•  981 806 528 & 670 594 685 info@coralia.gal

concello de Teo

Petróglifos, os tesouros de Teo

150 150 CORALIA

Manuel Rivas comparounos cun «libro sagrado impreso en granito». en palabras de César Antonio Molina, os heroes épicos galegos deixaron neles «as súas pegadas» en lugar de «en suntuosos mármores». Os nosos petróglifos levan case tres séculos atraendo a historiadores, intelectuais, escritores, e aos galegos en xeral, desde que en 1745 Frei Martín Sarmiento chamara a atención sobre eles.

Reportaxe de XABIER LÓPEZ
Fotografías de ALFREDO IGLESIAS

Estes singulares gravados, con nome derivado do grego petra (pedra) e glyphein (tallar), conforman un dos elementos arqueolóxicos de maior relevancia en Galicia. Enigmáticos e misteriosos, todo o que podemos facer hoxe é elucubrar sobre o seu significado. Coma unhas discretas liñas de Nazca, ás veces cústanos dilucidar se os fixeron os nosos devanceiros da Idade de Bronce ou, en realidade, son obra daqueles mouros dos que falaban Risco ou Cunqueiro, eses seres mitolóxicos que viven baixo terra e gardan tesouros.

Petróglifos, os tesouros de Teo

Carballeira de Cornide

Desde hai tres meses no Concello de Teo, en concreto nas parroquias de Calo e Luou, contamos cunha excelente oportunidade de coñecer os petróglifos de preto ao tempo que realizamos un percorrido de sendeirismo polas fermosas paisaxes naturais da nova Ruta dos Petróglifos teense.

Unha ruta que une as dúas áreas arqueolóxicas máis importantes do municipio: a de Monte Angueira e a de Monte Piquiño. Son pouco máis de trece quilómetros de andaina, agradábel e sen complicacións, que se poden realizar tranquilamente nunha mañá. O percorrido foi acondicionado e sinalizado polo Concello de Teo, e estamos pendentes de que sexa homologado pola Federación Galega de Montaña (dita homologación precisa superar unha serie de requirimentos. Por exemplo: que ao longo do trazado haxa como máximo un dez por cento de asfalto), e se converta así na primeira ruta que acade esa consideración no concello; un itinerario que xa foi validado pola Axencia de Turismo de Galicia.

Pronto haberá seis anos desde que o Colectivo A Rula, asociación cultural da comarca de Compostela que promove a protección e divulgación da arte rupestre, comezara a organizar itinerarios nocturnos no verán para ver os petróglifos de Teo. Grazas ao uso de focos, os visitantes poden contemplar motivos que, polo día, a causa do desgaste dos gravados, resultan máis difícil observar. Aproveitando esta experiencia previa, o Concello de Teo apostou polo acondicionamento e sinalización da ruta para facilitar o achegamento aos petróglifos, ao mesmo tempo que propoñen unha alternativa de lecer e ocio activo ao aire libre, e poñen en valor unha fermosa zona da comarca compostelá non tan coñecida como merece.

O concello de Teo apostou polo acondicionamento e sinalización da ruta para facilitar o achegamento aos petróglifos, ao mesmo tempo que propoñen unha alternativa de lecer e ocio activo ao aire libre, e poñen en valor unha fermosa zona da comarca compostelá non tan coñecida como merece.

Petróglifos de Teo

Petróglifo histórico cruciforme

Son quince, en total, as estacións arqueolóxicas catalogadas que atoparemos na nosa andaina ao longo da ruta. Porén, tres delas concentran un interese patrimonial especial. Pablo Sanmartín, arquiveiro do concello de Teo e secretario do Colectivo A Rula, explícanos as principais características destes tres petróglifos e por que son destacados. «Temos, por unha banda, o da Pena Bicuda de Loureiro, que é o que máis gravados ten, tanto de carácter naturalista como de carácter xeométrico, desde cervos a combinacións circulares e espirais». Este petróglifo de Pena Bicuda de Loureiro atópase na zona de Monte Piquiño, igual que sucede co de Outeiro do Corno. «Cun escudo e un puñal, a do Outeiro do Corno é unha das rochas panoplias (é dicir, que representa armas) que hai na comarca. Non existen moitos exemplos así nos arredores de Santiago, o petróglifo de Conxo e este serían os máis importantes», di Pablo Sanmartín. O terceiro petróglifo esencial da ruta atópase na outra área, a de Monte Angueira. É o petróglifo de Río Angueira. «O que fai especial a esta estación é a escena de monta, na que se poden atopar varios xinetes», dinos ao respecto o secretario de A Rula. Unha escena de monta que a nós volve traernos á cabeza a Manuel Rivas e o texto que xa citamos ao comezo: «Na milenaria linguaxe das pedras, o rei é o cabalo». Na Ruta dos petróglifos de Teo estas tres estacións, Pena Bicuda de Loureiro, Outeiro do Corno e Río Angueira, son tamén as raíñas. As tres, sumadas, compoñen un dos conxuntos máis importantes do chamado grupo galaico de arte rupestre. As tres, sumadas, supoñen un motivo de sobra para coñecer a ruta. Pero non son, nin moito menos, o único motivo.

Se un se aventura a comezar a andaina desde a carballeira de Cornide (na parroquia de Calo), pode elixir entre visitar os gravados da aldea de Mouromorto (aquí volven aparecer os mouros nesta narración, e non será a última vez), a cincocentos metros do punto de partida, ou ben dirixirse xa cara a ribeira do río Angueira. Alí, antes de chegar ao petróglifo da escena de monta do que falamos con anterioridade, o camiñante verá como se abre ante si unha interesante e fermosa área de edificación de ribeira. Varios son os muíños cos que nos cruzaremos polo camiño: o de Cornide, o das Picariñas, e un pouco máis adiante o de Bouza. Boa representación destas construcións nas que os nosos antepasados moían o millo, o trigo ou o centeo. Elementos etnográficos esenciais para entender a Galicia tradicional; base da alimentación, da economía e da vida das xentes. Basta pensar un momento no nome do baile galego por antonomasia. A muiñeira, efectivamente.

Encontraremos tamén nesta área pontellas que unen as dúas beiras do Angueira e un lavadoiro. É este un treito ben fermoso, repleto de construcións recuperadas. Tamén de valores naturais, coma as diversas especies de fieitos, así como un cadoiro e un pozo do río ao pasar por un pequeno desnivel do terreo.

Non menos interesante é a zona que une Monte Angueira con Monte Piquiño, á que chaman Outeiro do Chan, área de gran valor paisaxístico. Ese valor foi unha das cousas que premiou a Federacion Galega de Montaña na homologación da ruta.

Chegando xa ao Piquiño o percorrido imita un dos gravados circulares das rochas e realiza unha pequena circunferencia que ofrece unhas inmellorábeis vistas panorámicas das terras do Val do Ulla. Ao pisar ese terreo atoparémonos xa na necrópole máis importante de toda a comarca. Ningunha outra contén trinta e tres mámoas catalogadas coma esta, se ben só seis ou sete gozan na actualidade dunha visibilidade suficiente. Desde o Concello de Teo están a estudar xa a posibilidade de realizar unha segunda fase de traballo sobre o terreo para que o visitante poida gozar tamén da vista destas mámoas.

Pena Bicuda de Loureiro

Petróglifo do Trono da Raíña

As mámoas, como é sabido, son túmulos funerarios. E aquí, na Eira dos Mouros, rodean o que puido ser un crómlech vinculado á necrópole, se facemos caso ao que contan as lendas. Agora, forma unha focha circular que no inverno se inunda e semella unha fermosa lagoa natural. Os crómlechs son círculos líticos, é dicir, círculos de pedras, que cumprían as funcións de recinto sacro e estaban asociados a motivos funerarios. O crómlech máis famoso do mundo é o de Stonehenge no Reino Unido, construído a finais do Neolítico ou nos albores da Idade de Bronce.

Non existen evidencias arqueolóxicas de que realmente na Eira dos Mouros da Lagoa existira tal círculo lítico, pero, como nos conta Pablo Sanmartín, as narracións tradicionais entre os habitantes da zona fan crer que puido ser así: «Segundo contan as crónicas antigas, existía un círculo de pedras con grandes fitos de cuarzo que os veciños acabaron utilizando para facer peches e outras construcións populares. Nunca se fixeron escavacións nin sondaxes polo que tampouco podemos dicir se existe ou non un patrimonio arqueolóxico nese lugar. O que si hai, de seguro, son moitas lendas. O que si hai, de seguro, é un gran patrimonio inmaterial ao respecto entre os veciños». E claro, inevitabelmente, os mouros que viven baixo terra volven aparecer aquí. Os mouros que lle dan á Eira o seu nome. Os mouros dos que dixo o profesor Filgueira Valverde «que poden saír a poñer ao sol os seus tesouros, a comprar nas feiras, a poñer a proba ou adoutrinar aos vivos». Os mouros que Filgueira chamou «a outra realidade», con expresión tan acertadamente galega.

Varios son os muíños cos que nos cruzaremos polo camiño: o de Cornide, o das Picariñas, e un pouco máis adiante o de Bouza. Boa representación destas construcións nas que os nosos antepasados moían o millo, o trigo ou o centeo. Elementos etnográficos esenciais para entender a Galicia tradicional; base da alimentación, da economía e da vida das xentes.

Malia que a meteoroloxía non ten sido clemente nestes primeiros meses do ano, varias asociacións de sendeirismo teñen probado xa a nova ruta teense e a súa experiencia ten sido moi satisfactoria, tal como eles mesmos referiron. Non é para menos, esta Ruta dos Petróglifos de Teo ofrece a posibilidade de achegarse un pouco á historia dos antigos poboadores de Galicia, de retrotraernos ás orixes das nosas lendas, de camiñar polos vieiros dos nosos costumes. Desde os ritos funerarios neolíticos, aos muíños e pontellas. Desde os crómlechs (imaxinarios ou reais) até os cadoiros do río Angueira. Desde as trinta e tres mámoas até a diversidade de fentos. Un paseo pola paisaxe do Val do Ulla. Unha viaxe polo que fomos, polo que somos e polo que seremos. Unha andaina para coñecer a comarca de Compostela ao tempo que nos coñecemos a nós mesmos. Aos galegos de agora e aos de antes. Foran eses galegos mouros ou non, esta Ruta dos Petróglifos de Teo amósanos unha parte dos fermosos tesouros que tan ben gardados e escondidos mantiñan.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Teo e os Xenerais

150 150 CORALIA

Crónica de FERNANDO FRANJO & Fotografías de FRED IGLESIAS 

Arrincan os desfiles dos Xenerais do Entroido da Ulla nas parroquias do Concello de Teo. As tropas levarán porta por porta atranques e coplas no transcurso desta Festa de Interese Turístico, única manifestación destas características na Europa Occidental.

Din as lecturas da historia e a lenda que o Entroido da Ulla ten a súa orixe nas loitas que hai dous séculos enfrontaban ao pobo e ao invasor. O folclore galego ten moitas máscaras, vestimentas e expresións, e, do mesmo xeito que acontece no triángulo máxico ourensán -cos peliqueiros de Laza, os cigarróns de Verín ou as pantallas de Xinzo-, a singularidade e a orixinalidade son características dos Correos, Xenerais e coros que desfilan polas beiras do Ulla. Durante uns días, as xentes e as súas vilas mudan por completo entre estoupidos de cor que permiten transgredir por uns días as regras do cotián mesturando humor, ironía e historia. É esta unha festa ritual con traxes, máscaras e comportamentos dramatizados que posúe unha personalidade única.

Non se coñecen testemuñas escritas para concretar a xénese dos encontros dos Xenerais. A primeira documentación da que dispoñemos vén da man do ilustre político compostelán Alfredo Vicenti, un apaixonado coñecedor da comarca que en 1875 recolleu nuns artigos baixo o nome «A Orillas del Ulla» e publicados en El Heraldo Gallego, o enfrontamento entre milicias e veciños das parroquias estradenses de Arnois e Oca. O conxuro da memoria, lenda e tradición fai pensar que é nas loitas contra as tropas napoleónicas nas se reflicte a verdadeira orixe da festa, aínda que as batallas contra a francesada, puideron non ser a única causa da recreación dos desfiles, espellos tamén doutros episodios históricos como as guerras carlistas ou a revolución de 1846 que habería de rematar nos campos de Teo coa Batalla de Cacheiras. Sexa cal sexa a súa xénese, o retrato mantense vivo despois de case douscentos anos no imaxinario colectivo como a única manifestación festiva das súas características na Europa Occidental.

«Declarada Festa de Interese Turístico en 2013, a comunidade dos oito concellos que configura a comarca natural da Ulla (www.xeneraisdaulla.com) decideu facer fronte común para difundir e dotar de máis autenticidade e recoñecemento público á festa, afondando, ao tempo, na recuperación e consolidación deste patrimonio inmaterial como un atractivo recoñecido por todos os concellos»

Versos e coplas recollidos na parroquia teense de Cacheiras:

O encontro entre Roosevelt, Hitler e Churchill (1950):
Hitler: «Soy un general alemán, que me enfrento a Inglaterra, y a partir deste momento, yo le declaro la guerra».
Churchill: «Yo como primer ministro, defenderé mi nación y acepto la declaración».
Transición democrática (1983):
«Cando chegou a democracia entrou Adolfo Suárez e xa foi cando empezaron a queimarnos os pinares».
«No País Vasco e Cataluña, cando foi a inundación, para alí correron cartos, carallo, volcouse toda a nación».
Diálogo entre Fraga e Caballero (1990):«Yo soy Manuel Fraga, permitan que me presente, por maioría absoluta fun nombrado presidente».«Coa súa sorna señor Fraga, tivo a esta xente engañada, pero eses refráns galegos, non lle valen para nada».

Cunha escenografía perfectamente coidada e mantida ao longo de xeracións, centos de xinetes vistosamente engalanados con traxes militares, sombreiros e fitas de cor, levan de porta en porta unha tradición consolidada pola necesidade de autoafirmación da estrutura social de casas, aldeas e parroquias. Na Ulla son, de feito, as parroquias as que marcan os límites e as que manteñen viva ano tras ano esa xenerosa rivalidade entre veciños, festeiros e visitantes. Son elas, ao fin e ao cabo, as que loitan da man duns poucos para recoñecer a celebración da parranda. Estas xornadas de diversión nas que non hai nin noites longas, nin días fríos, nin treboadas, comezan dúas semanas antes do Domingo de Entroido. Entón, os camiños e rueiros vense sorprendidos por unha tropa multicolor, á fronte da cal se sitúan os Xenerais, ao lombo de briosos e engalanados cabalos. Coros, bonitos e vellos, músicos e abandeirados chegan precedidos polos Correos ou Lanceiros. Eles son os encargados de pedir en cada porta a entrada do xefe da tropa, que entoará os seus vivas a cambio dunha achega económica, coa que tamén a parroquia poderá manter viva a tradición outro ano máis.

Chegan entón os atranques. É o momento máis esperado pola veciñanza e visitantes, esa solemne loita dialéctica entre dous ou máis Xenerais, que para algúns é herdeira da pugna entre mouros e cristiáns. Homes e mulleres ataviados con luxo que, envoltos na súa indumentaria militar e baixo a cor de sombreiros e gorretas, recollen con solemnidade e respecto a memoria dos enfrontamentos bélicos que a historia pon nas súas mans.

Tal e como di o calendario festivo, cada parroquia ou aldea ten a consideración de nación independente, mais a súa oposición ás demais non significa ruptura de relacións. Isto queda reflectido, por exemplo, no costume de trocar os traxes dos Xenerais ou as bestas, estabelecendo deste xeito lazos interparroquiais de amizade e veciñanza. Porque o Entroido é algo máis que a súa historia. É unha interpretación atractiva da realidade social e unha crónica a cara descuberta. Nunha manifestación de marcada orixe patriarcal, é o novo papel da muller o que precisamente lle achega á festa un dos seus valores máis significativos. Tampouco sería xusto esquecer os factores puramente atávicos, nin o determinante papel que nesta creación colectiva xogan outros actores como os artesáns, as costureiras ou os xastres, e á par deles os escritores de textos populares.

En todos os concellos desta comarca natural (da que forman parte A Estrada, Vedra, Vila de Cruces, Silleda, Boqueixón, Touro, Santiago de Compostela, Padrón e Teo) os versos constitúen un dos seus bens inmateriais máis prezados. É este un elemento que mudou co paso dos anos para deixar de ser reflexo satírico da propia parroquia ou comarca e transformarse en crítica de acontecementos da actualidade nacional ou internacional; esas ‘faíscas de inconformismo e atranques de aldea recollidos polo pobo’ das que fala o profesor Xesús Alonso Montero e que en moitas ocasións foron perdéndose co tempo.

Unha boa mostra desta memoria é a obra da veciña de Teo Edita Cobas, Cantares e desafíos do Entroido, a única recompilación das coplas, cantares e atranques levados aos camiños ao longo de máis de trinta anos. Porque máis alá dalgunhas referencias literarias nas obras de autores como Fermín Bouza Brey, Manuel García Barros ou Manuel Gómez Reboredo, e de pequenos retratos xornalísticos e imaxes sobre as cores da festa, a verdadeira historia deste patrimonio inmaterial da Ulla aínda está por escribir e por recoñecer. Pero este ben cultural está en perigo ao descansar a súa singularidade no equilibrio entre a posta en escena e uns textos que se refuxian e se esquecen de xeito anónimo en follas voandeiras.

«É esta unha festa ritual con traxes, máscaras e comportamentos dramatizados que posúe unha personalidade única»

Desde que está documentado, o Entroido da Ulla vense celebrando sen interrupción, aínda que con algunha excepción puntual. Tras a Guerra Civil, foi retomado inmediatamente despois -tal e como testemuñan as coplas, atranques e cantares-, para levar aos camiños de Teo e ás beiras do Ulla, por boca da veciñanza que se converteu en xograría, unha crónica social que non podía chegar ás rúas urbanas.

Declarada Festa de Interese Turístico en 2013, a comunidade dos oito concellos que configura a comarca natural da Ulla (www.xeneraisdaulla.com) decideu facer fronte común para difundir e dotar de máis autenticidade e recoñecemento público á festa, afondando, ao tempo, na recuperación e consolidación deste patrimonio inmaterial como un atractivo recoñecido por todos os concellos. É importante subliñar tamén que o Entroido da Ulla non se entendería sen o seu compoñente turístico. A Burga, O Xirimbao ou Pontevea, esa ponte que une concellos, provincias e entroidos, dálle á festa unha memoria viva. O paso por riba dos perfís de pedra sobre o Ulla, curtido en mil batallas, é toda unha honra para quen nestas datas alzan as súas espadas e bandeiras con orgullo.

O Entroido, primeira festa popular que se celebra despois da matanza, é un momento de fartura e de abundancia na mesa, a antítese da Coresma, tempo de prohibicións que está por vir. Nestes días, o porco convértese aquí no rei do xantar, con menús nos que abundan o lacón, o cocido, a cacheira, as filloas ou as orellas, pratos de enorme tradición na comarca.

Logo dun ano de espera, os xinetes de Teo xa están preparados para trotar. Correos e Xenerais sairán nas súas bestas o 28 de xaneiro na parroquia de Rarís, dúas semanas antes do Domingo de Entroido, como recollen os almanaques; tamén o farán o 3 e o 4 en Reis, onde a singular figura do Demo será un ano máis parte dos desfiles; o 10 veranse na parroquia de Teo; ese mesmo día e ao día seguinte visitarán Cacheiras; e na véspera do Domingo de Piñata, o día 17, os Xenerais percorrerán a parroquia de Baamonde. Porque como di o xeneral no seu alto: «Viva a festa señores, imos cantar o Entroido!!!».

Contido extraído do número 8.

Queres ollar outros contidos relevantes?
Política de privacidade

Se consente a utilización de cookies, continúa navegando ou fai clic nalgún link entenderase que consinte a nosa política de cookies e, por tanto, a instalación das mesmas no seu equipo ou dispositivo.

Se vostede quere, pode cambiar a configuración de cookies en calquera momento, configurando o seu navegador para aceptar, ou non, as cookies que recibe ou para que o navegador o avise cando un servidor queira gardar unha cookie.

Esta web utiliza cookies.
error: Contido protexido