•  981 806 528 & 670 594 685 info@coralia.gal

Compostela

A liturxia matou o noso Día Nacional

150 150 CORALIA

A liturxia matou o noso Día Nacional

Por XOÁN BASCUAS

Profesor da Escola Universitaria de Traballo Social (USC)

ía Nacional de Galicia, Día de Galicia, Día da Patria ou da Matria, chámalle como queiras, pero este ano alcánzase os 99 anos de celebración da nosa Diada. De feito, en novembro cumprirase o centenario da data no que as Irmandades da Fala tomaron o acordo polo que se tomou o 25 de xullo como Día Nacional de Galicia. E desde aquela, con dúas ditaduras polo medio, houbo que esperar até a década dos oitenta, coa chamada normalización democrática, para ver como se consolidaba a nosa xornada nacional. E coa súa conmemoración anual continuada, tamén chegou a constante repetición da súa forma de celebración, o tedio do habitual e a rutina reivindicativa. Digo isto porque, na miña impresión, o 25 de xullo foi perdendo folgos como ámbito no que reclamar a nosa identidade nacional. Cales son as razóns para que isto aconteza?

Namentres outros pobos celebran a súa declaración da independencia, o inicio dunha revolución que mudou o mundo, ou mesmo unha derrota que acabou co seu autogoberno, que celebramos nós? A verdade é que nada pasou na nosa historia de relevancia un 25 de xullo.

Sería desexable unha cita que mobilizara toda a sociedade galega. Toda, a través das súas institucións, si; a través dos seus partidos, si; pero tamén a través das diferentes entidades sociais, de xeito plural e participado por axentes de diferente natureza. Un momento compatible cos actos políticos dos partidos, das institucións e da relixión. Pero tamén sería unha ocasión única para facer o que fan as nacións: celebrarse unidas desde a diversidade.

En primeiro lugar está a propia data. Isto é, por que o 25 de xullo? Namentres outros pobos celebran a súa declaración da independencia, o inicio dunha revolución que mudou o mundo, ou mesmo unha derrota que acabou co seu autogoberno, que celebramos nós? A verdade é que nada pasou na nosa historia de relevancia un 25 de xullo. Si, é a onomástica do apóstolo.

A elección da data hai un cento de anos xa foi controvertida de seu. Naquela altura había quen defendía tomar como xornada de celebración nacional o 17 de decembro, data na que os mandados pola Coroa de Castela decapitaron o mariscal Pardo de Cela. O certo é que no período previo á aprobación do Estatuto perdeuse a oportunidade de buscar outra data relevante, mesmo dándolle rango de Día Nacional ao 25 de xullo cun decreto publicado no primeiro número do DOG, do 1 de xaneiro de 1979.

O 25 de xullo non deixa de ser o día do Apóstolo Santiago, o Patrón das Españas e, xa que logo, tamén unha festa relixiosa, cos seus correspondentes festexos e rituais. Non é que o feito relixioso sexa incompatible coa conmemoración nacional, pero non deixa de ser certo, que a identidade do mito hispánico, dun símbolo que a españolidade fixo seu, compite coa natureza da vindicación nacional galega. Por outra banda, ao 25 de xullo, pásalle algo asemellado ao 1º de maio, ou ao Día das Letras Galegas: cando unha data caracterizada por unha causa política, cultural ou relixiosa pasa a ser festivo, a mobilización pola causa política, cultural ou relixiosa perde folgos. Espero que isto non se entenda como un argumento a prol de eliminar a natureza festiva da xornada, senón que se entenda como un argumento explicativo máis.

E claro que vou falar do Día da Patria. Á fin e ao cabo é a denominación empregada polo nacionalismo maioritario e, con toda seguridade, a máis estendida. E, de feito, os eventos reivindicativos do 25 de xullo, alén dos relixiosos e institucionais do Goberno galego, son os organizados polas forzas políticas nacionalistas e galeguistas. E isto está ben, a reclamación do feito nacional é política e como tal debe ser participada polas forzas políticas que demanda o recoñecemento nacional do país. E quizais, parte do problema radique aí; en tempos de desconexión entre a cidadanía e os partidos políticos, tamén co mundo nacionalista e galeguista, quizais haxa que superar as fronteiras partidarias. Non falo de manifestacións unitarias do nacionalismo. Nin sequera falo dun evento participado por todos os partidos que entendan que somos nación. Non.

O 2020 vai ser o centenario do Día Nacional de Galicia. E debería ser entendido como unha oportunidade para darlle unha volta a todo isto. Sería desexable unha cita que mobilizara toda a sociedade galega. Toda, a través das súas institucións, si; a través dos seus partidos, si; pero tamén a través das diferentes entidades sociais, de xeito plural e participado por axentes de diferente natureza. Un momento compatible cos actos políticos dos partidos, das institucións e da relixión. Pero tamén sería unha ocasión única para facer o que fan as nacións: celebrarse unidas desde a diversidade.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Mulleres Lilas, coirazas de cores

por MANUELA DOMÍNGUEZ

A liberdade de SER. Que liberdade?

Por CRISTINA PALACIOS

A pequena Compostela gusta da lectura

Por PILAR SAMPEDRO

Literatura e campus

150 150 CORALIA

Literatura
e campus

Por ARMANDO REQUEIXO

Crítico literario

curioso observar como nos últimos anos a literatura galega foi amosando un tipo de escrita que nos países anglosaxóns atesoura xa unha longa tradición. Estoume a referir á denominada “novela académica” ou “novela de campus”, un subxénero narrativo específico que ten o mundo do estudantado e o profesorado universitario e mais os espazos formativos nos que estes se moven como epicentros da acción ou trama novelesca.

Novelas de universidade ou “college novels” hainas desde comezos do século XIX. Velaí están os exemplos notorios de Fanshawe (1828) de Nathaniel Hawthorne ―drama romántico e triángulo amoroso nun ficticio Harley College― ou As torres de Barchester (1857) de Anthony Trollope ―novela vitoriana de amores fatais e personaxes que proveñen dun imaxinario Lazarus College de Oxford. Porén, estes títulos clásicos eran antes de nada novelas de formación (bildungsroman), escritas e vivenciadas por quen era alleo ao mundo universitario. Pola contra, as que hoxe chamamos “novelas de campus” son historias xeradas polo coñecemento directo que teñen desa realidade os propios autores, pois na meirande parte dos casos son textos escritos por docentes universitarios que, amais, inciden na centralidade da figura do profesor e a súa problemática relación coa institución como tema principal.

Moitos dos grandes da escena narrativa estadounidense e británica das pasadas décadas deron a luz obras referenciais neste eido. É o caso de Mary McCarthy e o seu Os bosques da academia (1952) ―sátira do exercicio profesoral universitario―; de Kingsley Amis e o seu Jim o afortunado (1954) ―outra crítica feroz ao pechado universo da institución académica e as súas categorizacións de castes profesorais―; Vladimir Nabokov e Pnin (1957) ―ácido retrato da vida dun profesor dunha pequena e arredada universidade―; Zadie Smith e Sobre a beleza (2005) ―crónica da crise persoal dun docente universitario de mediana idade―; ou de dúas novelas sobre o ocaso de decanos acusados de racismo como son O decembro do decano (1982) de Saul Bellow e A mancha humana (2000) de Philip Roth, amais doutro par de obras que recrean un xenuíno sex & drugs & rock and roll universitario e que non están exentas de fortes doses de crítica social como son As leis da atracción (1987) de Bret Easton Ellis e Eu son Charlotte Simmons (2004) de Tom Wolfe, aínda que o gran cultivador deste subxénero foi, sen dúbida, David Lodge, látego da hipócrita vida universitaria na súa “triloxía do campus”: Intercambios (1975), O mundo é un pano (1984) e Bo traballo (1988).

As que hoxe chamamos “novelas de campus” son historias xeradas polo coñecemento directo que teñen desa realidade os propios autores, pois na meirande parte dos casos son textos escritos por docentes universitarios que, amais, inciden na centralidade da figura do profesor e a súa problemática relación coa institución como tema principal.

A novela de campus entre nós non comeza a preconfigurarse cos trazos canónicos do xénero ata a aparición de Memoria do diaño (1980) de Fermín Bouza Álvarez e, sobre todo, tras a publicación de No ventre do silencio (1999) de Xosé Luís Méndez Ferrín.

A importación deste modelo á literatura hispánica deu obras como Todas as almas (1989) de Javier Marías ―historia dun hispanista profesor en Oxford―; A velocidade da luz (2005) de Javier Cercas ―novela testemuño sobre a estadía do autor como docente na Universidade de Illinois e as singulares amizades que alí fixo―; Natura quasi morta (2011) de Carme Riera ―intriga na UBA pola desaparición dun mozo en estrañas circunstancias―; O camiño de Ida (2013) de Ricardo Piglia ―outro thriller académico, desta volta coa Universidade de Nova Jersey como escenario― ou Un momento de descanso (2011) de Antonio Orejudo, novela con docente de universidade protagonista que ten tamén que axudar a desvelar un intricado misterio.

No caso da literatura galega hai xa antecedentes clásicos da presenza do mundo universitario na nosa novelística. Non cómpre máis que lembrar a terceira das entregas da triloxía Os camiños da vida (1928) de Ramón Otero Pedrayo, titulada O estudante, unha obra que retrata ese ambiente académico santiagués a través das vivencias que experimenta o discente Paio Soutelo, alumno de Medicina que mesmo soña cunha cátedra, pero que, finalmente, abandona os corredores da facultade e a “grande vila de pedra orcelada polas invernías” para ir exercer como doutor na contorna rural. Un Santiago universitario, por certo, non tan distante do que en 1915 retratou Alejandro Pérez Lugín na arquicoñecida A Casa da Troia, inesquecible estampa da vida dun estudante de Dereito e os seus compañeiros de pensión na Compostela de fins do XIX.

Agora ben, a novela de campus entre nós non comeza a preconfigurarse cos trazos canónicos do xénero ata a aparición de Memoria do diaño (1980) de Fermín Bouza Álvarez e, sobre todo, tras a publicación de No ventre do silencio (1999) de Xosé Luís Méndez Ferrín. Mercé á súa escrita a mocidade universitaria compostelá dos anos 50 e 60 do pasado século adquiriu relevo protagonista e as súas loitas liberadoras e antifranquistas convertéronse no argumento principal no que deambulaban uns estudantes por veces caracterizados como “troianos redivivos” que tentaban abrir unha fenda de luz no tempo escuro e na universidade cincenta que lles tocou vivir.

Ese interese por poñer no centro do relato o universo das aulas universitarias, do seu alumnado e profesorado e de toda a realidade que se xera arredor dese tempo formativo e deses centros nucleadores da vida das cidades está a cobrar máis forza que nunca na narrativa galega actual. Citarei dous exemplos que me semellan paradigmáticos e que confirman esta centralidade da tríade mocidade-universidade-profesorado.

O primeiro deles ten a Santiago de Compostela e a súa universidade como protagonistas. Trátase de Campus Morte (2018) de Lito Vila Baleato, unha historia de ambientación detectivesca na que un profesor compostelán que vive en Alemaña, tras recibir unha desacougante mensaxe telefónica dun amigo da infancia, descobre que este morre en estrañas circunstancias, o que o leva a regresar a Compostela para tentar descubrir que é o que lle pasou. No curso das súas investigacións saberá que o amigo morto pescudaba sobre unha enigmática morte dunha rapaza que ambos coñeceran no seu tempo de universitarios, un feito que acabará por cambialo todo.

O segundo dos exemplos é Infamia (2019), a última novela de Ledicia Costas, un thriller psicolóxico protagonizado por Emma Cruz, profesora de dereito penal que chega á cidade de Merlo (transunto literario de Vigo) para impartir clases na súa universidade e acaba inmersa no desvelamento dun misterio: saber que aconteceu coas irmás Giraud, dúas nenas desaparecidas hai vinte e cinco anos en circunstancias sospeitosas. Na súa procura descubrirá que as xentes de Merlo agochan negros segredos e que tras da verdade hai todo un océano de témeras ocultacións.

Como se ve, a novela de campus, con fortes doses de intriga e investigación detectivesca e tamén inesperadas sorpresas que se tecen arredor da vida do profesorado e o alumnado universitarios, está de máxima actualidade entre nós. Oxalá siga sendo así e continúen a se publicar novelas académicas que nos fagan gozar a todos da súa lectura.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Mulleres Lilas, coirazas de cores

por MANUELA DOMÍNGUEZ

A liberdade de SER. Que liberdade?

Por CRISTINA PALACIOS

A pequena Compostela gusta da lectura

Por PILAR SAMPEDRO

A fosa de Vilarraso

150 150 CORALIA

Reportaxe de LAURA. R. CUBA I Fotografías de ROBERTO MOURIZ

Entullo, tellas, restos de nichos, terra. Todo isto colle na primeira capa, superficial, dun cadrado de terreno cabo dunha igrexa. Aprofundando un pouco máis, comezan a aparecer os corpos.

Os restos mortais de vinte e unha persoas xacen nunha fosa común da parroquia de Vilarraso, no concello coruñés de Aranga. Moitas delas aínda conservan o proxectil que as asasinou incrustado nos ósos do cranio. É un día de verán e chove. A equipa da ARDF (Asociación pola Recuperación dos Desaparecidos no Franquismo) culmina con este achado sete anos de investigacións e esforzos en común.

O proxecto remóntase a 2011, cando a asociación retomou traballo xa feito coas familias e investigou as fosas de Vilarraso e Fervenzas, ambas parroquias de Aranga. Despois da primeira fase de documentación, a entidade chegou a un acordo coa Deputación da Coruña para facer unha exhumación. Finalmente, ningunha axuda chegou a porto. Porfiada, a xente de ARDF non desistiu e decidiu continuar cun fondo de doazóns e con diñeiro do propio peto. A campaña de crowdfunding, o sitio web e mesmo a páxina de Facebook sufriron hackeos que bloquearon o financiamento e tiveron que ser denunciados perante a Garda Civil. Non obstante, continuaron. A forza motriz que tiraba deles ten nome e apelidos.

A campaña de crowdfunding, o sitio web e mesmo a páxina de Facebook sufriron hackeos que bloquearon o financiamento e tiveron que ser denunciados perante a Garda Civil. Non obstante, continuaron. A forza motriz que tiraba deles ten nome e apelidos.

ZAPATOS DE MULLER E UNHA DENTADURA

Mercedes Romero era mestra e desapareceu. A súa filla, Marisa Mazariego, forma parte do colectivo de familias que son, ao tempo, vítimas e principal motivación do proxecto. O seu irmán finou durante o último ano e, canda el, numerosas testemuñas directas deste xenocidio van ficando sen voz ou sen forza para reivindicaren unha memoria digna. É por iso que a ARDF pulou con urxencia contra os obstáculos e logrou artellar unha equipa de até 40 profesionais para poder desenterrar os corpos.

A escavación comezou o 2 de xullo e acabou o 28 do mesmo mes. Máis de tres semanas nas que extraer a man todo o entullo, delimitar as fosas, sacar os restos mortais e limpar o lugar. «Unha vez sacamos os cascotes foi todo moi sinxelo», conta Santiago Carcas, presidente da ARDF, quen destaca a colaboración do persoal técnico e voluntariado e a boa disposición do arcebispado, das autoridades locais e da propia veciñanza.

A estimación inicial cifraba en 37 as vítimas que descansaban en Vilarraso. Porén, os desfeitos desa primeira capa indican un intento de facer desaparecer estes restos do exterminio. «Parece que a fosa foi aberta entre 1945 e 1950 para, con case toda a seguridade, tentar facela desaparecer», di. Na altura terían logrado levar os 16 corpos que se atopaban na primeira base e encheron o oco de terra con despeces, deixando 21 restos mortais atrás que hoxe ven a luz.

Entre os elementos recollidos nas escavacións, un dos restos tiña unha dentadura e uns zapatos de muller. «Aínda a falta de probas de ADN, é claro que estamos fronte aos restos de Mercedes, a mestra», engade o profesional. O estudo antropolóxico, que pretende ser realizado pola asociación nun laboratorio galego, analizará o material xenético e confirmará as sospeitas do grupo de arqueólogas, chegando a cuestións máis definitivas.

Cos ósos ao aire, a equipa arqueolóxica puido comprobar in situ que a meirande parte das vítimas foran torturadas e asasinadas cun tiro na caluga. Oitenta anos despois, os traumatismos e os golpes poden ser lidos nos restos. «Nós non só sacamos ósos, nós recuperamos crimes», mantén Carcas. A Garda Civil acode a cada fosa, que é posta en coñecemento do xuíz de garda, quen arquiva a causa. Ademais, a documentación gráfica do procedemento, os obxectos asociados e a información científica é presentada ante Nacións Unidas, institución que xa ten denominado o acontecido como «crimes de lesa humanidade». Crimes de odio que levaron por diante alcaldes, sindicalistas, mestras e operarios.

«Nós non só sacamos ósos, nós recuperamos crimes».

DESENTERRAR A VERDADE

Contra a oposición ás exhumacións, na ARDF son claros. «Hai un segmento da sociedade española que está tentando agochalo porque foron os seus pais e avós os que botaron mortos nas cunetas, os mesmos que nós estamos recuperando. Se fosen demócratas, non terían ningún medo á verdade», sentencia Carcas. A verdade non entendida como unha versión, «a palabra duns contra a doutros», senón como a difusión do que aconteceu, con datos contrastados e informacións rigorosas.

Para a tarefa de concienciación da sociedade, familias e asociacións sinalan que cómpre o compromiso público, desde a Administración estatal, pasando polas Deputacións até os Concellos. Do mesmo xeito que as persoas que viviron o conflito están a desaparecer, outra recua de persoas novas chegan ao mundo, cegas a este pasado, que é omitido nas escolas, institutos e universidades.

«Non se estuda ben e, dese xeito, cando se revelan os segredos, a mocidade de agora non fará nada porque os seus pais e avós, que seremos nós, xa teremos falecido e non haberá ninguén interesado en facer nada», detalla. Botar luz e non terra sobre as fosas é clave para non volver repetir erros do pasado e devolver a dignidade á memoria das vítimas. «Nós estamos a recoller probas dese xenocidio, e mentres se continúen a agochar estes crimes vai haber xente ignorante que pense o contrario», afirma Carcas.

A Historia sempre é reescrita polos que a recuperan. Unha gran Historia que é formada por pequenas historias como a de Mercedes Romero ou como a de José González Ledo, tamén enterrado en Vilarrraso. Traballador na editorial Espasa-Calpe, Ledo foi acusado na altura de ser homosexual e comunista. Non tardaron nin un mes en prendelo e paseárono tan só unha semana despois. Tiña 26 anos.

«A ollada dos voluntarios está posta xa no vindeiro ano, cando a asociación volverá para traballar nas fosas de Fervenzas ou de Santa Mariña, en Guitiriz, onde tamén agardan outras mestras e outros mozos. ‘Galicia está chea de fosas comúns’, manifesta o presidente da ARDF».

LAMA, SANGUE E BÁGOAS NOS SULCOS

Fronte aos signos da barbarie pasada, a ARDF finca os pés –e as mans– na terra. «Téñennos enfronte, aos demócratas e aos que mantemos a memoria viva polas vítimas do franquismo, imos deixar a alma e o espírito incompleto», declara Santiago Carcas. A ollada dos voluntarios está posta xa no vindeiro ano, cando a asociación volverá para traballar nas fosas de Fervenzas ou de Santa Mariña, en Guitiriz, onde tamén agardan outras mestras e outros mozos. «Galicia está chea de fosas comúns», manifesta o presidente da ARDF.

Nestas outras fosas, a comunidade mantén acesa a chama da memoria. «Recuperar foi un proceso lento porque tivemos que liberarnos dun medo, dunha lousa que había enriba», explica Alfonso Blanco sobre as investigacións. Este crego chegou a Santa Mariña en 1982 e leva anos a colaborar con numerosas iniciativas dentro da parroquia para dar a coñecer a fosa localizada dentro do cemiterio. As persoas están alí soterradas desde hai décadas, cando a propia Garda Civil indicaba á veciñanza que se encargasen de dar sepultura ás mortas abandonadas nas cunetas. Como párroco, Blanco non desliga o seu deber comunitario delas. «Para min xa son veciños, porque están nese lugar tan importante das nosas comunidades como son os cemiterios, os agros ao pé da igrexa… Están aí sempre, escoitando a música cando hai festa, as nosas bágoas cando enterramos un parente…», relata.

Segundo o sacerdote, a procura da xustiza e da restauración da dignidade para estas vítimas é indivisíbel do recoñecemento da súa identidade e da súa historia. «É un deber da xustiza, porque a ollos de Deus, todas as historias desas persoas merecen saír á luz, porque ademais eran homes e mulleres mártires de gran dignidade que deron a vida pola liberdade e a paz», defende o crego. Perante a gravidade destas mortes, o esquecemento é igual de grave.

En 1937, máis de oito décadas antes de que un arqueólogo voluntario e un cura digan estas palabras, Luís Pimentel albiscaba, tan só un ano despois do estoupido da Guerra Civil, o inicio do desastre e escribía en Lugo: «¡Os milleiros de horas, de séculos, / que fixeron falla / para faguer un home! / Teñen que se encher aínda / as cunetas / con sangue de mestres ou de obreiros. / Lama, sangue e bágoas nos sulcos / son semente. / Ti sabes que todos os días / hai un home morto na cuneta, / que ninguén coñece aínda.»

«Para min xa son veciños, porque están nese lugar tan importante das nosas comunidades como son os cemiterios, os agros ao pé da igrexa… Están aí sempre, escoitando a música cando hai festa, as nosas bágoas cando enterramos un parente…».

«É un deber da xustiza, porque a ollos de Deus, todas as historias desas persoas merecen saír á luz, porque ademais eran homes e mulleres mártires de gran dignidade que deron a vida pola liberdade e a paz».

Reportaxe extraída do número 10.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Carla Lopez

150 150 CORALIA

MODA REDACCIÓN

Será en 2014 cando, logo de dous anos de investigación, a pontesa Carla López e a ferrolá Emilia Arzúa lancen oficialmente a súa primeira colección de bolsos —á que hai que engadir no último ano unha primeira colección de aneis—.

Unha mesma concepción da moda, así como a súa capacidade transformadora para facer que a xente conecte cos seus sentidos e emocións máis profundas, impulsou, desde os seus primeiros momentos, o proceso creativo. Esa provocación deliberada é precisamente a que levou a CARLA LOPEZ a facerse un oco dentro do panorama da moda.

Cada peza CARLA LOPEZ xorde do encontro entre a arte, o luxo e a tradición artesanal. Son, de feito, pezas enfocadas ao coleccionismo, grazas á alta calidade dos seus materiais, a súa simplicidade e ao carácter intemporal dos seus deseños. Neste universo, cargado de ironía e simbolismo, van ser a procura do contraste e a creación de texturas as ferramentas que identifiquen a marca e que dean forma a pezas tan provocadoras como sorprendentes, impregnadas pola influencia de disciplinas tan dispares como o Surrealismo ou a decoración. CARLA LOPEZ é de colección.

Cada peza CARLA LOPEZ xorde do encontro entre a arte, o luxo e a tradición artesanal. Son, de feito, pezas enfocadas ao coleccionismo, grazas á alta calidade dos seus materiais, a súa simplicidade e ao carácter intemporal dos seus deseños.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Mateo martínez

150 150 CORALIA

SOCIEDADE

Como te presentarías en poucas palabras?
A miña adolescencia estivo chea de deporte, así que non foi difícil atopar na fisioterapia a miña vocación. Tras formarme nesta disciplina e como instrutor de pilates, e logo de varios anos adquirindo experiencia, decidín montar unha clínica que innovase nesas dúas materias para apoiar e axudar a quen o puidese precisar. Sigo, iso si, sendo un apaixonado do deporte, e, agás fútbol, practícoos case todos. En especial, ciclismo. O certo é que son un namorado do meu traballo e da vida que levo.

A que persoa viva admiras?
Os meus pais, Tino e Fina. O meu pai é para min o exemplo perfecto dunha persoa que se reinventou desde a nada; a viva imaxe dun loitador. A miña nai admíroa por ser o exemplo perfecto do amor puro.

Se puideras elixir en que ou quen reencarnarte, quen ou que quererías ser?
Guitarrista dun grupo de rock dos 60.

Un libro que mereza a pena?
La tregua de Mario Benedetti.

Na cociña es un artista facendo que cousa?
Din que o shushi.

Podes imaxinar a vida sen internet?
Pódoa imaxinar. Sería un chisco máis aburrida e un pouquiño máis difícil, pero si que a podo imaxinar.

Onde viaxas para perderte?
A un pequeno lugar dos Pireneos franceses que se chama Luz-Saint-Sauveur. A miña bici e mais eu.

Cal é o teu animal de compañía favorito?
Seis, o pastor alemán que tiñamos na casa.

A que che gusta dedicar as horas mortas?
Teño a sorte de poder facer todo o que me apetece e, xestionando agora mesmo as horas mortas, adícoas a facer Legos.

Algo que antes che gustara e que agora aborrezas?
Telecinco.

E, ao contrario?
O puré de verduras.

Contido extraído do número 9.

Cales son para ti os ingredientes da felicidade?
Sen dúbida, a saúde; a miña e a da miña familia. Despois, poder dedicarme a algo que me gusta, que me apaixona e que me fai traballar con ganas todos os días.

Que personaxe histórico che produce máis animadversión?
Franco.

Cal é o teu medo máis recorrente?
O medo real non o quero contar para que non o coñezan os afectados, pero a súa consecuencia sería envellecer e morrer só.

Cal é o mellor día da semana?
O sábado.

Cal é o teu maior éxito?
A clínica e o cariño que a xente nos amosa co que facemos.

Hai algún don que botes en falta?
A memoria visual.

Cal é a característica que máis admiras nun home?
A empatía pola dor.

E nunha muller?
O mesmo.

Tes algunha manía ou ritual de obrigado cumprimento cada día?
Dúchome con auga moi quente nada máis espertar e tamén antes de deitarme.

Como che afecta o Nadal?
Nin fu nin fa. Nin frío nin calor. Non son unha persoa que se ilusione ou emocione coas datas, polo que creo que tampouco me afecta tantísimo como para pórme triste.

Que querías ser cando eras pequeno?
Parece ser que corredor.

Dos cinco, cal é para ti o sentido máis importante…?
O tacto.

Cal é o principal trazo do teu carácter?
O ser cariñoso.

Que canción non podes deixar de cantaruxar?
«Pequeña gran revolución» de IZAL.

Con que defectos es máis compresivo?
Coa impaciencia.

Cal é o teu maior atractivo?
As mans.

Cales son as loitas coas que máis te identificas?
A da convivencia entre ciclista e coche na estrada.

Noctámbulo ou madrugador?
Madrugador.

Que che inspira Compostela?
A tranquilidade de saber que estás vivindo no teu fogar.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Diego Viaño

150 150 CORALIA

Son as 6 da mañá e soa o espertador. Hora de erguerse para poder estar en San Marcos ás 7.15, onde nada mais chegar haberá que pasar por maquillaxe e por vestiario. Despois tocará darlle unha volta á previsión e axustar até o último detalle para poder entrar en directo ás 8.30, ás 9.00 e ás 9.40 con mapas, fotografías e gráficos actualizados. Ás 13.40 fará outro directo na Revista, e ás 15.25 anunciará a previsión no Telexornal. E aínda volverá asomarase, outra vez, aos fogares galegos co Tempo mediodía ás 15.35. Logo de gravar varios micro-espazos, ás catro, xa liberado da maquillaxe, actualizará as redes sociais para abandonar os estudios ás 17.00. Haxa ou non haxa enriba de nós anticiclóns ou borrascas, así é o día a día de Diego Viaño, o indiscutíbel home do tempo.

SOCIEDADE

Desde hai case vinte anos es un dos rostros máis populares da televisión en Galicia. Pero como foi o teu primeiro directo?
Foi unha conexión para A Revista hai moitísimos anos desde un salón de peiteado para un cambio de look. Sempre fun unha persoa tranquila, e non me traizoaron os nervios. Daquela fixen outro directo que me impactou: un accidente no que morreran dúas mozas compostelás ás que atropelara un condutor que circulaba baixo os efectos do alcohol. Quizais foron os dous primeiros directos que fixen na rúa. No plató, a miña primeira vez foi con deportes no informativo da mañá. Custárame máis porque aí hai que controlar máis detalles. Non teño tan bo recordo dese día no plató. Si o teño facendo directo na rúa. Eu conto, como unha honra, que son o único xornalista da Televisión de Galicia que ten presentado deportes, informativos e o tempo.

A información é unha necesidade, un dereito, ou unha vocación?
Para min, as tres cousas. Penso que todos temos dereito a estar ben informados. E, nun tempo no que calquera pode dar unha nova a través do seu perfil social sen ningún tipo de cancelas, xorde máis doadamente a desinformación. Por iso os xornalistas debemos traballar un pouco máis o xeito no que se introduce a información. De aquí a un futuro non moi distante o noso papel será fundamentalmente o de filtrar a información a transmitir para facer fronte á desinformación.

Cales son vantaxes e desvantaxes do traballo nun departamento tan exposto á crítica como o dos servizos informativos?
A información do tempo é unha información bastante agradecida. Saber que á xente lle interesa o que fas e que o teu traballo ten certa relevancia social, énchete de satisfacción. A cara negativa é que estás moi exposto, o que significa, por exemplo, ter que escoitar «críticas construtivas» sobre o teu traballo de persoas descoñecidas, que cren que te coñecen porque entras todos os días nas súas casas… Por sorte, despois de vinte anos de dedicación a esta profesión, gañas táboas para saír airoso deste tipo de circunstancias.

«De aquí a un futuro non moi distante o noso papel será fundamentalmente o de filtrar a información a transmitir para facer fronte á desinformación»

Paraugas ou parasol?

Paraugas.

Onde escapas para recuperar o anonimato?

Á montaña.

Refrán favorito?

«Ceo empedrado, chan mollado».

«Santiago Pemán leva moitos anos lonxe do primeiro plano, pero non hai día no que non me pregunten por el, é máis, unha das acepcións que aparecen en Google cando me buscan é 'fillo de Santiago Pemán'»

Reporteiros é un deses programas dos que o público garda un excelente recordo. Da túa etapa nel, que temas che espertaron especial interese?
Gústame que me fagas esa pregunta porque teño un recordo magnífico de Reporteiros. Lembro con moito cariño unha reportaxe sobre persoas desaparecidas, unha reportaxe que nos levou moito tempo facer, pero que ao final quedou ben xeitosa, na que falabamos coa muller dun holandés de Petín que levaba moitos anos desaparecido. Tiña sospeitas de que alguén o fixera desaparecer e loitaba para que o seguisen buscando. O caso é que non hai moito tempo que apareceron os seus restos. Lembro con especial cariño esa reportaxe, entre outras cousas, porque a fixen con Pep Fortuni, un magnífico reporteiro gráfico ―xa falecido―, co que trabei grande amizade.

Santiago Pemán marcou unha época co seu estilo persoal á hora de transmitir a información meteorolóxica, coas témporas, «maruxías» e «marexadas». Cal consideras ti que é a teu selo persoal?
Puf! É difícil competir con Santiago Pemán porque foi o primeiro gran home do tempo da TVG. E no seu momento, Fraga e Pemán eran, posibelmente, as persoas máis coñecidas de Galicia. Santiago Pemán leva moitos anos lonxe do primeiro plano, pero non hai día no que non me pregunten por el, é máis, unha das acepcións que aparecen en Google cando me buscan é «fillo de Santiago Pemán». Á hora de transmitir a información, tento ser moi afábel. Uso expresións que a xente emprega nas súas casas. Son galego falante e son da aldea, e iso axúdame moito a empatizar coa xente que nos ve, que o valora. Sáenos de dentro o que dicimos. Nós non temos telepronter, polo que sexa cal sexa o teu estado de ánimo… nótase todo. En Galicia, o home do tempo é en moitas casas un máis da familia.

Os maiores son o teu público máis fiel e exixente?
Son, sen dúbida, o meu público máis fiel. A verdade é que me fai especial ilusión que me recoñezan, porque eu son bastante aberto e gústame falar con eles. A xente nova é, probabelmente, o público máis exixente.

Vodas, romarías, festas patronais están entre os eventos que máis interacción producen nas redes sociais do Servizo de Información Meteorolóxica da TVG. Cal é o segredo para ter enganchadas a 38.000 persoas ás vosas predicións?
É un traballo intenso e laborioso, xa que somos nós quen nos encargamos de todo. Facemos a previsión, argallamos os mapas e seleccionamos as imaxes. Chégannos centos e centos de fotografías todos os días e Anabel, Ana Celia, Mabel e máis eu encargámonos de todo. Somos nós quen as filtramos e as editamos, e tamén os que lle contestamos á xente se se van emitir, onde e a que hora.

Segundo as imaxes que vos fan chegar, cal dirías que é o amencer e o solpor máis impresionante?
Que difícil! Os abrentes máis fermosos que nos chegan son, probabelmente os da Mariña. Reinaldo é un colaborador habitual que nos envía decote fermosísimos abrentes de Burela. En canto aos solpores máis espectaculares, quizais sexan os das Rías Baixas, coas illas Cíes de fondo.

O tempo é hoxe en día unha aplicación máis no teléfono, con previsións que chegan a adiantarnos a tendencia de toda a estación ou incluso de todo o ano. Pero cal é a fiabilidade dunha previsión a medio e a longo prazo?
Este é un tema realmente interesante. Previsión estacional, a día de hoxe, non existe, é ciencia ficción. Si se poden estabelecer tendencias estacionais ―por exemplo, se o verán vai vir seco e caloroso ou húmido e con temperaturas suaves― en función de determinados parámetros, como pode ser a temperatura do océano. Fóra disto non se pode afinar máis. De feito, na primavera, máis alá de dous ou tres días é certamente complicado afinar na previsión.

Entón, non podemos adiantar como será a segunda metade do ano en Galicia?
Para coñecer ese tipo de tendencia hai que estudar minuciosamente os modelos de previsión, as temperaturas do Pacífico e do Atlántico, e isto, tanto na Axencia Estatal de Meteoroloxía como en Meteogalicia, estúdano con moitos meses de antelación. Nós xa temos bastante co día a día. A fiabilidade das tendencias é baixa, son só unha referencia.

Neste mundo no que manda a tecnoloxía, seguen sendo valiosos os métodos tradicionais para a predición do tempo?
Nas charlas cos estudantes sempre lles digo que para coñecer a previsión meteorolóxica é importante abrir a fiestra e mirar o ceo, porque aínda nos segue a dar moitísima información. En función do tipo de nubes que haxa podemos anticipar se se achega choiva ou se nos agardan días tranquilos, se hai estabilidade ou inestabilidade atmosférica. Polo tanto, a observación segue a ser moi importante.

Como sería o atlas das nubes galegas?
Pregunta complicada. Aquí en Galicia temos moita disparidade de nubes e, agás algunha moi concreta, podemos observar calquera tipo de nubes. As máis curiosas serían os cúmulos ―as nubes altas e esponxosas que asociamos ás treboadas― ou as lenticulares, que teñen forma de lente e son nubes altas moi vistosas. En Galicia hai infinidade de nubes. Temos para encher un atlas ben gordo.

Hai algún fenómeno meteorolóxico especificamente galego?
Especificamente galego non. O que si hai é fenómenos curiosos, como o efecto Foehn que se dá na zona cantábrica, por onde entran ventos do nordés ―que achegan humidade e arrastran aire frío― que rebotan na serra do Xistral, polo que na Mariña, ao norte, temos moitas nubes e da outra cara do Xistral, na Terra Cha, temos outro tempo distinto, máis aberto e despexado. Na nosa comunidade tamén se observan halos solares e, de cando en vez, mangas mariñas.

Que entende Diego Viaño por bo e por mal tempo?
Agora que nos estamos a recuperar dun ano e medio de seca grazas a unha primavera chuviosa, a miña conclusión é que o bo tempo é o habitual da estación na que esteamos. Bo tempo é que chova en inverno e o do verán no que fai sol.

Cales son os fenómenos que neste e en vindeiros veráns deberíamos observar con máis atención?
Por mor do quecemento global, deberemos prestar atención aos fenómenos de vagas de calor extremas que se volverán máis habituais. Debido ao cambio climático é probábel que no futuro este tipo de fenómenos sexan máis frecuentes e lle afecten a máis zonas de Galicia. A Organización Mundial da Saúde calcula que a partir do 2050 van multiplicarse as mortes a causa destes fenómenos extremos. Cativos e maiores teñen que extremar as precaucións.

Entre todas as estacións, podes contarnos para rematar, cal é a que rexistra mellores audiencias no que á meteoroloxía se refire?
As mellores audiencias tráennolas, de lonxe, os temporais de inverno.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Compostela e os músicos da rúa

150 150 CORALIA

Compostela e os músicos da rúa

Por HELENA VILLAR JANEIRO

Escritora

A aparición de músicos na rúa debeu ser unha compensación pola perda dos paxaros cantores que aborreceron os tellados, os lousados, o cemento e o asfalto, e non quixeron habitar a cidade por lles parecer impropia da vida libre.

Nada pode estrañarnos, polo tanto, ese engado que ten para os artistas do efémero unha cidade como Compostela cos seus soportais que prestan tanto estiño.

Non debemos esquecer que paxaros e músicos teñen que comer e que ser humanos aínda trae máis gastos arredor.

A aparición de músicos na rúa debeu ser unha compensación pola perda dos paxaros cantores que aborreceron os tellados, os lousados, o cemento e o asfalto, e non quixeron habitar a cidade por lles parecer impropia da vida libre. Habemos remontarnos non á historia senón á lenda, para termos noticia dos beneficios salutíferos dos paxaros e, segundo o meu modo de mirar, igualmente os que proporcionan os músicos da rúa, que adoitan ser case tan libres como os canoros soltos.

Asclepio, o semideus curador de Hélade, recibía no templo de Epidauro, aló na vella Argólida pola época das fantasías fundadoras, os afectados polos desequilibrios psicolóxicos da polis e poñíaos en contacto cos chíos dos cantores que aniñaban naquel paraíso de adelfas, loureiros e cipreses. Os voadores improvisaban desde as árbores as súas melodías e os enfermos corrían en coiros ao seu compás ou danzaban ao son daquela música chovida para eles desde o alto polo mandado sandador do poderoso fillo de Apolo, recuperando así a natureza. Asegura a lenda que a maioría dos ambulantes se volvían sensatos e mesmo felices, que sempre foi tarefa máis difícil.

Canto máis se apartan as cidades do ser da terra verbo dos materiais de que están construídas e das proporcións, ritmos e harmonías da súa arquitectura, máis se lles afastan os paxaros e, como anuncia o mito grego, menos avogosas son para a saúde integral dos habitantes. Quizabes sexa esa a razón pola que as zonas históricas das cidades poliseculares son benqueridas polos emuladores dos cantores naturais. A elas veñen interpretar músicas que poden mesturar a voz e os instrumentos. A querenza dos músicos polas rúas históricas tamén se debe a que a xente transita por elas con usos antigos e párase a escoitar o que de certo lle presta e, agradecida, solta algo dos petos a favor da arte doada nos recipientes armados para tal fin. Non debemos esquecer que paxaros e músicos teñen que comer e que ser humanos aínda trae máis gastos arredor.

Nada pode estrañarnos, polo tanto, ese engado que ten para os artistas do efémero unha cidade como Compostela cos seus soportais que prestan tanto estiño. Desde os trobadores medievais con escola propia –Bernal de Bonaval, Airas Nunes, Xohán Airas, Abril Ares…- creou diversos escenarios e actores nos que a delicada arte que transmite o aire se produce e se goza. Parque da música, Auditorio no que executa concertos a Real Filharmonía de Galicia e non só ela, outros Auditorios, conservatorio e escolas para aspirantes, tuna, Escola de Altos Estudos Musicais, banda, coros, grupos e formacións diversas, e o curso anual «Música en Compostela» configuran un amplo espazo de sons acomodados a cada gusto nas diversas horas do día e até da noite. E os músicos da rúa son quen completan esta oferta coas súas postas en escena. Non hai moito, polas Orfas, chamaba a atención un home entrado en anos que, mentres tocaba a frauta doce, lía poemas nun libro que lle servía de apoio para o instrumento.

Hai pianos que desbordan dalgún piso por certas rúas centrais dándonos unha ducha percutida, que se agradece. Pero sobre todo están eles, os que alegran a vida do bosque de pedra con programas difusos e aleatorios, frescura de aprendiz, virtuosismo de inmigrante do leste, dominio de instrumento de resonancia mística a sopridos… Ora te poñen en contacto co Mozart que coñeces, ora chegas paseando até un bolero que te fai tremelar e te volve a outra época e a outro amor. Por veces, estas pezas espértanche todo o corpo e, coa velocidade dun lóstrego, pasa a ulir, tocar ou sentir algo que te percorre como unha cambra de luz brillante… Outras veces son memoria xeográfica fría que volves percorrer ou, polo contrario, unha ansia de descubrimento de mundos simbólicos aos que quixeras voar sobre esas notas para ver que hai detrás da creación que destila misterio milenario.

E se vas camiñando cara o arco de Palacio, adoita haber alí, tan cerquiña das estatuas de Mateo, alguén que cunha gaita e os sons da nosa marcha antiga, solta ao aire toda a señardade do que puido ser, pero non foi, o reino de D. García.

Contido extraído do número 8.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Compostela futura na miña memoria

Por XEMA VARELA

A liberdade de SER. Que liberdade?

Por CRISTINA PALACIOS

A pequena Compostela gusta da lectura

Por PILAR SAMPEDRO

Sara de Sousa

150 150 CORALIA

SOCIEDADE

Como te presentarías en poucas palabras?
Atendendo ás miñas diferentes paixóns, ocupacións e facetas, poderiamos dicir que son Sara de Sousa, cantante de Falua (músicas da lusofonía) e unha das voces do novo traballo de Liridade Noctâmbula; Sara Rodríguez, mestra e investigadora, e Violência Goterres, que é o pseudónimo literario co que se pode procurar a miña páxina de poesía en Facebook.

A que persoa viva admiras?
A moitas, por exemplo a Méndez Ferrín, un dos máis grandes escritores vivos en lingua galega.

Se puideras elixir en que ou quen reencarnarte, quen ou que quererías ser?
Gustaríame ser unha cabareteira dos anos vinte.

Un libro que mereza a pena?
No ventre do silencio de Méndez Ferrín

Podes imaxinar a vida sen internet?
Si, perfectamente; de feito penso que sería mellor.

Onde viaxas para perderte?
A Portugal. Sobre todo a Porto.

Tes algunha manía ou ritual de obrigado cumprimento cada día?
A verdade é que non. Fago cousas distintas cada día, así que nunca sei o que me vai a pasar.

Que querías ser cando eras pequena?
Cantante.

Cal é o teu animal de compañía favorito?
O meu gato, Paco.

A que che gusta dedicar as horas mortas?
A moitas cousas diferentes, a escribir, a debuxar, a facer cancións…

Cal é o principal trazo do teu carácter?
Son inqueda e moi nerviosa.

Algo que antes che gustara e que agora aborrezas?
Son unha persoa moi visceral. O que me gusta, gústame moito e o que non me gusta, non me gusta nada.

E, ao contrario?
Os callos.

Cales son para ti os ingredientes da felicidade?
Vivir nunha cidade como Santiago, na que me sinto cómoda, na que teño a miña familia, os meus amigos, e poder dedicarme ao que me gusta, que é a arte en xeral: a música, escribir, debuxar e todas estas pequenas cousas que me fan feliz.

Que personaxe histórico che produce máis animadversión?
(Logo de rir moito) Os Reis Católicos.

Cal é o teu medo máis recorrente?
Morrer sen deixar unha pegada neste mundo.

Cal é o mellor día da semana?
O venres cando se acaba o traballo e comeza a fin de semana.

Cal é o teu maior éxito?
Poder vivir do que me gusta: a música.

Hai algún don que botes en falta?
Moitísimos! Son terríbel para as matemáticas. Tamén son un pouco desordenada.

Cal é a característica que máis admiras nun home?
Que me faga rir; que sexa unha persoa divertida e que se dedique á arte.

E nunha muller?
Igual.

Como che afecta o Nadal?
Aínda que non son crente, gústame o Nadal para reunirme coa familia.

Na cociña es unha artista facendo… que cousa?
As sobremesas, sobre todo, pero como non podo tomar glute deixei de facelas.

Dos cinco, cal é para ti o sentido máis importante…?
O ouvido.

Que canción non podes deixar de cantaruxar?
Nestes últimos días unha de Luis Eduardo Aute: «Mientras tanto amando».

Con que defectos es máis compresiva?
Cos defectos son, en xeral, comprensiva, porque todos os temos.

Cal é o teu maior atractivo?
A voz.

Cales son as loitas coas que máis te identificas?
A loita pola defensa da arte, pola defensa da música e pola defensa da cultura e a lingua galega.

Noctámbula ou madrugadora?
Pola semana madrugadora e na fin de semana noctámbula.

Que che inspira Compostela?
Moitas cousas: felicidade, amigos, arte, música…

Contido extraído do número 8.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Amaya Arzuaga

150 150 CORALIA

MODA REDACCIÓN

Compostela vístese este verán coa sofisticación atemporal de Amaya Arzuaga, quen, logo de máis de vinte anos de éxitos no mundo da moda, segue a marabillar con coleccións que funden moda e arquitectura.

Nesta tempada, a deseñadora burgalesa triunfa con deseños tridimensionais, nos que curvas, superposicións e pregues están enchendo de maxia os paseos, os balcóns e os salón.

O amor polo patrón, polos tecidos nobres e polos xogos volumétricos, está na orixe do verán de Arzuaga, no que os tules, crepés, tecidos tecnolóxicos e reixas dan forma a unha colección moi traballada caracterizada por formas onduladas e femininas, que lle achegan un toque de sofisticación ao roupeiro.

«O amor polo patrón, polos tecidos nobres e polos xogos volumétricos, está na orixe do verán de Arzuaga, no que os tules, crepés, tecidos tecnolóxicos e reixas dan forma a unha colección moi traballada caracterizada por formas onduladas e femininas, que lle achegan un toque de sofisticación ao roupeiro».

«Vestidas de Amaya Arzuaga, as portas do salón amarelo do Casino ou da sala de baile do Círculo Mercantil, abriríanselle de par en par ás Marías, que, sen un oco no carné de baile, danzarían, felices, toda a velada».

As súas persoalísimas propostas convídannos a deixar voar o maxín e sérvennos de fonte de inspiración e escusa para poder facermos unha viaxe no tempo ata outros veráns e para asomármonos ás festas e fastos dunha Compostela en branco e negro.

Vestidas de Amaya Arzuaga, as portas do salón amarelo do Casino ou da sala de baile do Círculo Mercantil, abriríanselle de par en par ás Marías, que, sen un oco no carné de baile, danzarían, felices, toda a velada.

O branco e o negro son tendencia esta tempada e abren este número de Coralia, o número 3, no que a moda nos permite mirar cara atrás e cara adiante con emoción e ilusión.

Coa maxia arquitectónica de Amaya Arzuaga, chegou o verán a Compostela.

«O branco e o negro son tendencia esta tempada e abren este número de Coralia, o número 3, no que a moda nos permite mirar cara atrás e cara adiante con emoción e ilusión».

Elisa Gestal & Lucía Cabrera Modelos
Amaya Arzuaga Vestimenta
Piepas Carteira
Rod Mayer Pendentes
Rois Llongueras Peiteado e maquillaxe
Álex Regueiro Estilismo
Fred Iglesias Fotógrafo
Pazo de Bendaña, Santiago Localización

Contido extraído do número 3.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Helena Villar Janeiro

150 150 CORALIA

Na casa que comparte co seu compañeiro Xesús Rábade Paredes na parroquia de Abuín, en Rianxo, Helena Villar Janeiro (Becerreá, 1940) ultima o seu primeiro libro de haikus, unha escolma de 50 pezas de entre máis de 800 e que titulará Poesía mínima. Tamén xunta materiais para un volume de memorias. Poeta de expresión aguzada, narradora «por me retar a min mesma» e importante autora de literatura infantil que, porén, non cre na xuvenil, Villar Janeiro repasa nesta conversa parte da súa biografía, o machismo do mundo literario ou a súa relación coa figura de Rosalía de Castro.

CULTURA

Naceu en Becerreá, pero residiu moitos anos en Santiago.
Nacín en Becerreá e fixen o bacharelato por libre. Non estaba escolarizada. A min a escola non me ensinou nada. Logo estudei maxisterio en Lugo. Estiven un ano traballando nos Ancares, en Vilaver (Cervantes), como interina nunha escola. Aprobei as oposicións no 62. Déronme outra escola en Quintá de Cancelada, de onde procede a miña familia paterna. Foi quizais a parte máis importante da miña vida, dos 22 aos 28 anos. Empecei a estudar filosofía, aprendín árabe eu soa…

Árabe?
Seguín árabe en vez de grego porque non estudara bacharelato. É gracioso, relaciono aquelas montañas co árabe.

Por que non a escolarizaron?
Un día alguén nos agasallou na casa cun libro moi bonito, de tapiñas encarnadas de pel. Sen pedir permiso, con seis anos, leveino á escola. Aquel libro fora roubado e a dona estaba na miña clase. Devolveuse o libro, pedíronse desculpas. Pero houbo algo moi desagradábel para a miña familia. Calibrando que non se aprendía moito, que o trato era discriminatorio respecto das nenas ricas, leváronme para a casa. Pero nin eu nin o meu irmán estivemos desatendidos. As letras non era difícil estudalas, porque liamos moito, había libros na casa. E as matemáticas aprendíamas un preso político que volvera do cárcere, moi amigo do meu pai. O meu pai ten dous mortos, un irmán e un cuñado, asasinados. Ando a ver se recupero os ósos. Parece que están na foxa de Vilarraso (no concello de Aranga).

Como lle afectou non asistir á escola?
Fun profesora sen experiencia escolar. Ao mellor por iso fun moi liberal. A Compostela cheguei por primeira vez en setembro do 64, para examinarme e entrar en pedagoxía. Pero non me instalei ate o ano 75, xa con Suso (Xesús Rábade, o seu compañeiro, tamén escritor, e pai dos seus fillos, a poeta e profesora María do Cebreiro e o pianista de jazz Abe Rábade).

«A Compostela quérolle moito. É a única cidade na que podería vivir».

Hai algún recanto de Compostela ao que vostede lle garde un agarimo particular?
A Compostela quérolle moito. É a única cidade na que podería vivir. Gústame Bonaval, o Sar, a Alameda, a praza da Universidade. Até a praza de Abastos.

Que lembra máis da súa infancia?
O frío. Traspasou a miña vida de nena. Traballaba co meu pai, que era xastre, desde os oito anos. Era un oficio quieto nunha casa sen calefacción. A pana, o material que se traballaba no inverno, é moi húmida, friísima, e colocábala enriba dos xeonllos. E despois, a tristeza. A pequena horta da casa lindaba co cárcere. Había presos políticos. E presos comúns, que o primeiro día cantaban, o segundo calaban e o terceiro choraban. A prisión tiña unha pequena ventá enreixada que daba á horta e pola que se podían coar botellas de auga, cousas así. E os parentes dos encarcerados viñan onda meu pai por se lles deixaba. Meu pai deixaba, claro. Era un comunista convencido. E de práctica, non só de teoría. Traballaba para os xitanos e non lles cobraba. Se algún cliente non lle pagaba e era pobre, pasaba. Pero en relación á familia foi unha infancia feliz.

Contos do Sol e da Lúa, un libro dirixido aos pequenos, é a súa última obra. Para que serve a literatura infantil?
Teño unha relación coa literatura infantil moi particular. Gústame escribila, pero non son unha especialista. Limítame a expresión. Entregueille moitos afectos porque é fundamental achegarlle a palabra literaria á infancia e os meus propios nenos non tiñan esa literatura en galego. Había tres, catro libros, Os soños na gaiola (de Manuel María), O bosque de Ouriol (de Arcadio López Casanova), Pericles e a balea (de Xohana Torres)… Eu cantáballe á nena anainas. Suso díxome: «Faillas ti, xa que compós música e es poeta». Empecei e despois el axudoume. Era unha literatura doméstica, para nós. Pero cando se convocou o festival de canción Cantareliña no 83, alguén lles dixo aos de Saraibas (promotores do concurso) que nós tiñamos cancións para nenos. Pedíronnos que as compartísemos. Logo decatáronse de que os nenos cantaban e pediron que os deixásemos cantar. Gañaron o primeiro certame. Ao segundo non fomos. Pero ao terceiro pedíronnos que seguísemos. Non queriamos, pero nunca nos puidemos negar a facer cousas que o país necesitase.

Considera necesario este tipo de literatura para se achegar á lectura?
Non creo na literatura xuvenil. Unha persoa que pasa de dez ou doce anos pode e debe ler o que queira. Pero cando eu falo de literatura infantil falo de nenos moi pequenos. E neses primeiros anos creo que si, que estes libros axudan. Unha criatura que non está en contacto coa poesía, co texto literario -tamén pode ser oral, non fago distincións-, vaille ser máis difícil dar o paso a outra literatura.

Que lugar ocupa a infancia na súa obra?
A montaña, sen dúbida ningunha, dá unha visión da vida. Estiven 35 anos nesa paisaxe telúrica e configuroume. Únete co universo. Esas invernías, esa primavera tan notoria, tan diferente. Non na expresión, pero a miña vivencia da montaña é moi parecida á de Novoneyra: esa paisaxe agreste e ao tempo rica, diversa, cambiante, chea de intriga. Porque detrás da montaña non ves nada.

«As letras non era difícil estudalas, porque liamos moito, había libros na casa. E as matemáticas aprendíamas un preso político que volvera do cárcere, moi amigo do meu pai»

«O meu pai ten dous mortos, un irmán e un cuñado, asasinados. Ando a ver se recupero os ósos. Parece que están na foxa de Vilarraso (no concello de Aranga)»

«Fun profesora sen experiencia escolar. Ao mellor por iso fun moi liberal»

Foi unha muller que tomou a palabra en público nun mundo, o da literatura galega, en que non era usual. Bateu co machismo?
Moito. Eu empecei cun libro que se chama Alalalás, en castelán. Non sabía escribir galego. Nós non viramos nunca galego escrito nin se nos falara galego no sistema educativo. Aceptei que a poesía era Juan Ramón. Hoxe non son juanramoniana, pero sácolle o sombreiro e emociónome moito con el. Débolle ser poeta. Un día dáste conta e dis: «Que teña que expresar o que sinto traducido noutra lingua…». Rebélaste. Pero fas unha poesía costumista, porque non liches os teus clásicos como debías. Entón dei cun libro, para min decisivo, Escolanía de merlos de Faustino Rey Romero. O soneto «O merlo morto» deixoume tocada. Agora estou cun proxecto moi bonito, 50 haikus con 50 fotografías miñas que se vai publicar o ano que vén…

«Non na expresión, pero a miña vivencia da montaña é moi parecida á de Novoneyra: esa paisaxe agreste e ao tempo rica, diversa, cambiante, chea de intriga. Porque detrás da montaña non ves nada»

Os haikus que amosa en Twitter?
Si, algúns, pero seleccionados, porque teño 800 e sairán 50. Sempre hai un paxaro morto. Aquí viñan moitos paxaros (sinala á galería da casa onde transcorre a entrevista) e morrían contra a galería. Teño unha colección de paxaros mortos. Impresiona moito. É un tema delicadísimo da poesía lírica. E é polo poema ao merlo morto de Faustino que empecei a escribir en castelán. Logo pasei ao galego. O contacto con Suso favoreceu esa conversión.

Preguntáballe polo machismo no mundo literario.
Si. Suso tivo a idea, porque lle gusta moito traballar en colaboración, de que escribísemos libros xuntos. Pero a xente non o entendía. Pensaba que era un señor bo, que casaba con aquela señora e que lle deixaba poñer a firma nun libro no que ela puña unha liña. Escribimos o libro dos símbolos de Galicia, A bandeira, o escudo e o himno, para un concurso escolar. Levamos o premio. E alguén moi ilustre dos que nolo entregou díxolle a Suso: «Parabéns, señor Rábade». Suso respondeu: «Mire, ela tamén é autora». E el contestou: «Todos sabemos quen pon os ladrillos». Imaxina o que isto supón cando vas recibir un premio. Porque hoxe éme indiferente, pero daquela non. Houbo moitas historias. E acabas dicindo: «Non podemos seguir porque isto nos separa». Póñenche como contrincante a persoa que máis queres. Decidimos divorciarnos literariamente para non nos divorciar de forma real.

O machismo retrocedeu?
Non no 100%. Pero as mulleres gañaron terreo. Nas artes máis ca noutras profesións. Con todo, non podo sentirme conforme coa sorte que correron moitas mulleres que puideron ser escritoras e non chegaron a selo. Pero a historia é a que é. Non me atrevo a cualificalas de grandes escritoras porque esa obra desgraciadamente non se produciu. Míroas con agarimo, pero non boto de menos unha obra que non existe. Cando fixen o libro de poemas Festa do corpo houbo algún gran poeta que se escandalizou dos contidos. Pasa iso hoxe? Non. Fomos rompendo. Eu non tiña tanta conciencia de estar axudando a andar un camiño, como foi verdade que axudei a andar.

Que significa Rosalía de Castro para vostede?
No 79 empecei a ir moito pola Casa da Matanza. Con Suso fixemos un libro didáctico, conmemorativo do centenario de Follas Novas. A el fixérono membro do padroado. A min non. Isto indica unha anomalía. Pero en 2005, cando a casa quedou orfa, e non era un pastel agradábel para llo dar a ninguén, fun chamada para presidila. Lina, relina, traducina… Para traducir unha poeta hai que lela cunha profundidade inmensa. Subxugoume.

Foi unha atracción serodia.
Si, non cheguei a ela por casualidade nin polo que o meu pai falaba dela. O meu pai era un feminista que me puña de modelo a Rosalía, a Rosa Luxemburgo, á Pasionaria, a Victoria Kent e a Hildegard.

Bos modelos.
Grandes modelos. Pero non cheguei a Rosalía a través dese desiderátum, senón a través da lectura. É unha persoa diferente ao que se intentou vender. Foi moi manipulada. Ser o noso mito nacional favoreceuna en tanto que é moi querida, pero non a favoreceu en tanto que literata.

A popularización da figura de Rosalía implica certa banalización. Como se debe relacionar a sociedade cunha poeta desta envergadura?
Rosalía pódese poñer en camisetas. Xa non sei se se pode facer un uso contrario ao que ela pensaba. No meu paso pola Fundación, o plenario decidiu que non podía seguir facendo a misa de Rosalía, por exemplo. O que non pode ser é Rosalía para todo e sen lela. Non lela é banalizala, porque se a les entendes que cousas lle podían gustar e que cousas non. Mesmo as súas contradicións.

Esas contradicións percíbense nos poemas, e fanos grandes.
Rosalía ten contradicións debidas ao seu sentido do humor. O prólogo de Follas, por exemplo, é contrario ao libro. Posibelmente estaba farta e dixo: «Vou poñer que as mulleres fan o que poden e que pobriña de min». Logo les ese librazo. Ao que, por outro lado, lle facía falta unha escolmiña. Pero uns cantos poemas prescindíbeis non lle quitan calidade a un libro así.

«No 79 empecei a ir moito pola Casa da Matanza. Con Suso fixemos un libro didáctico, conmemorativo do centenario de Follas Novas. A el fixérono membro do padroado. A min non»

As escritoras que se adiantan ao seu tempo acaban topando con contradicións que non poden historicamente resolver. Puido ser o caso de Rosalía.
Ela ten esa conciencia cando di que escribe para un pobo que non a vai ler. A Rosalía auténtica, á que non lle vexo impostura debida ao estilo ou á época, é a de Follas. Porque En las orillas del Sar vexo trazos románticos e do posromanticismo, algo de discurso baleiro.

Cando escribía en castelán sentía unha tradición daquela máis forte.
«Negra sombra» é un gran poema porque está escrito en galego, non ten modelo e tira por onde quere. Mentres que En las orillas ten certo sabor á moda do seu momento. Sobre todo tendo en conta que a lingua que ela falaba era o castelán. Non imaxino a Rosalía falando galego habitualmente. Sábeo falar, claro, porque se non, non o escribe desa maneira.

Entrevista extraída do número 7.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Política de privacidade

Se consente a utilización de cookies, continúa navegando ou fai clic nalgún link entenderase que consinte a nosa política de cookies e, por tanto, a instalación das mesmas no seu equipo ou dispositivo.

Se vostede quere, pode cambiar a configuración de cookies en calquera momento, configurando o seu navegador para aceptar, ou non, as cookies que recibe ou para que o navegador o avise cando un servidor queira gardar unha cookie.

Esta web utiliza cookies.
error: Contido protexido