», «A muller e o traballo» e «Territorios de intimidade», este último sobre o que se asenta a exposición».

Inauguración da exposición. Fotografía de Xurxo Lobato.

«Dunha banda está o caso das que se exiliaron, como Maruja Mallo, e polo outro as que quedaron a vivir en Galicia, que inician aquí os seus traballos e algunhas rematan por marchar fóra a estudar, a formarse ou a vivir porque neste ambiente provinciano resultaba moi complicado».

Detalle da obra de Julia Minguillón. Cesión do Auditorio de Galicia.

«A muller na súa condición de esposa e nai pintada por Julia Minguillón (Lugo, 1906-Madrid, 1965) é o icono desta exposición que pode visitarse ata o próximo 3 de febreiro no Auditorio de Galicia».

Detalle da obra de Julia Minguillón. Cesión do Auditorio de Galicia.

Entre as que quedaron figuran as menos coñecidas. Lolita Díaz Baliño (A Coruña, 1905-1963), irmá de Camilo Díaz Baliño e tía de Isaac Díaz Pardo; Rosina Llamas Fole (A Coruña, 1941-1977) ou Gloria de Llano (A Coruña, 1915-1999) que, como explica Sarmiento, «quedaron máis metidas ou cerradas neste ambiente e dedícanse á formación doutras artistas -era a saída profesional que tiñan-, ou pregarse un pouco ás demandas dos gustos dunha sociedade, sobre todo nas primeiras décadas, realmente timorata». Sacar adiante esta exposición implicou documentarse a través de artigos de xornais da época e os poucos catálogos existentes nos que se recollen biografías estereotipadas ou entrevistas que lles fan nos anos 60 e 70 e que tamén de encontran na mostra. Moitas destas mulleres non formaron parte de ningunha exposición, nin individual nin colectiva, as obras non estaban nos catálogos e as que si, moitas non se sabía onde. Boa parte das obras expostas, como explica Sarmiento, estaban custodiadas en coleccións privadas e é a primeira vez que se poden ver. Outras proceden de institucións, galerías ou museos como o provincial de Pontevedra ou o municipal Quiñones de León de Vigo, da Academia Galega de Belas Artes, da Fundación Barrié, das coleccións do Concello da Coruña, do Parlamento de Galicia ou da colección de arte Francisco Fernández del Riego, de galerías como Arboreda… «A maioría de obras que se expoñen pertencen a un coleccionista particular que as tiña gardadas, como puido telas tirado ao lixo. Por circunstancias da vida, deron con xente con certa sensibilidade e cariño cara as cousas antigas e non se tiraron, pero outros poderían telo feito. Despois, coma no caso de Gloria de Llano a familia ten a obra, pero hai moitísimas cousas que están esparexidas, e tampouco moi valoradas. Foi complicado dar con elas», afirma Sarmiento.

Inauguración da exposición. Fotografía de Xurxo Lobato.

«As porcentaxes de formación da escola de Belas de Pontevedra son dun 70% mulleres e un 30% de homes todos os cursos. Esas cifras invértense no momento en que falamos de mercados, de exposicións, de coleccións, etc. Por que segue pasando? Porque hai poucas artistas que teñan a posibilidade de chegar a onde se 'corta o bacallau».

Inauguración da exposición. Fotografía de Xurxo Lobato.

Reescribir a historia destas mulleres e investigala a fondo é unha tarefa que segue pendente. «Estamos aínda nos inicios», recoñece Sarmiento, «queda moitísimo por facer. Decateime de que 20 anos despois desas dúas exposicións (A arte inexistente e Mulleres do silencio), a situación é exactamente igual. Artistas fantásticas que ninguén se preocupou de incluílas desde entón nunha exposición. Iso levoume a buscar datos e están aí. As porcentaxes de formación da escola de Belas de Pontevedra son dun 70% mulleres e un 30% de homes todos os cursos. Esas cifras invértense no momento en que falamos de mercados, de exposicións, de coleccións, etc. Por que segue pasando? Porque hai poucas artistas que teñan a posibilidade de chegar a onde se ‘corta o bacallau’: ás programacións das galerías, museos, exposicións individuais ou colectivas e ás coleccións. Que porcentaxe de mulleres artistas hai nas coleccións? Un 15-20%. Proxectos coma este, canto máis nos retrotraiamos na historia, menos se atopa nos catálogos».

A muller na súa condición de esposa e nai pintada por Julia Minguillón (Lugo, 1906-Madrid, 1965) é o icono desta exposición que pode visitarse ata o próximo 3 de febreiro no Auditorio de Galicia. Os interiores pechados e asfixiantes de Carmen Corredoyra, o mundo da muller rural de Galicia que pinta María Antonia Dans (Oza dos Ríos, 1922-Madrid, 1988), as visións oníricas de Lolita Díaz Baliño, a abstracción nos casos de Beatriz Rey (A Coruña, 1940) ou Fina Mantiñán (A Coruña, 1932) ou a escultura de Elena Colmeiro (Silleda, 1932) son outras das pinceladas dunha mostra necesaria, que axusta contas coa historia da arte recente e oficial de Galicia situando as súas protagonistas no lugar que merecen.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Monica Mura

150 150 CORALIA

Desde cativa, Monica Mura (Cagliari, 1979) tivo claro que quería explorar a vida a través da perspectiva de xénero. Primeiro, sen sabelo, de maneira inconsciente, e agora a través de todas as posibilidades que lle ofrecen as disciplinas que domina: da pintura á fotografía pasando pola comunicación, o deseño de moda ou a videoarte. Así o testemuñan proxectos como Cartografía corporal, exposicións como Mallo en marzo (unha homenaxe á artista de Viveiro) ou E ti que (de quen) vés sendo? que pode verse até finais deste mes na Igrexa da Compañía (USC).

Con visita guiada incluída polas distintas partes da instalación, na que se nos invita a reflexionar sobre a identidade e a memoria, dando voz a persoas que sofren as problemáticas da muller trans* (o leitmotiv da mostra) e, por extensión, do colectivo LGTBIQ, Monica recibe a Coralia no backstage da Igrexa, o seu lugar de repouso e traballo estes días.

  • ACTUALIDADE

Entrevista de VALERIA PEREIRAS
Imaxes e vídeos de MONICA MURA

Contábasme que levas xa 16 anos vivindo en Galicia. Como é que viñeches parar a Santiago?
Eu marchei de Sardeña cando cumprín os 18 anos. Vivín un ano en Londres. Despois, decidín volver a Italia para estudar no D.A.M.S. (Disciplinas da arte, a música e o espectáculo, na Universidade de Turín), que é unha facultade que aquí non existe. Xestor cultural sería a saída laboral equivalente, e quería facer iso para non ter que ir a Belas Artes, que non me gusta polas súas implicacións co mercado. Eu quería ser libre. Pero chega un momento no que decido que quero traballar no mundo da publicidade, e como Milán era o centro pero a min non me resulta atractivo, decido que quero ir a vivir a Barcelona. Entón, o problema: o idioma. Empezo a estudar español e pido unha bolsa Erasmus que me trae a Santiago. Non tiña nin idea do que me ía atopar. Non investiguei moito. Sabía que había peregrinos e dábame un pouco de medo vivir nunha cidade moi relixiosa. E, cando aterro, vexo un sitio que non podía imaxinar que era España. E digo, que bonito, parécese a Irlanda e falan español. Segundo erro. Descubro o galego, e que tamén en Cataluña e o País Vasco teñen outras linguas, como pasa co sardo. Quédome o ano de Erasmus e decido facer a tese investigando a arte contemporánea de aquí. Métome nun grupo de teatro e Santiago gústame tanto que nese momento marchar a Barcelona sería só porque o decidira antes e quedo.

E hoxe, segues no teatro?
Non. Non é o meu. Fixen varias obras. Participei nos Monólogos da vaxina, que se representou aquí no Teatro Principal e que estaba organizado por Karen Campos e era unha obra benéfica.

Con todo es unha artista multidisciplinar… De onde che vén a vocación?
Xa de pequena empecei co debuxo e a pintura ao óleo, acuarela… Cando tiven a miña primeira cámara foi a fotografía e así fun evolucionando até poder traballar o vídeo na universidade. Tiven un profesor moi bo, o viodeoartista Alessandro Amaducci de Turín. Todo o que fixen sempre estivo relacionado co xénero. Desde pequena. Eu debuxaba mulleres.

Por que esa teima?
A miña profesora dicía que era porque non coñecía os homes, porque era demasiado moza, pero creo que se equivocaba bastante [ri]. En secundaria, cando tes 12 anos un día chegoume a dicir iso, pero como tamén me dicía que debuxaba os soles demasiado grandes non lle imos a dar demasiada importancia [ri de novo].

Ti mesma sufriches entón coa identidade de xénero…
Non tiven referentes no mundo da arte. Os que tiña eran homes, a min gustábame Gustav Klimt, del conservo a marca do dourado, a liña espiral cando era pequena… Gustábame tamén Dalí, o surrealismo… Na literatura si tiña referentes femininos, pero no mundo das artes plásticas non. Mais daquela tampouco me preguntaba o por que. E isto tamén me protexeu, porque non tiña esa conciencia de que por ter unha vaxina entre as pernas puidera ter máis dificultades. Pensaba que se facía as cousas ben ía ser recompensada igual que os meus compañeiros.

E foi así? Non pensas que tiveches que demostrar máis por ser muller artista?
Si.

Por que cres que sucede isto? Por que continúa a ser tan acentuada a desigualdade de xénero no mundo da arte?
Eu formo parte da asociación nacional MAV Mujeres en las Artes Visuales, con sede en Madrid, e temos moi claro os datos porque cada ano as miñas compañeiras dedícanse a facer estatísticas. Este ano, os datos que conseguiron foron que en ARCO, a feira de arte contemporánea máis importante que hai en España, só un 25% das persoas participantes eran mulleres. Se temos en conta que somos maioría en Belas Artes… Por que? Pois, polo patriarcado. Segue estando aí. As mulleres estamos neste momento loitando como nunca porque nos están matando, ademais de non conseguir romper con ese teito de cristal. Estannos matando, están quitándonos a vida e entón estanse dando conta, moitos homes e mulleres, de que isto non pode ser, de que a educación é moi importante. Nun momento dado empezas a decatarte de que estás vendo o mundo cos ollos pechados pola venda do patriarcado ou o machismo e empezas a ver a luz e dáste conta de que o mundo está estragado. Que se non é algo grave hai un micromachismo sempre por detrás e entras nunha loita continua na que te decatas de que é tan importante visibilizalo que xa non podes falar doutra cousa.

«En ARCO, a feira de arte contemporánea máis importante que hai en España, só un 25% das persoas participantes eran mulleres. Se temos en conta que somos maioría en Belas Artes… Por que? Pois, polo patriarcado. Segue estando aí».

«Quero que a xente reflexione. Non quero impoñer un discurso, como non me gusta que mo fagan a min. Na miña obra deixo a liberdade de poder achegarse máis ou menos».

«Para min si que é importante darlle ás persoas o que están buscando. Que nas salas, museos e galerías de arte as visitas poidan tocar as obras, sentirse protagonistas e poidan interactuar».

É entón ese o teu obxectivo, visibilizar?
Visibilizar é unha proposta. É verdade que o fago, pero non é o meu obxectivo. O gran protagonista desta exposición é un punto interrogante e eu fágome preguntas e ábroo ao público. Quero que a xente reflexione. Non quero impoñer un discurso, como non me gusta que mo fagan a min. Na miña obra deixo a liberdade de poder achegarse máis ou menos. Traballo unha obra complexa, que se divide en distintas capas e, ás veces, só as persoas que se paran a mirala dunha forma detida poden chegar a ver todas as capas. Tampouco é o que pretendo. Se buscas un cambio, tamén é xusto que haxa un diálogo. Ás veces pódese e ás veces hai que dar pistas para que a xente consiga experimentar. O que comentabas antes, non? O tema de que son unha artista multidisciplinar. A min gústame máis interdisciplinar, porque me movo por distintos campos. Non puiden incorporar aínda a ciencia porque non a controlo, pero encantaríame. O que si que teño claro que me gusta é que a arte sexa accesíbel, para todos os públicos e que, sobre todo, supoña unha viaxe.

Como fas nesta exposición, que ten un percorrido moi concreto…
O que intentei facer nesta exposición foi buscar un espazo e facer que as persoas poidan acceder á sala expositiva, facer unha viaxe e saír de aquí, polo menos, cunha experiencia para levarse. Algunhas persoas poderán rexeitalo, outros reflexionarán máis na casa, outros iranse de aquí sen levar nada porque non quixeron tampouco dialogar… En calquera caso non pasaría nada, pero para min si que é importante darlle ás persoas o que están buscando. Que nas salas, museos e galerías de arte as visitas poidan tocar as obras, sentirse protagonistas e poidan interactuar. O meu obxectivo é ese, que non é outro que unha idea da arte en 360 graos; unha idea que teño desde pequena, só que entón non tiña esa conciencia porque rexeitaba a palabra artista, pero si no momento en que aceptei o que era, o meu camiño…

«Non veño só como artista, teño un background de deseñadora, de comunicadora, de ter traballado con educadores, psicólogos e todo isto vaite enriquecendo».

«É todo un experimento, unha obra viva. A composición é como unha gran peza e eu son como a directora de orquestra de todo isto que montamos aquí».

«En Italia, e en Latinoamérica, asústame ver que apenas hai mulleres que envellezan dunha forma natural, orgánica, porque están modificadas pola cirurxía estética ou polo botox».

Nos+Otras: en red, do Museo Thyssen-Bornemisza… Fálame dese proxecto.
Fun seleccionada con outras tres artistas para este proxecto, no que traballamos con trinta mulleres en risco de exclusión social. Reuniámonos unha vez ao mes, e ao final fixemos unha exposición de fin de proxecto coas obras creadas polas mulleres resultado dos talleres que lles propuxeramos, e a miña era sobre o retrato e o autorretrato. O que despois se exhibiu tamén foi Sas Diosas. Miradas, sa arèntzia mea, que era a obra coa que me seleccionaran.

E que tal foi a experiencia?
Moi boa. Tamén colaboramos aquí, en Lugo, na vertente galega, coa asociación Acadar [Asociación de Mulleres con Discapacidade de Galicia], e teño que agradecer á Rede Museística Provincial de Lugo que colaborou, e a experiencia foi moi enriquecedora. Aprendín moitísimo porque estiven traballando man a man cos educadores nas actividades e vas vendo outras posibilidades. Eu veño dun percorrido tamén como comunicadora e entón vas sumando cousas, e este proxecto non tería sido posíbel senón tivera todo iso en conxunto. Non veño só como artista, teño un background de deseñadora, de comunicadora, de ter traballado con educadores, psicólogos e todo isto vaite enriquecendo.

No manifesto que pode lerse na túa páxina afirmas que as túas obras «forman parte de proxectos artísticos amplos en continuo proceso de evolución ao longo do tempo»…
Si, é todo un experimento, unha obra viva. A composición é como unha gran peza e eu son como a directora de orquestra de todo isto que montamos aquí.

Vin durante a visita que había referentes galegos, Maruja Mallo, e de Sardeña, a deseñadora Edina Altara…
Si, e entre os meus referentes, unha moi clara que non coñecía e coa que me dixeron que compartía certas referencias, que é Esther Ferrer. Despois coñecina persoalmente, e mesmo fixen unhas performances con ela este ano no Reina Sofía. Sobre todo, a obra Antes e Despois que foi unha das razóns polas que a coñecín, porque houbo persoas que me preguntaban se era unha homenaxe a Esther Ferrer. Como italiana, non a coñecía, e cando a descubrín souben da foto combinando as medias caras. Chegaramos a un punto de vista parecido, pero desde un punto de partida distinto. Eu viña dun discurso de rebelión ao que é a imposición da moda e a busca da eterna xuventude. En Italia, e en Latinoamérica, asústame ver que apenas hai mulleres que envellezan dunha forma natural, orgánica, porque están modificadas pola cirurxía estética ou polo botox.

Unha loita contra o tempo…
Que ao final crea caricaturas, e nalgúns casos problemas irreversíbeis. É que se metes a pata non podes volver a atrás.

Por que cres que nos pasa isto?
Polo patriarcado.

Tamén hai homes que comezan a facelo…
No momento en que se rompen as barreiras, entre homes e mulleres, collemos o malo do outro. O mercado no mundo da moda é o que intenta dicirche como tes que ser. Eu traballaba no mundo do deseño, e por iso, porque sei como funciona, sinceramente non lle dou importancia ás marcas, doulle moi pouco peso. Pero hai moitísimas persoas para as que as marcas son fundamentais. Dan por feito que por ser dunha marca é mellor, e se a isto lle sumamos os xogos de poder, o que manda é utilizar ese produto en concreto, ter ese corpo…

«No momento en que se rompen as barreiras, entre homes e mulleres, collemos o malo do outro. O mercado no mundo da moda é o que intenta dicirche como tes que ser. Eu traballaba no mundo do deseño, e por iso, porque sei como funciona, sinceramente non lle dou importancia ás marcas, doulle moi pouco peso».

Cóntanos, como xurdiu E ti que (de quen) vés sendo?
Este era un proxecto que tiña eu na miña cabeza e o que estaba era buscando un espazo íntimo que permitise a coexistencia de todo en conxunto. Tiña que ser un espazo respectuoso co argumento da obra, e entón tiña o proxecto, escollín a sala e preguntei se era factíbel. Se non o tivese sido non o tería montado, porque supón un esforzo físico e económico pola miña parte xa que é un proxecto que quixen autoproducir.

E nótase que está montado pensando no espazo. Unha igrexa para falar de identidades, memorias e xéneros… Cando menos curioso.
As obras, algunhas son de anos anteriores, unha mini retrospectiva, e na zona central as obras xa as tiña na cabeza pero aínda non se materializaran porque tiña dificultade buscando un lugar no que puidese acomodalas. As obras, hai algunhas que poden convivir en calquera sala e outras que precisan un espazo moi grande, entón tamén pensei na Igrexa da Universidade porque cría que era o espazo máis adecuado, e aínda o creo. Para acoller un discurso de memoria, xéneros… e que ademais as persoas que participaron nos vídeos puidesen ter un lugar digno. Até agora non se presentaran e esta foi a maneira de que saíran á luz. Cando fago unha obra na que se traballa con persoas que o dan todo, e aínda que a obra despois a asine eu, é evidente que hai unha aportación de almas desas mulleres como é o caso de Elas Contan [unha videoinstalación que forma parte da exposición] e chega un momento que ten que verse. Tiñan que saír á luz e tiñan que poder verse en Santiago, que é de onde son elas. E aquí estamos, por elas.

Na túa declaración de intencións tamén afirmas que para encontrar a expresión máis pura privilexias a intención fronte ao procedemento. Que é exactamente o que queres dicir con isto?
Sen saber o que era o arte contemporáneo eu xa facía cousas que se consideraban iso sen eu ser consciente. Acepto só algún traballos de deseño ou comunicación, intento quedarme só con aqueles que están relacionados con temas que me afectan directamente e non entran en conflito coa miña forma de pensar. Volver atrás, e aceptar outro tipos de traballo no mundo do marketing ou da comunicación, sería incongruente. Traballo con mulleres de Acadar no que poden ser guías contra a violencia de xénero a mulleres con discapacidade… e isto si me motiva, e acepto ese traballo. Tamén podo implicarme en cousas así nestes eidos, pero sempre intento, dentro dos límites, reservar o meu esforzo ao mundo da arte.

«Traballo con mulleres de Acadar no que poden ser guías contra a violencia de xénero a mulleres con discapacidade... e isto si me motiva, e acepto ese traballo. Tamén podo implicarme en cousas así nestes eidos, pero sempre intento, dentro dos límites, reservar o meu esforzo ao mundo da arte».

O ano que vén estás convidada a participar na Bienal de Xénova: Other Identity. Altre forme di identità culturali e pubbliche. Xa tes pensada a túa proposta?
A bienal de Xénova foi posposta un ano, tiveron que modificar a data que ía ser neste ano. Convidáronme a participar en Other identity que vai ser a temática da bienal. Cando mo propuxeron, a peza de Poder ver, ver poder estaba, nun principio, pensada para alí. Como se retrasou, e a miña mente é moi rápida -necesito parir, non podo esperar meses-, a esta altura aínda non sei se proporei o mesmo. Pode ser, porque esa peza é moi potente e encaixa perfectamente nese contexto, pero non descarto facer algo novo para a ocasión.

E de Sardeña, que botas de menos?
Os meus pais. Sobre todo a familia. O lugar é moi bonito, pero eu son unha insular estraña e cando estou en Sardeña sinto a claustrofobia e necesito irme. Sinto que estou nunha gaiola, dourada, pero gaiola. Tamén conta o complicado tema dos transportes.

Tes intención de quedar?
Non sei se te fixaches, na entrada da exposición hai un billete do metro de Madrid, e fai referencia ao que foi a miña viaxe alí. É certo que Santiago non é unha capital na que te poidas mover facilmente. Para ver a meus pais teño que pasar dous días de viaxe, durmir no aeroporto… Para min non é cómoda como cidade. Sempre digo que me quedei en Santiago porque me gustaba, porque me parecía unha cidade que, nese momento, era moi aberta. Camiñaba pola rúa, atopábame cun músico, despois outro amigo, acababamos vendo un espectáculo de teatro noutro local… como que te ías tropezando coa arte en cada esquina. Hoxe non é tanto así. Non hai ese punto underground que había antes. Cheguei en 2002, e dixéronme que antes era incluso mellor. Pero houbo un momento no que me estaba desenamorando da cidade. O tema do turismo, o centro histórico penso que xa está pensado só para os que veñen de fóra e a cidade estase volvendo difícil para os que vivimos aquí. Ao mesmo tempo, tamén dixen que se un sitio non me quere marcharía. Se detecto que Santiago deixa de quererme como me quería, pois marcharei.

Volverías a Italia?
Nunca digo deste pan non comerei. Pero, agora mesmo, se non é por unha cuestión afectiva non creo que volvese, porque sería ir dunha situación parecida a outra. Se unha ten que dar o paso e moverse xa pensaría, non che digo de ir a Australia, pero nun momento dado si me gustaría ter unha experiencia no Xapón, facer alí unha residencia. Xapón encántame, son unha apaixonada do tema da tecnoloxía. É como un soño, unha pequena conta pendente. E despois, realmente, non teño pensada unha cidade. O máis cómodo sería Madrid, por proximidade, idioma… Un lugar no que poidas coller un avión nun momento dado e ir unha fin de semana a ver a familia, unha exposición… Nova York tamén me gustaría. Non sei, non o pensei moito. Eu creo que hai que seguir o instinto. Eu fíome moito del e do que me digan o corazón e o corpo no seu momento. De todos modos, se quedo en Santiago o que teño que facer é viaxar.

E ti que (de quen) vés sendo? Identidades, Memorias e Xéneros

Igrexa da Compañía (USC). Até o 31 de outubro.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Xosé Manuel Beiras

150 150 CORALIA

Fala en terceira persona de o Beiras, e asegura que, aínda que lle reconforta, nunca se creu o mito co que o país rodeou a figura máis relevante do nacionalismo galego.

«O que parecía que podía liquidar este réxime malnacido da segunda restauración borbónica, desemboca nun endurecemento, nunha fascistización do poder e nunha involución brutal. Por iso a nosa é unha xeración derrotada dúas veces»

Entrevista de JUAN OLIVER I Fotografías de ÓSCAR CORRAL

Di que ten frustración.
Si. A miña é unha xeración derrotada dúas veces na vida.

E iso por que?
A xeración dos que nacemos entre 1930 e 1945, entre o comezo da República española e o remate da Segunda Guerra Mundial, recolle en Europa o relevo do xenocidio bélico e en Galiza, o relevo da esquerda e do nacionalismo. E trasládaos á loita política. Éramos a xeración dos novos, a que no plano literario arrincou coa nova narrativa galega, a que Raimundo García Domínguez, Borobó, chamou a Xeración de La Noche, aquel xornal do que foi redactor xefe. Eu non era escritor, era o que falaba de música e o que facía as críticas de concertos. Éramos a rive gauche trasladada a Compostela.

Como lle chega a frustración á xeración que vive esa eclosión cultural?
Primeiro, sofre a renuncia á acción política, cando se disolve o Partido Galeguista no ano 53. Eu estaba en segundo de Dereito. Lembro aquela reunión dos tres petrucios do partido, Otero Pedrayo, Cabanillas e Gómez Román, á que veu unha embaixada do Consello de Galicia, con Perfecto López, presidente do Centro Galego de Bos Aires, e a encomenda de que se reorganizara o PG ―aínda que sen ter unha acción política propiamente dita―. Ofrecen financiamento e relacións internacionais, pero o grupo de Galaxia, que optara pola liña de Piñeiro e García-Sabell, di que non. A finais dos cincuenta iso dá lugar a idea de que hai que crear forzas políticas, e créase o Consello da Mocidade, que se divide. No 63 fúndase o Partido Socialista Galego e no 64, a Unión do Povo Galego (UPG). Esa xeración é a que promove toda a reactivación da acción política e logo a Transición. Era a xeración chamada a ser o novo grupo dirixente. E pasa o que pasa.

E que é o que pasa?
Que a democracia é sabotada desde arriba e desde fóra polo famoso contubernio do Congreso do PSOE de Suresnes, patrocinado polo SPD de Willy Brandt. Desde Suresnes, o equipo sevillano páctao todo; foi un pacto co franquismo dirixido polo Departamento de Estado de Estados Unidos. Ao non haber ruptura, toda a xente que estaba no combate antifascista queda fóra. A frustración é total. Esa foi unha das causas da miña crise de tres ou catro anos, combinada con outras cuestións máis de ámbito familiar e persoal… E despois o que pasa é que a partir de comezos deste século, con toda a rebelión cívica, o movemento Nunca Máis en Galiza, as mobilizacións contra a guerra de Iraq, a creación, polos sectores cidadás máis agredidos, de plataformas de autodefensa, todo o que desembocou no 15-M… Parecía que ía haber un proceso de forzas rupturistas, pero todo iso é derrotado no 2016. É unha derrota que non se analiza como tal, que non se asume, e é unha das causas do que agora está a pasar en Unidos Podemos, nas confluencias… O que parecía que podía liquidar este réxime malnacido da segunda restauración borbónica, desemboca nun endurecemento, nunha fascistización do poder e nunha involución brutal. Por iso a nosa é unha xeración derrotada dúas veces.

Síntea como derrota xeral ou como derrota propia? Os que encabezan esas mobilizacións son líderes novos.
Pero é a nós, aos vellos, aos que nos reclaman como referentes daquela ruptura frustrada. Esa xente toda, os superviventes, os que non se pasaron ao réxime, os que non se pasaron do PC ao PSOE, eran, éramos… Non digo que sexa unha derrota nosa, é unha derrota da esquerda social e dos nacionalismos progresistas periféricos. Agora reactívanse os motores da rebelión cívica, pero por parte dos dous sectores máis vulnerábeis da sociedade. Manda carallo! Os vellos e as mulleres. Vergoña debería darlles aos sindicatos. Vivencialmente, para a xeración da que estou falando, é moi gordo.

Como cadra esa frustración coa evolución do seu pensamento? Camus, a teoría do absurdo…
Non hai tal cousa.

Non lle influíron esas frustracións na maneira de pensar?
Iso son cousas que se contan, pero non é así. Eu son tan sartriano como camusiano. O outono pasado, Miguel Anxo Fernán Vello díxome de recuperar a miña vella tradución do 66 ou o 67 das Cartas a un amigo alemán de Camus. Díxome que tiña que facer una introdución, e nela falo da cara oculta da lúa camusiana.

E non a tiña descuberto cando leu por primeira vez as Cartas?
A primeira descuberta da cara oculta foron as propias cartas, que non teñen nada que ver coa imaxe de Camus máis difundida.

Cal é esa cara oculta da lúa camusiana?
Pois que Camus non era máis de dereitas nin menos de esquerdas que Sartre. Pero Sartre tiña unha ideoloxía marxista-leninista, e Camus unha ideoloxía libertaria. Por iso Camus, cando decide non participar en actos políticos, segue a participar en actos dos anarquistas españois. Todo iso non forma parte do retrato robot de Camus. Cando me din camusiano, digo, camusiano, que collóns, camusiano, claro que si.

Pero marxista-leninista, tamén. E libertario, quero dicir.
Máis marxista que leninista. Marxista-leninista non o fun máis que intelectualmente en moitos aspectos, porque Lenin foi un tipo fundamental. Pero politicamente nunca estiven de acordo coa concepción leninista da organización do partido. Non son o único que o pensa, nin son orixinal niso; pero está moi estudado que ese deseño deu lugar ao estalinismo. A clase obreira é a que lidera o proceso revolucionario, o partido é a ferramenta da clase obreira, pero chega un momento en que o partido suplanta á clase obreira, e logo a dirección do partido suplanta ao partido. Non, non son leninista, senón estaría no PC. Ou na UPG.

No debate do Estado da Autonomía do ano 98, con Fraga de presidente, comezou a súa intervención cunha frase de A Peste de Camus: «Na mañá do 6 de abril, o doutor Bernard Rieux, ao saír do cuarto, tropezou cunha rata morta na escaleira». Que quería dicir?
Que A peste é a metáfora literaria do nazismo e da ocupación, e que estabamos nunha reedición, nunha metamorfose de todo iso. E aínda estamos.

Foi un debate moi duro e Fraga entendía ben as metáforas.
Tanto o sabía que logo, cando foi a etapa do diálogo institucional, el dicíamo.

Na pescada con grelos?
Iso foi a primeira vez, no Vilas. Logo as reunións xa eran en Monte Pío.

E fíxolle algunha vez referencia a aquela cita?
Quería redimirse. Pasar á historia coma unha especie de Pujol galego. Pero era un facha. O único que lle plantou cara desde o principio a Fraga, quen o retratou, foi o Beiras, verdade? Desde o debate da primeira sesión de investidura, no outono do 89. A preparación da intervención do Bloque tratábase na permanente do partido. E sorprendentemente, a UPG, e non digo quen, dixo: «Non é cousa de falar do pasado de Fraga». Manda carallo! Fixen todo o contrario.

«A clase obreira é a que lidera o proceso revolucionario, o partido é a ferramenta da clase obreira, pero chega un momento en que o partido suplanta á clase obreira, e logo a dirección do partido suplanta ao partido. Non, non son leninista, senón estaría no PC. Ou na UPG»

«O único que lle plantou cara desde o principio a Fraga, quen o retratou, foi o Beiras, verdade? Desde o debate da primeira sesión de investidura, no outono do 89»

Daquela a UPG non quería falar do pasado de Fraga?
As cousas nunca son como parecen.

Quen llo dixo? Quen eu imaxino?
Coido que si. Tampouco querían ter relacións con HB, nin co PC español, e eu tíñaas, até o punto de citarme mesmo con Anguita. Mentres dicíamos aquilo de «PSOE, PP, a mesma merda é», eu tiña reunións con membros da dirección federal do PSOE, moitas delas a través de Enrique Curiel. Con Almunia, con Císcar, con Belloch no Ministerio…

É certo que Felipe González lle propuxo ser ministro de Economía?
É o que se di. Eu nunca me enterei. Entón non llo ofreceu directamente. Non, directamente, non.

Que imaxe intelectual ten de Fraga?
A dun home con moitísimas lecturas e certa erudición. Pero non deixou obra de pensamento merecente de tal nome. Claro que non tiña nada que ver con todos estes mamarrachos, era un home de Estado. Aínda que era capaz de vender á súa nai se el se vía en perigo, como fixo con Cuíña. Na súa última etapa preocupáballe pasar á historia como un home que ao final exerceu en defensa de Galiza. Defendía un status para Galiza análogo ao de Cataluña, e tiña unha confrontación sistemática con Aznar e tamén con Rajoy, cando este era vicepresidente. A min chegou a confesarme que tiña graves problemas coa dirección do seu partido en Madrid. Chegou a dicirme: «Vostede ten que ser o próximo presidente da Xunta de Galicia».

De verdade?
Claro! Pero son mazás envelenadas, non vaiamos pensar que dixen «Que ben que me apoia Fraga». Hostias! Non. Pero non o dicía por dicir. Consideraba que o único dirixente político que tiña unha visión de país e que ademais non tiña cobiza de carreira persoal, era o Beiras. Pensaba que o Beiras, aínda que estaba á esquerda, non era sectario, e que xa se ocuparía o aparato do poder de domesticalo. Por iso a UPG non quería saber nada desas conversas. Eu dicía que había que seguir con elas para demostrar que o BNG non era sectario. Nunca me movín, nin na política, nin na universidade, nin na miña vida, por esquemas ou por retratos preestabelecidos. Non. Ademais, se Fraga era o inimigo principal, había que coñecelo ben.

«Nunca me movín, nin na política, nin na universidade, nin na miña vida, por esquemas ou por retratos preestabelecidos. Non»

«Sempre souben que nunca ía ser presidente. Moitos galegos si o pensaban. Eu coñezo moi ben este país, porque o estudei. O que escribín na miña vida sobre este país foi porque decidín estudalo. Ademais eu pateábao para o traballo político. O Beiras non foi un líder por ter poder. Funo porque a xente me vía en todas partes»

En que momento se decatou vostede de que non ía ser presidente de Galicia?
Cando Fraga me dixo o que lle conto, respondinlle que nunca o ía ser. Sempre souben que nunca ía ser presidente. Moitos galegos si o pensaban. Eu coñezo moi ben este país, porque o estudei. O que escribín na miña vida sobre este país foi porque decidín estudalo. Ademais eu pateábao para o traballo político. O Beiras non foi un líder por ter poder. Funo porque a xente me vía en todas partes.

Esa xente pensaba que ía ser presidente, pero vostede era unha especie de San Manuel Bueno, mártir que xa sabía que non?
Era moi improbábel. Porque cando o Bloque se converte en segunda forza política no 97, e cando dá o salto nas municipais do 99, empeza a haber problemas dentro. A UPG empeza a manobrar contra min. Porque non se fiaba de min. Beiras non era controlábel.
A UPG non quería que o BNG tivese a Presidencia da Xunta?
A UPG non quería que Beiras fose presidente. A dereita económica tíñame medo, e dentro do partido facíanme a guerra. Téñoo falado con xente da dirección da UPG, anos despois, e contáronme como se fixo a cousa, como me traizoou Anxo Quintana desde antes de ser portavoz… E eu non quixen dotarme dun aparato de poder interno no Bloque, estilo secretario xeral, porque sempre apostei por unha dirección colexiada, e por riba cometín erros moi grandes.

Teño un colega xornalista que daquela dicía que o BNG tiña que matar o pai. Non falaba de vostede porque vostede xa non o lideraba, pero, non ten a impresión de que vostede matou o fillo?
Eu non o matei. O que fixeron foi matarme a min.

Permítame o refrán de Castela, pero vistos os resultados de Anova e de AGE, «los muertos que vos matáis gozan de buena salud».
Pero matáronme como referente do BNG. Pero non como referente do nacionalismo galego. A responsabilidade da UPG con respecto ao que pasou co BNG desde o 2003 é gravísima. Pero eu nunca escribín contra eles. Na etapa na que empezaron a difamarme, a difundir libelos, cando escribían as cousas que escribían Paco Rodríguez, ou Pilar García Negro, nunca repliquei en público. Non estaba disposto a converter a cuestión persoal Beiras nunha contribución máis ao deterioro e ao descrédito da que aínda era a única organización que funcionaba un pouco como aparato de Estado do nacionalismo. Por iso aguantei oito anos máis no Bloque, maltratado, decapitado, defenestrado e difamado. Pero tiven fortuna en dúas cousas. Nunca fun rancoroso, e nunca me crin caudillo. Nunca me crin que era o Beiras. Eu sabía que era un mito.

E aínda o é.
Si, pero un mito é un mito, non é unha elaboración racional. É reconfortante; non andan a cantazos comigo. Hai un pouco de veneración: «O Beiras xa é un vello, pero segue a manter as mesmas posicións…».

Vostede non cre nos mitos, e aínda que sexa reconfortante, saberse un debe provocar certo conflito.
Non, porque lin as Mitoloxías, de Roland Barthes. E moitos traballos de antropoloxía. Nos sesenta comprendín que, á parte de que á economía hai que tratala como unha ciencia social, para afondar en sistemas económicos e estruturas económicas son fundamentais os traballos de antropoloxía social. E traballaba tamén nas obras de Freud, en Tótem e tabú… O mito enténdoo desde dentro.

A súa figura focalízao no nacionalismo, pero dá a impresión de que o seu coñecemento dos galegos vén non só do coñecemento de Galicia, senón do coñecemento do ser humano.
Si. Vén das miñas lecturas desde neno, e da curiosidade. E aí si que hai moita influencia camusiana: a aposta polos compoñentes máis nobres e positivos que hai no ser humano, a miña actitude por dar votos de confianza. Sempre fun moi escéptico e polo tanto antidogmático, pero no fondo, moi optimista.

Cal é o seu recuncho favorito da cidade?
Desde o punto de vista vivencial, a Troia, a Porta da Pena… Nacín na rúa do Vilar e vivimos alí até que tiña once anos, pero a miña avoa, que era a matriarca, vivía na Porta da Pena. Desde outro punto de vista, urbanístico, quizá o meu lugar preferido sexa a praza da Quintana. É a máis insólita das catro prazas da catedral. E o meu farol preferido, o farol de don Ramón.

O farol de don Ramón?
Ti vas pola rúa Nova, chegas ao final, alí, onde está a casa onde vivía Ramón Piñeiro, torces á esquerda e inmediatamente a dereita. Hai un treito de trinta metros, non é máis. E enfronte está a parede do muro de San Paio. E aí está o farol.

«Un mito é un mito, non é unha elaboración racional. É reconfortante; non andan a cantazos comigo»

«Sempre fun moi escéptico e polo tanto antidogmático, pero no fondo, moi optimista»

Entrevista extraída do número 9.

Por que é o seu preferido?
Era o farol preferido de Ramón Otero Pedrayo. Levábanos alí e dicía: «Aí está, o meu amigo».

Queres ollar outros contidos relevantes?
Política de privacidade

Se consente a utilización de cookies, continúa navegando ou fai clic nalgún link entenderase que consinte a nosa política de cookies e, por tanto, a instalación das mesmas no seu equipo ou dispositivo.

Se vostede quere, pode cambiar a configuración de cookies en calquera momento, configurando o seu navegador para aceptar, ou non, as cookies que recibe ou para que o navegador o avise cando un servidor queira gardar unha cookie.

Esta web utiliza cookies.
error: Contido protexido