•  981 806 528 & 670 594 685 info@coralia.gal

cultura

Tareixa Navaza

150 150 CORALIA

Sen necesidade de darlle nome a unha rúa, a unha aula da facultade de Ciencias da Comunicación ou a uns premios de xornalismo, Tareixa Navaza goza dun merecido prestixio profesional que, igual que o cariño do público, vai a máis ano tras ano.

Narradora excepcional dun período fundamental da historia recente de Galicia, Navaza segue a rebelarse contra as inxustizas e as arbitrariedades coa mesma paixón coa que sempre o fixo na radio, na televisión e na prensa escrita.

Fiel a un estilo co que creou escola, Tareixa Navaza comparte con Coralia a súa perspectiva da vida e do difícil momento que vive o xornalismo, mantendo intactos os principios, a actitude e o sorriso cos que gañou á audiencia galega desde que se asomou por primeira vez á pequena pantalla.

SOCIEDADE

Témosche oído dicir que a mente é coma un paracaídas que só funciona se se abre. Con curiosidade e ganas de saber nácese ou é un exercicio que se aprende?
Creo que se aprende, que a vida é unha aprendizaxe. A mente é coma unha plastilina que ti vas traballando día a día. Eu o que valoro nas persoas é como empregan a mente, como traballan o seu cerebro. O físico vén dado, pero temos un dito que pon de manifesto que a partir dos 40 cada un ten a cara que traballou. Eu son da opinión de que a cara reflicte o interior, que é unha mestura de moitas cousas: de sentirte ben contigo mesma, de encher o corpo coas cousas que che enriquecen e, sobre todo, do afecto que dás aos demais.

Como era a Compostela de 1965, cando principiaches a traballar na radio, e en que te pareces a aquela rapaza?
Sigo a ter a mesma ilusión e a mesma curiosidade, pero Santiago xa non se parece en nada! Eu daquela vivía na Raíña, fronte ao Gato Negro, así que transitaba decote polo Vilar, por onde non pasaba practicamente ninguén en xullo, e que en agosto se convertía nun deserto de pedra, marabilloso, pero un deserto. Eu vivín en Ibiza desde os 11 aos 14, por mor do traballo do meu pai, que era militar, e alí a xente era moi respectuosa; respirábase liberdade polos poros e iso contaxióuseme a min. Cando regresei aquí notei falta de tolerancia e de respecto cara aos demais, polos gustos, polas vestimentas etcétera. Pero pasou o tempo, cambiou a xente e cambiaron os costumes. A cidade é menos provinciana, menos reaccionaria, menos conservadora. Afortunadamente, Compostela cambiou para mellor.

«A mente é coma unha plastilina que ti vas traballando día a día. Eu o que valoro nas persoas é como empregan a mente, como traballan o seu cerebro».

«Creo que para converterte nun bo profesional de calquera ramo non tes por que marchar do teu país. A min encantoume desenvolver a miña carreira profesional aquí, na miña terra».

«Visto desde a óptica actual, sinto orgullo e penso que ninguén se atrevería a facer o que eu fixen no ano 84; e, malia que aquela retransmisión representou un custo profesional para Cribeiro e para min, acepteino moi ben».

«O xornalista é unha correa de transmisión: tes que presentarlle á cidadanía todas as visións dun problema, para que cada quen se faga a súa propia composición».

«Creo que na televisión daquel tempo, incluso no 73, cando empezamos, se facía unha televisión moitísimo máis digna da que se fai agora en determinadas canles, incluída TVE».

A radio foi a túa escola, pero tras compatibilizar radio e televisión durante anos, nos 80 escolliches a televisión. Para ti, o primeiro amor non foi o verdadeiro?
Si; si, foi o verdadeiro; de feito, a radio é o medio de comunicación que máis me gusta, o que case sempre teño posto na casa. O que aconteceu foi que a SER se centralizou naquel momento, para facer o máis groso da programación desde Madrid, dando así menos cancha á «periferia». E, cando tiven que elixir, decanteime pola televisión, na que tiña agromado un movemento a prol da democratización de TVE en Galicia. Naquel grupo pequeno había cohesión para contar o que pasaba no país, con lealdade e desde a dignidade. Creo que na televisión daquel tempo, incluso no 73, cando empezamos, se facía unha televisión moitísimo máis digna da que se fai agora en determinadas canles, incluída TVE.

Ser o primeiro rostro da televisión en contar en galego a actualidade significou entrar a formar parte do día a día de fogares de toda Galicia. Aquela popularidade supuxo máis vantaxes ou máis inconvenientes?
Pasaba todo o tempo pechada, tentando compaxinar a radio coa televisión e con La Voz de Galicia, así que non tiña tempo nin sequera para quedar a falar coa xente coñecida, ou para que me abordaran na rúa, porque apenas a pisaba. Houbo épocas, durante dous anos, nas que durmía tres horas. Saía da radio preto das dúas da mañá, porque pechaba a emisora, e volvía ás seis da mañá. Logo pasaba toda a mañá e parte da tarde na tele, para volver ás oito á radio! Pero, desde a miña perspectiva, a popularidade ten moitísimas vantaxes: ter mesa sempre que chegas a un restaurante, notar o cariño da xente, poder axudar ás persoas que che piden o teu apoio contando ben a súa historia… Estas cuestións a min sempre me pareceron vantaxes e non inconvenientes. A min a popularidade nunca me amolou.

Galicia sempre foi a meta ou nalgún momento consideraches dar o salto a Madrid, como fixeron Castaño ou Mariñas?
Non. Pedíronmo da radio e da televisión, pero a min teríame custado moito deixar Galicia. Por xente coñecida sabía que Madrid era unha xungla tremenda onde cada día espertas pensando se conservarás o traballo do día anterior. E, aínda que é certo que traballando en Madrid es máis coñecido, esa popularidade pode chegar a ser molesta. Creo que para converterte nun bo profesional de calquera ramo non tes por que marchar do teu país. A min encantoume desenvolver a miña carreira profesional aquí, na miña terra.

A retransmisión da chegada dos restos de Castelao a Compostela é historia da televisión. Pasado o tempo, que espazo ocupa no teu arquivo o 28 de xuño do 84?
Naquel momento parecíame que estaba a facer algo absolutamente normal porque con Alexandre Cribeiro na dirección tiña liberdade para facelo. Pensei que todo o mundo falaba de Castelao, pero que moi pouca xente o lera, porque Castelao era o dos debuxos humorísticos, o do teatro, era o de Os vellos nos deben de namorarse, así que collín Sempre en Galiza e fixen un resumo. A miña sorpresa foi atoparme no xornal do día seguinte a un persoeiro da cultura dicindo: ‘Unha terrorista transmitiu a chegada dos restos de Castelao’. E ou non coñeces a Castelao, o que é vergoñento desde a óptica dun intelectual, ou o coñeces e tratas de enterralo e que non se fale do Castelao político. Por fortuna, moitísima xente amosoume o seu afecto, como fixo Ferrín coa contraportada Tareixa Navaza, a voz da liberdade. Visto desde a óptica actual, sinto orgullo e penso que ninguén se atrevería a facer o que eu fixen no ano 84; e, malia que aquela retransmisión representou un custo profesional para Cribeiro e para min, acepteino moi ben.

O compromiso e o xornalismo son un cóctel perigoso ou a identidade e a coherencia sempre pagan a pena?
Kapuściński dicía que para ser bo xornalista tes que ser boa persoa, e para min ser boa persoa significa non mentir, ser leal. O xornalista é unha correa de transmisión: tes que presentarlle á cidadanía todas as visións dun problema, para que cada quen se faga a súa propia composición. A min considerábanme moi ousada, moi impulsiva. Dicían que facía as cousas sen pensar e que iso podía ter consecuencias negativas para min… Pero é unha cuestión de egoísmo, porque polas noites quero durmir, quero mirarme nun espello e recoñecerme, saber que non teño traizoado ao país do que estou tentando ser voz a través dunha cámara ou dun micrófono.

Un sabor fixado na túa memoria?
O chocolate que tomaba na casa da miña avoa materna, en Mazarelos, co soar das campás das Mercedarias.
Hai alguén imprescindíbel?
Todas as persoas que loitan por mellorar a sociedade.

Como se dixire o converterse en referente da comunicación en Galicia ao tempo que TVE te envía ao faiado? Como vives os anos de mobbing?
Daquela xa estaba a traballar coas feministas, coa asociación galega da muller, cos ecoloxistas, coa xente en defensa do medio ambiente; traballaba cos pacifistas e cos que non querían facer a mili… Era portavoz de moitos colectivos, e participaba en moitas mesas redondas e manifestacións. Que tomara parte en tantas actividades molestaba a quen me castigaba, mandándome ao faiado. Cheguei a sentir unha tristura enorme polo feito de cobrar unha nómina a fin de mes por non facer nada ou simplemente por poñerlle a voz a un texto dun compañeiro, porque a min me negaban a posibilidade de escribir, de saír en imaxe etcétera; pero asumín que non traballaba porque non o quixese facer, senón porque así o quería quen o tiñan que decidir, os comisarios políticos. E eu, para que quen me machacaba non me vise un mal xesto ou unha bágoa, era «la alegría de la huerta». Nunca pensei, mira o que me pasa! E esa era a miña situación cando o BNG me propón entrar a formar parte do Consello de Administración da CRTVG. Porén, eu nunca suspirei por un despacho, ou por ser directora, ou por ser xefa de non sei que! A min o que máis me gustaba era coñecer persoas novas, facer entrevistas, facer reportaxes, facer comunicación.

Ves de renunciar ao premio co que a Xunta de Galicia quería agasallarte no día da muller por mor da decadencia dos medios públicos. Cando o poder moldea a información ao seu gusto, a democracia é pura ficción?
Pura ficción. Considero que a democracia en España é moi fráxil. Non hai máis que ver o que está pasando co Partido Popular e co Partido Socialista! É unha situación dramática e dáme moitísima magoa. Sublévame esa pasividade do «todos son iguais», do «que máis ten», do «xa que estes están no poder, que sigan». A xente non se dá conta da manipulación ata que se converte en parte dos colectivos en conflito. Eu hoxe infórmome fundamentalmente na prensa dixital, onde podo ler artigos de opinión moi bos e onde me contan cousas que os xornais en papel non contan.

Un bo plan para o outono?
Pasar todo novembro metida en Cineuropa. Ver moito cine, moito teatro, ler, e escoitar música.
Ingredientes da túa receita da felicidade?
Tratar conscientemente de non facer mal a ninguén e ser leal cos teus.

En que se parece o Panorama de Galicia actual ao que conducías desde os estudos do pazo de Raxoi? A muller e a cidadanía son máis libres ou o conformismo está a gañar a batalla?
O conformismo está a gañar a batalla. Cando fas un varrido polos informativos das diferentes canles, case todos falan sobre os mesmos temas. É como se houbese un toque de corneta e todo o mundo tivese que falar de a, b, c e punto.

A que persoa, grupo ou institución molestaría máis un libro de memorias de Tareixa Navaza? Non sentes o desexo de contar a túa historia sen censuras?
Os meus amigos dinme que debería escribir as miñas memorias, pero eu digo que non pode ser, porque tería que contar a verdade, e iso sería terríbel para moitas persoas consideradas ídolos e líderes de opinión. As miñas memorias morrerán comigo.

«É tremendo comprobar que, aínda que se teña avanzado moito, a muller segue sen ter cargos de responsabilidade. Na facultade de xornalismo o 90% son mulleres, pero seguen sen acadar cargos de responsabilidade real».

«Para resistir neste país hai que ter fundamentalmente dúas cousas: bo humor e mal leite». Con esta frase lapidaria remata Tareixa Navaza. A voz da liberdade, o documental co que te homenaxeou o Consello da Cultura Galega. Esa combinación resiste ao paso do tempo?
Totalmente. Hai que rirse moito, moitísimo! como se estiveses no ximnasio; e despois hai que ter carácter e non ser submiso. É tremendo comprobar que, aínda que se teña avanzado moito, a muller segue sen ter cargos de responsabilidade. Na facultade de xornalismo o 90% son mulleres, pero seguen sen acadar cargos de responsabilidade real. Levan cultura e sociedade, pero a economía e a política dificilmente lles toca ás mulleres. Segue parecendo fatal que a muller teña criterio e que o defenda fronte a un xefe home, e iso é duro de rillar. Por iso hai que botarlle humor á vida.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Carmen Eixo

150 150 CORALIA

Logo de case corenta anos da apertura do Dado Dadá Jazz Club, primeiro club de jazz de Galicia, a empresaria Carmen Eixo segue a reivindicar a maxia da música en vivo e unha identidade propia para o lecer nocturno do ensanche compostelán, ao igual que fixera Carlos Asorey ata o seu pasamento hai dez anos.

Muller sabia e sensíbel, Carmen Eixo evita sempre ser foco de atención e prefire outorgar aos demais os seus méritos, talvez porque ela, co corazón cheo de melodías compartidas, non precisa aplausos.

Noite tras noite, Carmen Eixo segue proporcionando felicidade a propios e estraños, improvisando esa banda sonora singular capaz de facer irrepetíbel cada noite compostelá.

Grazas a Carmen e ao Dado Dadá, na zona nova o ritmo está máis vivo ca nunca e o jazz continúa a facer historia.

SOCIEDADE

Cal é a melodía que che transporta máis atrás no tempo?
Cada vez que me ven a memoria Ansiedad, cantada por Nat King Cole, volvo moi atrás.

E cal é a primeira melodía que asocias ao Dado?
A Carlos gustáballe moito poñer a Frank Sinatra, e inda que probabelmente non sexa o que máis se escoitaba, é o que eu recordo con máis nitidez.

A apertura do Club en pleno ensanche compostelán en 1980 nos sitúa diante dunha cidade moi diferente á actual. Como era aquela cidade e como encaixou a apertura do local?
Aquela era unha cidade con moitas gañas de vivila rúa e con moita xente nova, pero naquel Santiago non se atopaban nin gran número de locais nocturnos nin espazos con oferta musical diferenciada. Foi nese Santiago no que naceu o Dado ofertando jazz, clásica e folk, uns estilos moi minoritarios que por mor da súa singularidade atraían clientela de todo tipo. Había quen nos visitaba porque se sentía identificado coa música, e tamén quen o facía porque era o local de moda.

E como eran Carmen Eixo e Carlos Asorey naquela época?
Carlos era moi novo naquel tempo. E aínda que el sempre era amábel, por mor da súa introversión non daba moita conversa até coller un chisco de confianza. A Carlos gustáballe moito a maxia e a música, e houbo moita xente que lle colleu aprecio pola súa personalidade diferente e leal. Moitos sentiron o seu falecemento e aínda hoxe seguen visitando o local e lémbrano con cariño… En canto a min, non sei que dicir. Quizais podería falar mellor de min a xente que me coñece.

Carme Eixo, Dado Dadá Jazz Club

«Aquela era unha cidade con moitas gañas de vivila rúa e con moita xente nova, pero naquel Santiago non se atopaban nin gran número de locais nocturnos nin espazos con oferta musical diferenciada. Foi nese Santiago no que naceu o Dado ofertando jazz, clásica e folk, uns estilos moi minoritarios que por mor da súa singularidade atraían clientela de todo tipo».

Ser pioneiros ten connotacións boas e menos boas. Selo do jazz en Galicia foi doado?
Para nós foi un factor positivo. De feito, ás jam session viñan músicos de toda Galicia e até de fóra da comunidade porque non había outro local no que se fixeran. Ademais, a novidade sempre resulta atractiva, até o punto de chegarmos a ter cinco camareiros traballando. Tamén fomos pioneiros na retransmisión en directo dos concertos, iso que agora se coñece como streaming, unha actividade que por mor de dificultades técnicas non puido manterse no tempo.

Co corenta aniversario chamando á porta, a túa análise da evolución do consumo da música en vivo e do ocio nocturno ten moito peso. Para Carmen Eixo, calquera tempo pasado foi mellor? Que queda daqueles inicios?
Agora hai máis oferta cultural, pois a exclusividade é parte do pasado. A competencia obrigounos a agudizar o enxeño, pero a entrada de outros actores tamén favoreceu a adquisición do costume do consumo da música en directo por parte de públicos novos. O ocio nocturno ten cambiado como cambiou a sociedade! Nos oitenta, ao non haber redes sociais, quedábase a unha hora nun local e a xente íase movendo polos mesmos sitios. Era a maneira que había de facer vida social, pero agora a vida social faise desde a casa. O que non creo que cambiara daquela a agora é o obxectivo: divertirse e pasar un rato agradábel, por iso nós sempre procuramos e procuraremos facer o que estea na nosa man para que así sexa. Un sorriso e amosar interese polos clientes non custa nada.

En tempos, a cabina e os vinilos ocupaban un espazo central do Dado. O boom do vinilo entre os consumidores de música gravada pode representar unha nova época dourada para clubs e locais nocturnos?
Penso que si. Que a xente valore máis o traballo que hai detrás da música, tanto da gravada como da que se fai en vivo, sempre é positivo. Que se merque música, dunha maneira ou da outra, axúdanos a continuar.

A listaxe de promesas e estrelas que teñen actuado no teu club é un tesouro para Compostela, pero para ti cales son eses artistas que, até o momento, teñen dado nome ás noites máis inesquecíbeis?
Non sei se debería dar nomes logo de 37 anos, porque vou esquecer moita xente. Tanto os músicos, como os magos, como os clientes habituais merecerían ser lembrados. No Dado temos pasado noites memorábeis con músicos como os que formaban Clunia Jazz, un dos primeiros tríos de jazz -senón o primeiro- de Galicia, e do que formaban parte Nani García, Baldo Martínez e Fernando Llorca. Tamén temos pasado moitas noites memorábeis e forxado estreitas amizades co pianista Abe Rábade, co saxofonista Pablo Sax, ou con magos como Anthony Blake -que estudou en Santiago-, co mago Antón ou con Tamariz, que aínda hoxe nos visita sempre que pode. Gustaríame salientar asemade a gravación do disco en directo de Pedro Iturralde, do que somos produtores, Etnofonías: peregrinaje musical a Compostela, do que moita xente aínda hoxe se lembra. Tamén foron inesquecíbeis as noites de presentación dos dous primeiros discos de Milladoiro.

Desde sempre, figuras de primeira liña e novos valores comparten escenario e aplausos no Dado. Como será este ano no que ás actuacións en vivo se refire?
Hai nomes que poidas anunciar ou o segredo é o mellor aliado das salas? Temos moitas propostas entre mans, pero poucas datas pechadas así que de momento é preferíbel manter o calendario en segredo. O que si podemos dicir é que contaremos con figuras recoñecidas do circuíto estatal. Os tempos cambiaron moito e hoxe, utilizamos as redes sociais para anunciar as actuacións. Para teren a información máis actualizada, os lectores poden seguirnos en Facebook (dadodada.jazzclub).

Cunha paixón tan grande como o Dado, que significa na túa traxectoria Lamas de Abade?
Durante moitos anos, Lamas de Abade permitiume manter contacto con diferentes xeracións de xente nova á que lle gardo moito aprecio, á quen ademais tamén lle gustaba visitar o Dado. Por outro lado, era un sustento económico que nos permitía arriscar un pouco máis no negocio da música. Dei clase no ciclo de próteses dentais até que os problemas de alerxias aos produtos utilizados me impediron continuar, pero aquel tamén era un oficio que me gustaba.

Que é mellor para mirar a vida con tenrura? Unhas lentes sen montura ou as de cu de botella de Juan Tamariz?
Para enfocar a vida non se precisan lentes. Para vela con tenrura o mellor é mirala co corazón. A maxia é consubstancial ao club.

Cal é ese truco que non pasa de moda e cal ese truco que a Carmen lle gustaría dominar?
As aparicións e as desaparicións non pasan de moda. E algo que a min me gustaría dominar para poder utilizalo na vida diaria.

A canción da túa vida?
«My Way» de Frank Sinatra ou «Garota de Ipanema», que tamén é un clásico das jams. Cando as escoito, vánseme os pés sen darme conta.
A noite máis memorábel que lembras?
Hai moitas, pero, por exemplo, recordo un
día en que invitamos a actuar a Juan Tamariz, coincidindo coa súa participación nun congreso. O congreso cancelouse, pero el non nos dixo nada e veu actuar igual. Pasamos horas e horas de conversa e maxia. Xamais o esquecerei.
O día é bo para...?
O día ben aproveitado comporta soños felices. No día podes facer moitas cousas distintas, pero procurando sacarlle o máximo proveito.
Cantas horas dormes nun día normal?
Durmo pouco e mal. A verdade é que nun día normal non soneo máis de 5 horas.
O jazz que é?
É improvisación. Ademais de ser unha arte recoñecida en todo o mundo, o jazz é un estilo de vida.

«Para enfocar a vida non se precisan lentes. Para vela con tenrura o mellor é mirala co corazón»

O Dado é unha declaración de amor en toda regra, pero para que locais con historia como o teu sigan a facer anos e sigan a construír cidade, que mimos necesitan?
Necesitamos apoio, sobre todo, dos clientes. Que valoren o esforzo que se fai á hora de tentar manter intacta a esencia dun local con tantos anos ás costas. É relativamente fácil poñer un local de moda baixando os prezos ou poñendo a música comercial do momento, pero nós preferimos ser selectivos nese aspecto, aínda que nos custe, para conservar o que o Dado quixo ser desde a súa orixe. Tamén é importante o apoio dos medios de comunicación, das administracións públicas e de patrocinadores privados que de cando en vez nos dan un empurrón. Teño que salientar, iso si, que a prensa se porta moi ben con nosoutros. Tamén quero destacar o apoio que estamos a recibir de 1906 para poder continuar programando música en directo.

E cal é a percepción que tes, como empresaria e como integrante do Pleno da Cámara de Comercio, do momento que vive o lecer no Ensanche compostelán en relación á zona monumental? Cara onde vai a noite?
A miña percepción do estado do lecer nocturno quizais non é a máis acertada porque é a hora que a min me toca traballar e non podo ver o que pasa noutros sitios. O que si que penso é que o ensanche está un pouco silenciado con respecto á zona monumental, polo menos no que ao turismo se refire. Non debería haber diferenzas, tendo en conta a escasa distancia que hai dunha punta á outra da cidade. Máis que representar competencia, unha maior oferta hostaleira no ensanche beneficiaríanos. Neste senso, a miña sensación é que a zona se está empezando a mover algo máis e que nestes últimos dous anos se está a apreciar unha interesante reapertura de locais de viños e petiscos, pero tamén que queda moito por facer.

E por último, que é máis doado? facer realidade un soño ou manter ese soño vivo?
As dúas son cuestións que entrañan gran dificultade, pero hai que persistir!

Carme Eixo, Dado Dadá Jazz Club

Entrevista extraída do número 8.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Carlos Villanueva

150 150 CORALIA

Investigador vocacional, Carlos Villanueva Abelairas (Melilla, 1949) é un infatigábel divulgador dos nosos autores. Catedrático de Historia da Música na Universidade de Santiago e experto en sons medievais, encabeza o equipo de investigadores que, baixo o paraugas do Grupo Organistrum, está a estudar o Fondo Andrés Gaos, un tesouro que ven de chegar á Biblioteca América desde Bos Aires, tras a súa cesión á USC por parte do fillo do violinista Andrés Gaos Guillochón. Para Villanueva a Universidade de Santiago de Compostela é a gran caixa de resonancia que nos permitirá recoñecer e converter a obra dun dos mestres máis esquecidos da música galega en patrimonio artístico para todos os galegos.

«Gaos ten a sorte de pertencer a unha familia moi musical, pois que o seu pai, un recoñecido violinista, era o representante do seu cuñado, Canuto Berea, un prestixioso director de orquestra e empresario. De feito, aquel neno prodixio era quen probaba os pianos da tenda de instrumentos ao cargo do seu pai (en Vigo)»

SOCIEDADE

A Biblioteca América da USC ven de recibir a doazón do Fondo Andrés Gaos, cedido polo seu fillo. Como se pode definir a traxectoria musical de Gaos?
Andrés Gaos (A Coruña, 1874 – Mar de Prata, 1959) comeza a súa traxectoria a curta idade como un virtuoso do violín e do piano. Gaos ten a sorte de pertencer a unha familia moi musical, pois que o seu pai, un recoñecido violinista, era o representante do seu cuñado, Canuto Berea, un prestixioso director de orquestra e empresario. De feito, aquel neno prodixio era quen probaba os pianos da tenda de instrumentos ao cargo do seu pai (en Vigo). Foi nesa época na que deu o seu primeiro concerto, aos dez anos de idade, iniciando unha traxectoria fulgurante e gañando os seus primeiros premios.

Non tardou en dar o gran salto a América. Co tempo o propio Gaos chegou a considerarse arxentino.
Primeiramente acada unha bolsa coa que viaxa a París e recibe moitos galardóns e un grande recoñecemento desde aquela plataforma parisiense. Precisamente grazas a este fondo que temos agora en Compostela podemos seguir a súa traxectoria nos seus primeiros anos, que son fundamentais polo enfrontamento de caudais musicais que lle afectaron de preto: a tradición e as novas correntes. En 1895, unha vez que acada a maioría de idade, viaxa a América, a Bos Aires. Alí se inicia como instrumentista e principia un dúo profesional coa súa primeira dona, América Montenegro. É unha época na que pasan moitas cousas tanto na súa vida persoal como na profesional, na que chegará a abrir o seu propio conservatorio, fará xiras de concertos por toda Europa, casará novamente -con Luisa Guillochón-, e trasladarase temporalmente a París, para máis tarde instalarse definitivamente en Bos Aires onde traballará como profesor, chegará a ser catedrático de violín e, en certo momento da súa vida, terá un cargo importante como inspector de ensino secundario. En todos estes anos, rexistramos unha serie de obras que Andrés Gaos irá transformando co paso do tempo, como é o caso da suite romántica retocada por el mesmo e logo convertida en Las montañas de Galicia, en 1953. Asemade, continúa a súa tarefa como compositor; non con moita obra, pero si dunha calidade extraordinaria.

«O seu problema é o mesmo que o de Manuel Quiroga ou Jesús Bal y Gay, por exemplo. Todos os autores que tiveron que saír de Galicia, aínda que neste caso non fose por mor dun exilio, senón pola emigración, sufriron este descoñecemento pola falta de estudo da súa obra, sobre todo aqueles que non tiveron relacións cos centros galegos»

«Gaos era un músico de tradición, moi afrancesado e cunha liña tardorromántica. Formouse ademais alí, en París, coas influencias de mestres como Saent-Saëns ou Cesar Frank, e lonxe da agresividade dos novos compositores como Stravinsky. El non pertencía ao circulo de músicos da vangarda que, naquel entón, era moi exclusivista, algo que hoxe non ocorre»

Gaos é considerado como o maior representante da escola española de violín, e a pesar de isto, é un dos grandes esquecidos da historia da música galega. Por que? Semella un paradoxo.
O seu problema é o mesmo que o de Manuel Quiroga ou Jesús Bal y Gay, por exemplo. Todos os autores que tiveron que saír de Galicia, aínda que neste caso non fose por mor dun exilio, senón pola emigración, sufriron este descoñecemento pola falta de estudo da súa obra, sobre todo aqueles que non tiveron relacións cos centros galegos. Gaos, en cambio, tivo moita participación, no de Bos Aires.

Vostede encabeza o grupo de traballo encargado do estudo deste legado. Cales son os eixes deste patrimonio musical?
O fondo presentouse oficialmente na USC no mes de outono. É unha especie de continuación dun primeiro legado, tamén doado polo seu fillo, ao Concello da Coruña. A súa man é fundamental porque puxo en orde todo o patrimonio musical do seu pai: cartas, fotografías, algunha delas á carón de Camille Saint-Saëns, por exemplo, cadernos de xiras ou recortes de prensa. Consérvanse boa parte das setenta obras que compuxo, moitas delas manuscritas, e algunhas sen estrear. Tamén cartas con outros compositores, como Tomás Bretón ou Pau Casals, a quen por certo chega a facerlle a dedicatoria dunha obra para violonchelo e piano. Esta doazón é como un agasallo! O profesor Xoan Trillo aconsellou a Gaos Guillochón depositala na nosa Universidade por ser o lugar máis axeitado para acometer o estudo, divulgación e catalogación da obra do seu pai e, tal e como o propio Gaos desexaba, que o seu fondo se custodiase finalmente en Galicia.

Hai na obra de Gaos desinterese polas novas tendencias musicais?
Gaos era un músico de tradición, moi afrancesado e cunha liña tardorromántica. Formouse ademais alí, en París, coas influencias de mestres como Saent-Saëns ou Cesar Frank, e lonxe da agresividade dos novos compositores como Stravinsky. El non pertencía ao circulo de músicos da vangarda que, naquel entón, era moi exclusivista, algo que hoxe non ocorre. Ademais, a vida musical e persoal de Gaos ten un punto de inflexión importante en 1937 coa súa participación na Exposición Internacional de París. A falta de afondar máis, sabemos polas moi divulgativas biografías de Rosa María Fernández ou Xulio Andrade, que a presenza do mestre marcouno, por tratarse dun estranxeiro, dun emigrado que chega a París para representar a Arxentina. E por riba, tocando obras do seu propio repertorio e deixando fóra a moitos compositores de vangarda. Esta ruptura tamén nos dá claves para entender a elección do xeito de escribir ao antigo estilo.

A falta de material para afondar na súa obra é determinante. Cando comeza o movemento da recuperación da súa traxectoria?
Comeza cando Rodrigo de Santiago se atopa coa obra do autor ao ser nomeado director da Banda de A Coruña. O seu labor é moi importante para dar a coñecer a figura de Gaos. Tamén xogou un extraordinario papel Ramiro Cartelle que fundou a Asociación Musical que leva o nome do compositor e foi artífice da doazón á cidade da Coruña de parte do seu arquivo, así como de dous violíns. E logo está o labor, non suficientemente valorado de Juan Trillo, que xunto a Víctor Pablo Pérez comezou a mover a parte editorial das obras de Gaos.

Un dos obxectivos que se marca o grupo de traballo que vostede dirixe e unha nova monografía para afondar no estudo de Gaos. Falta quizais a día de hoxe unha biografía definitiva do autor?
Eu creo que a palabra «definitiva» nestes momentos non aparece. Montserrat Capelán fará este estudo e para levalo adiante temos moitísimo material novo, máis de 150 cartas e extraordinario material gráfico. Por exemplo, posibelmente haxa temas políticos sen destapar, moita música inédita e unha importantísima achega da prensa da época. Cambiarán cousas porque antes coñecíase menos sobre Gaos. Vai ser unha obra moi importante que non vai desautorizar a ninguén, senón que vai completar todo o que se fixo até agora.

Que obxectivos se marca o seu grupo para a posta a punto deste fondo documental?
A presenza do fondo en Compostela é, por exemplo, a gran ocasión para investigar sobre a vida e obra de Andrés Gaos nunha tese doutoral. Pero non vexo esta oportunidade como un traballo individual senón como a ocasión para levalo a cabo en equipo. Eu creo que temos a débeda e a obriga de dar a coñecer a Andrés Gaos. Editar a súa obra descoñecida e crear no público esa necesidade. Esta é a ocasión perfecta para que as súas composicións se interpreten, non sei se dun xeito definitivo, pero si necesario. Sabemos dalgún instrumentista, como é o caso de Florian Vlashi, que gravou algunha das obras do músico galego, as súas habaneras ou sonatas, pero toda esta produción non está regulada nos conservatorios, nin a súa música nin a de ningún autor galego. É por iso polo que estamos en contacto coa Orquestra Sinfónica de Galicia e a Real Filharmonía de Galicia, para levar a cabo monográficos de Gaos na tempada 2018-2019.

A liña musical das súas composicións -máis preto da tradición que da vangarda- é outra das claves da investigación?
Temos que desentrañar o motivo polo que un compositor de tanta calidade non compuxo máis obras. Desde o ano 1936, Gaos non fai practicamente obra nova salvo algúns arranxos. Está un pouco como fóra de tempo, aínda que iso tamén pasou aquí con outros autores. Isto pode estar relacionado con movementos políticos, de relacións profesionais ou incluso da política cultural daqueles momentos. No seu caso, os movementos de vangarda eran moi exclusivistas e agresivos, e Gaos non camiñaba da súa man. Agora, por exemplo, hai un maior eclecticismo. Eu ensino música e mostro o máis moderno pero tamén intento facer comprender o anterior. Dubido moito que, coa calidade desas obras, Gaos non tivera máis encargos. Por que? Esta é unha das chaves do estudo.

«Eu creo que temos a débeda e a obriga de dar a coñecer a Andrés Gaos. Editar a súa obra descoñecida e crear no público esa necesidade. Esta é a ocasión perfecta para que as súas composicións se interpreten, non sei se dun xeito definitivo, pero si necesario»

«Temos que desentrañar o motivo polo que un compositor de tanta calidade non compuxo máis obras. Desde o ano 1936, Gaos non fai practicamente obra nova salvo algúns arranxos. Está un pouco como fóra de tempo, aínda que iso tamén pasou aquí con outros autores»

No ano 2019, cumpriranse sesenta anos do pasamento de Gaos. Podemos xa anunciar un seminario internacional e unha exposición?
Estamos buscando apoios porque pretendemos que sexa unha operación institucional. De cara a este fin a Universidade de Santiago xa comezou os contactos. Mais o catálogo definitivo non sairá até a tempada 2018-2019. Será o primeiro paso para atraer ao público, paso que debe ir en paralelo ás tarefas de restauración dos violíns do fondo, un deles de fins do século XVIII e outro de 1928. E, xunto a todo isto, temos que avanzar no seu estudo, involucrando ao público de toda Galicia para poder difundir a súa obra.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Montse Rivera

150 150 CORALIA

Montse Rivera (Vigo, 1969) confésase feliz. Vive da súa paixón: a música tradicional galega e a súa transmisión. Profesora de canto, baile e pandeireta, reputada conferenciante sobre as vicisitudes do folclore e a súa práctica, experta na historia do traxe, Rivera é unha das seis mulleres que forman Leilía, talvez o grupo de pandeireteiras con máis sona do país. Dentro de dous anos celebrarán o seu 30 aniversario. Logo de cinco discos, preparan «un moi especial».«Trinta anos non se fan todos os días», explica divertida, «e menos sendo case as mesmas que cando comezamos agás unha, que se incorporou aos dous anos, e o gaiteiro, que caeu polo camiño».

«A música está dentro dun mundo, dun modo de vida. Cando ese modo de vida desaparece, queda sen o seu espazo. Nós podemos recoller o seu recordo. E este recordo non é algo puro. A música tradicional non é algo puro»

SOCIEDADE

Que é a música tradicional?
Difícil pregunta. O que recollemos gravando as señoras que recordan esa maneira de divertirse anterior á entrada da radio, a televisión e os ritmos modernos. Pero hai que fialo ben, porque moderno tamén se pode considerar un pasodobre. De feito, hai escritos de finais do XIX que falan de que o pasodobre é unha música allea. Porén, tivo un sabor galego, do pobo. A música tradicional ten que transmitirse oralmente e formar parte da vida das persoas. Se antes unha muller tocaba a pandeireta, non era por ir a clases de pandeireta. Tocábaa porque a súa nai tocou, porque a súa avoa tocou, formaba parte da súa vida. Aprendía do mesmo xeito que aprendía a zurcir, a ir ao campo…

Era un elemento máis dos saberes cotiáns, prácticos.
Exactamente. Esta música, este xeito de cantar, este xeito de divertirse é a tradición. Non se pode coller como un elemento á parte. A música está dentro dun mundo, dun modo de vida. Cando ese modo de vida desaparece, queda sen o seu espazo. Nós podemos recoller o seu recordo. E este recordo non é algo puro. A música tradicional non é algo puro. Pasa polo saber das persoas. Medra con elas, cambia con elas. Hai quen di que Leilía fai agora música tradicional. Eu creo que non xorde do mesmo sentimento, da mesma necesidade. Non ten a mesma funcionalidade.

Cando comezastes a recoller folclore, en que estado atopastes ese patrimonio?
Había moitísimo que recoller, moitísimo que recuperar, moitísima xente que sabía e que aínda tiña capacidade física, e memoria, para transmitilo. Pero non o valoraba. Agora vas onda unha señora gravala e xa sabe a que vas. Viuno pola tele, escoitou na radio falar disto… A finais dos oitenta tiñamos que enfrontarnos ás reticencias da persoa, que vía chegar un grupo de rapaces e preguntarlle por algo que había trinta ou corenta anos que non facía. E ao seu fillo, que non entendía e desconfiaba. Téñennos botado das casas. De estarmos sentados coa señora nunha mesa, chegar o fillo: «Vides aquí rirvos da miña nai, fóra». Hoxe non pasa. Unha vez na zona de Negreira fomos onda unha señoriña, vestida de negro. Contámoslle que vimos de Santiago e que queriamos recordar como eran os cantares, os bailes de antes. Do fondo da casa saíu o fillo, que escoita e di: «A miña nai non sabe nada diso». Entón a señora mira para o rapaz e di: «E ti que sabes se sei ou non sei?». Agarra a pandeireta e ponse a cantar. Somos un pobo que temos unha habilidade brutal para esquecernos do noso pasado.

«A música tradicional ten que transmitirse oralmente e formar parte da vida das persoas. Se antes unha muller tocaba a pandeireta, non era por ir a clases de pandeireta. Tocábaa porque a súa nai tocou, porque a súa avoa tocou, formaba parte da súa vida. Aprendía do mesmo xeito que aprendía a zurcir, a ir ao campo...».

«Agora vas onda unha señora gravala e xa sabe a que vas. Viuno pola tele, escoitou na radio falar disto... A finais dos oitenta tiñamos que enfrontarnos ás reticencias da persoa, que vía chegar un grupo de rapaces e preguntarlle por algo que había trinta ou corenta anos que non facía»

«Dentro de 50 anos o que nós facemos con Leilía vai ser música tradicional. Para min, a verdadeira renovación é cando vas a clases, aprendes, e logo es capaz de usar esa música para pasalo ben, para divertirte, na túa vida, cos amigos»

De onde che veu o interese pola tradición musical?
Segundo conta miña nai, non paraba quieta e entón meteume en baile. En Vigo bailaba. Cheguei a Santiago e meus pais buscaron onde puidese seguir. Entrei en Cantigas e Agarimos. Vin que detrás do escenario había algo máis. O director, Anxo Sanmartín, levounos a algunha recollida. Foi unha fascinación. Entón, un grupiño decidimos botarnos a recoller. Nese grupo de xente estaba xa Felisa Segade, que é compoñente de Leilía. Para que te fagas unha idea, na primeira recollida que fixemos ninguén levaba cámara de vídeo.

Lembras onde foi?
Foi en Gonte, en Negreira.

Queda folclore por recoller?
Quedar queda. Aínda estiven a fin de semana pasada nunha aldea de Covelo. Era unha señora que estivera na emigración e volveu hai cinco anos. É un bo foco de información, porque non estivo mesturada coas cousas que complican agora a recollida.

Por exemplo?
A televisión. Abriu portas, e xa non tes que explicar a que vas. Pero tamén fai que a xente aprenda. Recordo unha recollida onde a señora estaba bailando. No baile, os puntos dunha zona teñen algo común, unha relación de movementos. E a señora fixo un punto que non me cadraba. Dígolle: «Mire, este punto que acaba de facer, que bonito é. De onde é?». «Ai, gústache?», responde, «pois aprendino no Luar». Téñenme cantado en recollidas cousas que eu cantei en Leilía. Como te dás conta? En Galicia non temos cancións. Temos coplas e ritmos. Mestúranse aleatoriamente. Hai versos que teñen a súa propia melodía, pero non é o normal. Cando tes recollidas 50 coplas, escolles tres, pólas nunha orde, grávalas así. Se unha señora canta esa mesma melodía con esa orde determinada de coplas… Pode ser unha casualidade, pero é moita casualidade! Outra cousa que acontece é que a memoria non é moi fiábel. Unha señora pódeche dicir que esa canción a aprendeu do seu pai e non. E non che está a mentir.

Digamos que aínda queda folclore mais non no estado de pureza -é unha palabra problemática- en que estaba hai trinta anos.
A ver, nunca foi puro. Nunha recollida nunha parroquia, as señoras estaban tocando dun xeito que non era desa parroquia. Cando levabamos unha hora e pico da mesma maneira, pregunto: «Aquí non tiñan outra maneira de tocar a jota?». «Ai, si», contestan, «pero como xa fomos ao Luar hai tres meses e queremos volver, estamos a ensaiar esta para ir». «E esta de onde é?», insisto. «Pois aprendéunola o señor Manolo». «E el onde a aprendeu?». «Ai, o señor Manolo é dun grupo de baile de Carballo». Está ben, é precioso. É o que acontece cando non temos un estudo serio de como era o folclore antes.

A música tradicional é produto dunha maneira de vivir, de traballar, de relacións sociais que desapareceron. Daquela, como se renova?
Dentro de 50 anos o que nós facemos con Leilía vai ser música tradicional. Para min, a verdadeira renovación é cando vas a clases, aprendes, e logo es capaz de usar esa música para pasalo ben, para divertirte, na túa vida, cos amigos. Tradición pura a recuperar? É o de menos. O importante é que estea na vida.

Por que a pandeireta e o canto están asociados á muller?
A resposta firme non a sei, habería que falar cun historiador ou cun musicólogo. Teño a miña teoría. A chave atópase en como estaba organizada a diversión. Cando chegaba a tardiña, xuntabámonos para a festa, o que se chamaba serán, foliada, rúa, ruada… As mozas eran as encargadas de organizala. Á noitiña. Imaxina dúas mulleres polo monte adiante para ir a outra vila. Non, as mulleres quedaban no lugar. Elas cantaban e eran os mozos os que ían de vila en vila bailando cunhas, cantando con outras… As mozas eramos as encargadas de manter a música. E se tiñas boas cantareiras ías ter xente no teu serán. Por outra banda, hai moitos traballos ligados ás mulleres. Algúns teñen cantos e mantéñense. Despois, se eras home, tiñas outras maneiras de acceder á música. Podías tocar a gaita, outro instrumento…

Porén, agora xa hai moitas mulleres que tocan a gaita. Mais pandeireteiros homes non tantos.
Si que hai. E con forza. Non só a nivel escolas, senón figuras relevantes. O primeiro grupo de pandeireteiros foi Pandeiromus, nos anos 90. No baile tamén hai cada vez máis homes, cando antes era a muller a que tiña que bailar, porque era a maneira que había de ligar.

A discoteca.
É o mesmo. Cando dou clases digo: «vós agora ides á discoteca para botar uns bailes. Fostes a clase? Non. E por que sabedes? Porque mirades a outros e imitades!» Así é como se aprende. Que pasa? Que non era unha vez á semana. Ao mellor había tres ou catro oportunidades de botar unha baila. Cando falas coa xente, diche: «Nós viviamos cantando, iamos cantando aos sitios, mentres traballabamos…» Era unha maneira de facer a vida máis fácil. Que a vida era moi dura. Pensar que a aldea era bucólica e pastoril, nada. Cando se xuntaban para as fiadas acababan cantando e bailando, pero primeiro fiábase.

Moitas horas seguidas.
Ou nas labradas, sobre todo na zona de Pontevedra. Acababan de sachar o seu cabeceiro e as que remataban collían o sacho e púñanse a bater nel cunha pedra. Cantábanlle ás que aínda estaban traballando. Cavabas e aínda che quedaban folgos para agarrar o sacho e cantar.

«Cando falas coa xente, diche: «Nós viviamos cantando, iamos cantando aos sitios, mentres traballabamos...» Era unha maneira de facer a vida máis fácil. Que a vida era moi dura. Pensar que a aldea era bucólica e pastoril, nada. Cando se xuntaban para as fiadas acababan cantando e bailando, pero primeiro fiábase»

Esa relación da música co traballo desapareceu. Agora vincúlase, sobre todo, ao lecer, ao entretemento.
Era unha maneira de levar o traballo doutro xeito. Logo, a música tamén é comunicación. As coplas non se botaban porque si. Estou tocando a pandeireta e aquela moza está cun rapaz que antes estivo comigo. Pois canto: «Adivírtete rapaza / cun rapaz que xa foi meu / ti zúgalles os ósos / que a carne cominlla eu». A outra rabeará, e botará unha resposta. Era unha maneira de que os problemas, as rifas e as deficiencias do día a día non quedasen dentro. Non se pode entender a música sen entender o entorno que a xerou.

Ocupou un lugar semellante en todas as culturas. A industria e o capitalismo cámbiano todo.
Todo mudou. A realidade é outra, nin mellor nin peor. Temos que aprender dos tempos de antes e collermos o que nos vale para agora. Eu podo vivir no século XXI pero son galega e teño un pasado. Se o coñezo e se o gozo, achegarei algo ao mundo.

Foi difícil de tomar a decisión de que Leilía superase a mera conservación da tradición e engadise arranxos e outros instrumentos?
Moi difícil. Houbo un debate. Sempre dicimos que Suso de Toro deu o empurrón final. Uns días antes tivéramos unha xuntanza entre nós en que falamos de que facer, que non facer… Por coincidencias, Suso organizaba un programa para A Mandrágora e decidiu levar a Leilía. Reunímonos. Púxose a falar e era como se Suso estivese na nosa reunión e solucionase todas as nosas dúbidas. Aínda que para min o primeiro traballo de Leilía será sempre do que máis orgullosa me sinto. Fomos moi valentes. Facer un disco con música, con arranxos, é máis asumíbel. Pero facer un disco de pandeireta e voz, intentando manter os tons, os xeitos…

A partir do segundo traballo o grupo empeza a ter repercusión. Entrades no circuíto folk. Como foi ese traxecto cunha música tan radical para o ouvido contemporáneo como a vosa?
Os traballos musicados xa se adaptan mellor ao ouvido moderno. Agora todo o mundo sabe o que é unha pandeireteira. Pero cando sacamos o primeiro disco non che era así. Recordo a primeira vez que subimos a un escenario un pouco grande, que foi aquí [en Santiago] na praza de Cervantes, no concurso da Cidade Vella. A praza chea de xente. Subir subimos pero…. a ver como baixamos [ri]. Daquela pensabas na música de Galicia e pensabas en gaita, nunca en pandeireta. Empezaban a sacala os grupos de baile, de onde nacemos nós.

Hai algún lugar de Santiago que xogase un papel importante en Leilía?
Se eu en vez de empezar a bailar en Cantigas e Agarimos cando vin para Santiago empezara noutro sitio, ou se non viñera para Santiago, non sería o que son. O mesmo Felisa ou Merchi. Cando penso en Santiago penso na Cidade Vella. É un sentimento, non é algo lóxico, o que vou dicir, pero estás pedras, este sentir, é como se a música estivese dentro e houbese que sacala para fóra. A forza que ten Santiago non a ten outra cidade.

«Cando penso en Santiago penso na Cidade Vella. É un sentimento, non é algo lóxico, o que vou dicir, pero estás pedras, este sentir, é como se a música estivese dentro e houbese que sacala para fóra. A forza que ten Santiago non a ten outra cidade»

Entrevista extraída do número 8.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Luz Fandiño

150 150 CORALIA

Poeta da realidade e da esperanza, activista de primeira liña e compostelá de memoria prodixiosa, Luz Fandiño (Santiago, 1931) é unha irrepetíbel forza da natureza á que os anos lle outorgaron grandes doses de sabedoría e unha mirada transparente coa que asomarse sen rede ás virtudes e defectos do xénero humano.

Farangulliña de neve, de 1998, O pracer de envellecer, de 2014, e Espiñas e pensamentos, de 2016, gardan a esencia da súa obra, auténticas ventás a través das que asomarnos a ese mundo imperfecto que Fandiño mira con confianza, convencida de que «só os nenos e as nenas poderán salvar a terra».

De afirmacións rotundas e sorriso sincero, Fandiño, nena da guerra e a posguerra á quen a literatura salvou dos horrores da emigración e da vida, ábrenos neste número as portas da súa casa e as das súas lembranzas e anhelos.

«Lembro unha mestra que ía para monxa, da que eu como nena que era non sabía dicir se era máis fea que mala ou máis mala que fea. Aquela mestra da Milagrosa tomouna cunha amiguiña miña galegofalante, que coma min tiña as manciñas cheas de frieiras. A mestra poñíaa diante de todas as rapazas para tomarlle a lección, pero a nena por cada palabra en castelán dicía catro en galego, así que a mestra batíalle coa regra nas manciñas cheas de frieiras ata facerlle sangue, e a continuación poñíalle unhas orellas de burro de cartón e un cartel nas costas que dicía: «Yo no se hablar. Yo soy una burra». A aquela rapaza eu nunca lle escoitei un laio, a pesar dos ríos de bágoas que lle caían pola cara mentres a mestra a paseaba por toda a escola para que as demais rapazas se burlaran dela»
«A min exaspérame que xente da miña idade non se lembre de nada. Acorda, acorda. Como non van lembrar! Ata lembro que cando chegaban as alfarrobas á estación para alimentar os cabalos do exército, iamos ver se caía algunha porque a nós sabíannos a chocolate, sabíannos de marabilla! E se lles cantabamos algo aos soldados dábannos máis alfarrobas, así que cantabamos, por un cacho de pan e sen el tamén cantabamos! Cantas artimañas infantís! Así é que agora, cando visito os colexios, o que lles digo aos nenos e ás nenas e que coiden a súa escola como se fose a súa casa»

SOCIEDADE

Como era ser nena na Compostela dos anos trinta?
Era pasar moita fame, pasar moito frío e moito medo, polo ensino que nos daban as monxas na escola; e, aínda así, xogar xogabamos, porque axudaba a espantar a fame; que eu comín pan de todas as cores. Naquela Compostela case que era un delito rir ou xogar. E se era na Semana Santa, non che digo nada! Como nos reprochaban que nos puxeramos a xogar ao carón do noso postiño de castañas e froita na praza de Mazarelos. Tamén nos dicían que ao crego lle había que contar todo, mesmo os pensamentos e contestarlle a todo, pero eu nunca lle dixen que a miña nai era atea. Era consciente de que dicilo podía ser a morte dela. Así era ser nena naquela Compostela.

E a ensinanza? Como era?
Lembro unha mestra que ía para monxa, da que eu como nena que era non sabía dicir se era máis fea que mala ou máis mala que fea. Aquela mestra da Milagrosa tomouna cunha amiguiña miña galegofalante, que coma min tiña as manciñas cheas de frieiras. A mestra poñíaa diante de todas as rapazas para tomarlle a lección, pero a nena por cada palabra en castelán dicía catro en galego, así que a mestra batíalle coa regra nas manciñas cheas de frieiras ata facerlle sangue, e a continuación poñíalle unhas orellas de burro de cartón e un cartel nas costas que dicía: «Yo no se hablar. Yo soy una burra». A aquela rapaza eu nunca lle escoitei un laio, a pesar dos ríos de bágoas que lle caían pola cara mentres a mestra a paseaba por toda a escola para que as demais rapazas se burlaran dela.

Como Galicia, a súa casa foi un matriarcado de libro?
Foi. Na miña casa non había homes. Na miña casa eramos a miña nai, a miña avoa, a miña irmá e mais eu; e, cando había que solucionar algo, tiñamos que facelo as mulleres. Alí non había un home ao que lle tiveramos que render acatamento nin que nos solucionase problemas. A miña nai traballaba de serventa e a miña avoa ía ás aldeas buscar verduras que logo vendía no mercado. Tamén era a escribinte e a lectora das cartas das peixeiras que non sabían escribir nin ler. A avoa era moi querida, e para min resultou extraordinaria. Foi á escola dous anos e lía a Verne e a Dumas. Tiña un galego fermoso, pero ás súas fillas e ás súas netas tiña que falarlles en castelán… Como me gustaba andar con ela por Compostela!

Cantas Maruja e Coralia hai na súa memoria de Compostela?
Elas eran curmás do meu pai. Curiosamente, eu era filla dun policía e elas dun anarquista! Foron unha pincelada de alegría en Compostela, dúas mulleres ás que tolearon, dúas modistas e bordadoras ás que ‘visitaban’ a calquera hora do día ou da noite e ás que lle tiraban todo; incluso se falaba e se fala de que foran violadas pola policía no Pedroso. Aquí tiñamos tolos ou que se facían os tolos, porque era do único xeito no que se podían dicir catro palabras. Lembro, por exemplo, a Modesto o churreiro, un home dunha intelixencia incríbel, do que todo o mundo dicía que estaba tolo, e que como tal actuaba. Dunha vez que estivemos seis meses sen graxa nin aceite, Modesto colgou diante do concello unha tixola toda esfuracada cun papeliño que dicía: «Ya que no tengo aceite ni grasa, ¿para qué te quiero en casa?». E noutra ocasión chamou á Fiscalía de Taxas, que era a que distribuía o racionamento, pedindo que o puxeran con Alí Babá. Do outro lado contestáronlle: «¡Aquí no hay ningún Alí Babá!», e entón pediu falar cun calquera dos corenta ladróns. Tamén lembro a Joseíño o da guerra, un home que non se metía con ninguén, que pedía só cando tiña fame. Joseíño, que debuxaba moi ben avións bombardeando e que falaba da III guerra mundial, xuntou un día uns cartiños no seu tangarolo e foi comer a potaxe á Cociña Económica. Logo de servirllo, a monjita comprobou que lle faltaba un patacón de peseta e de inmediato quitoulle o prato de diante. El, perturbado e esfameado, empezou a chamarlle de todo. De inmediato, as monxas chamaron a Garda Civil que lle rompeu o peito a culatazos. Sacaron o cadáver pola parte de atrás, onde atendían as peixeiras mentres se acometían unhas obras na Pescadería Vella e que, cando viron aquel espectáculo, se ergueron cos coitelos contra a Garda Civil e contra as monxas. A miña avoa, que o presenciou todo, describiuno como o peor crime da guerra. E, namentres as mulleres do peixe estiveron alí, non deixaron que as monxas volveran abrir aquela porta baixo ameaza de liquidalas. Por un patacón! E, pese a ser moitos os que coñecían estas historias, a xente calaba. Polo medo.

A guerra e a posguerra roubáronlle a infancia a Luz Fandiño?
Da guerra non me acordo moito; só do que me contaban a miña nai e a miña avoa. A posguerra foi o peor. Os toque de queda e os coche da Falanxe rompendo o silencio. O ir e vir, de porta en porta, se podían sospeitar que eras republicano ou comunista… Estando eu na Arxentina, atopeime con dous velliños que estiveran agochados na nosa casa; un cunha pena de morte enriba e o outro, Ramiro, con dúas. A nosa casa no Sar tiña unha saliña, un cuarto e a cociña, en cuxo desnivel se agochaban ambos os irmáns e onde tiñan que estar deitados. Eles baixaban para asearse e para comer, cando había algo que comer. Escoiteilles dunha vez falar, e disto acórdome moi ben, sobre as penas de morte. A miña nai non entendía para que lle puxeran dúas penas de morte a Ramiro, se cunha vez que o mataran xa chegaba, ao que el replicou que había quen tiña cinco penas, por se viña un indulto co que podía librar dúas! Foi moito terror. A min exaspérame que xente da miña idade non se lembre de nada. Acorda, acorda. Como non van lembrar! Ata lembro que cando chegaban as alfarrobas á estación para alimentar os cabalos do exército, iamos ver se caía algunha porque a nós sabíannos a chocolate, sabíannos de marabilla! E se lles cantabamos algo aos soldados dábannos máis alfarrobas, así que cantabamos, por un cacho de pan e sen el tamén cantabamos! Cantas artimañas infantís! Así é que agora, cando visito os colexios, o que lles digo aos nenos e ás nenas e que coiden a súa escola como se fose a súa casa.

Conseguiu a emigración arrebatarlle a xuventude?
Houbo quen triunfou. Ou te explotaban ou explotabas e eu, como para explotar non sirvo, fun explotada miserabelmente; pero non fun a única, oxalá fora a única! Iamos reclamados cunha carta, como se dun contrato de traballo se tratara, por xente da familia. No meu caso foron unhas curmás da miña nai. Durante tres anos puxéronme a traballar no Hotel Normandía de Miramar, que estaba a 550 km de distancia de Bos Aires, pois con máis de medio millón de galegos na provincia de Bos Aires, xa non nos deixaban traballar a menos de 500 quilómetros da capital. En principio ía para axudar na cociña, pero carguei con todo: lavar as sabas a man, pasar o ferro… Nunca souben canto gañaba porque era a curmá da miña nai quen ía cobrar, porque eu daquela era menor. Entón, as mulleres eramos menores ata os 25 anos! Foi duro, moi duro. Foron os anos mais amargos da miña vida, porque aquí pasei fame, pasei medo, pasei frío, pero tiña o agarimo da miña nai e da miña avoa. Pero a miña nai faleceu no 51 e eu embarquei xusto ao ano. Lembro a pobriña da miña avoa chorando e pedíndome que non marchara. Foi arrepiante! Esa mesma escena volvín vela despois en moitas aldeas: a das nais desfeitas despedindo os fillos que sabían que non ían volver ver.

Vostede escribiu que «O pan do emigrante non é pan de envexar». Coñecemos realmente a verdadeira historia da nosa emigración?
En absoluto! Para don Manuel Fraga non eramos emigrantes, que no pasaporte ben o poñía: pasaporte turístico apto para todos os países do mundo menos Rusia e satélites. Outros emigrantes coma min téñenme dito que non eran emigrantes senón turistas! Daquela non sabiamos de onde saiamos nin cara a onde iamos. Eu non podía imaxinar sequera a inmensidade do mar.

«Ou te explotaban ou explotabas e eu, como para explotar non sirvo, fun explotada miserabelmente; pero non fun a única, oxalá fora a única!»

Descubriu a riqueza da lingua e da literatura galega no Centro Galego de Bos Aires. Os libros eran daquela a única maneira de alixeirar o horror da emigración?
A Bos Aires fun traballar de sirvienta. Na capital, pagando a cota do Centro Galego, tiñamos médicos, e un día que acompañei unha amiga á farmacia do Centro, mentres a agardaba observei un expositor cun libro aberto polo poema «Meu carriño!» que lin chorando. Lin e relín aquel poema de Cabanillas que me aflixía, porque me vía nel. Eu quería aquel libro! O bo do bibliotecario, o señor Ares, explicoume entón que alí podía ler o que me dera a gana. Os ollos debéronseme poñer coma os dun meniño onde se venden xoguetes! E, desde aquel día, regresei á biblioteca todos os xoves. O señor Ares, para empezar, deume a ler un libro de Rosalía. Léndoa ría e choraba, así que chegou un momento no que o bibliotecario me tivo que dicir que entendía que Rosalía me emocionase, pero que debía comprender que alí non se podía nin rir, nin chorar e aínda menos falar en alto porque distraía os demais. Despois de Rosalía, viñeron Curros e os demais.

Pero cando principiou o seu idilio coa poesía? E, en que momento soubo que a poesía e Galicia eran unha mesma cousa?
Lendo a Rosalía comenteille ao señor Ares que me gustaría saber escribir en galego ao que el me dixo que o fixera. Eu non sabía, pero el confiaba en min. Vostede -dicíame- escriba como lle saia, que logo collemos o mataburros -o dicionario- e corriximos. Comezaba a saber o que era ser galega e castigueime dous anos sen ler nada en castelán ata eu sentir que soñaba en galego. O bibliotecario dixérame: «cando vostede teña soñado en galego terá recuperada a nosa cultura e a nosa palabra». E, cando cheguei a soñar en galego, escribinlle a carta que lle debía á miña irmá desde había tempo, e escribinlla toda en galego. Cando lla ensinei ao señor Ares, animoume a seguir escribindo todo o que eu sentía e así o fixen. Foi como abrir unha fonte. Seguín escribindo ao tempo que choraba, e para cando escribín «Soedade» xa tiña recuperado a miña verdadeira identidade.

«Aquí tiñamos tolos ou que se facían os tolos, porque era do único xeito no que se podían dicir catro palabras»

Que importancia ten a súa estadía en Francia e acontecementos como o Maio do 68 no seu activismo?
Creo que iso mo inxectou a miña nai nos seus peitos, porque ela era unha muller revolucionaria. O París do 68 foi, con todo, unha escola incríbel! E cando Paco Ibañez actuou no Olympia tiven que ir escoitalo, porque non podía quedar na casa. Foi un movemento que paralizou París, se ben a min sempre me produciu tristura escoitarlle dicir á nosa xente que os franceses facían aquelas concentracións porque non querían ir traballar. Como podían ignorar que estaban a loitar polos seus dereitos e que a súa loita repercutía en nós! A miña irmá sempre me reprochaba que fora ás manifestacións: dicíame «¡deja a los jóvenes!». Eu, entón, facíalle lembrar que a nosa nai pelexara por calquera fillo ou filla, polos seus e polos dos demais; e iso ela non mo podía retrocar. E é que a min dáme igual que me digan que son unha vella da terceira, da cuarta ou da quinta idade!

A rebeldía é patrimonio da mocidade ou é unha actitude sen idade?
Eu son unha privilexiada, porque estou rodeada de rapazas e rapaces; aínda que non querería que me idealizaran porque iso é moi malo, que fallos témolos todos e todas. E eu téñoos. Que eu son consciente da miña ignorancia. Eu de nova non me aceptaba e agora mírome no espello e dígome: «Luz, fas unha vella churrusqueira!» E estou orgullosísima dos meu anos, así que cando vou á televisión non quero que me maquillen, que despois de cebado o rabo…!

Vostede ten escrito que os soños dos desherdados son os soños máis fermosos. Para pechar a entrevista, con que soña hoxe Luz Fandiño?
Soño co día no que ninguén teña que emigrar e tamén soño co día no que ningunha criatura pase fame de escola e de pan!

«Eu de nova non me aceptaba e agora mírome no espello e dígome: 'Luz, fas unha vella churrusqueira!' E estou orgullosísima dos meu anos, así que cando vou á televisión non quero que me maquillen, que despois de cebado o rabo...!»

«Soño co día no que ninguén teña que emigrar e tamén soño co día no que ningunha criatura pase fame de escola e de pan!»

Contido extraído do número 7.

Queres ollar máis contidos relevantes?

Mabel Rivera

150 150 CORALIA

Xigante da interpretación, á que estivo a piques de devorar a televisiva Balbina, Mabel Rivera vive cada novo reto coa mesma ilusión e entrega da primeira vez, convencida de que a monotonía é a maior inimiga dunha actriz.

Rivera, fundadora xunto a Rosa Álvarez e Marisa Soto da primeira compañía teatral galega creada por mulleres, Teatro do Malbarate, é dona dunha riqueza interpretativa e versatilidade extraordinarias, a partir das que é capaz de moldear papeis inesquecíbeis como a señora Gundín de El bosque animado, a Pilar de El orfanato, a Mª Isabel Bilbatúa de Los fantasmas de Goya ou, entre outros moitos personaxes cinematográficos, a Rosa de Lobos de Arga.

Semella que a súa curiosidade e a súa capacidade para emocionarnos non ten límites. E, estreando os 65, rexeita recrearse en éxitos pasados, decidida a facer do paso do tempo e da experiencia acumulada o mellor dos comezos do futuro por vir.

Rivera, a Coralia de Voaxa e carmín, enfoca nesta entrevista os claroscuros da súa profesión, coa mesma independencia e verdade coa que vive a vida e analiza o que foi, é e será.

«Gústame moito interpretar mulleres cuxa actividade transcenda a nivel social, das que saibamos pouco ou por un aspecto concreto, e das que descoñezamos a maior parte da súa vida; gústame interpretar mulleres nosas. Temos moitas e teñen moito que contar»

Entrevista e fotografías de FRED IGLESIAS

 Considerada pola profesión e o público como unha mestra da interpretación, cales son esas personaxes ás que máis gratitude lle tes?
Gústame moito interpretar mulleres cuxa actividade transcenda a nivel social, das que saibamos pouco ou por un aspecto concreto, e das que descoñezamos a maior parte da súa vida; gústame interpretar mulleres nosas. Temos moitas e teñen moito que contar. Hai uns anos, por exemplo, traballei nunha tvmovie para a FORTA sobre Concepción Arenal, unha muller adiantada ao seu tempo -que interpretaba Blanca Portillo-. O meu papel era o de Juana de Vega e, grazas a ese traballo, puiden afondar na vida e no traballo desa muller brillante; coñecer a súa vida, a súa intelixencia e o seu traballo na fundación, saber quen era en realidade esa señora que se llama como una calle. A min o que me gusta é interpretar as potentes historias das mulleres reais que teñen presenza activa na nosa sociedade. Paréceme interesantísimo e creo que debería ser un traballo de obrigado cumprimento por parte das televisións públicas e deixarse de parvadas!

Imaxinabas tantos éxitos nos anos de teatro afeccionado, mentres traballabas como tradutora en Astano e entrementres cursabas Filoloxía en Santiago? Os soños víronse satisfeitos?
O éxito significa traballar con certa continuidade, nunha actividade que che permita avanzar e eu iso bótoo de menos. Para min, polo tanto, o éxito non existe. E non me vou botar eu toda a culpa! Non é por unha eiva miña, senón máis ben polo propio funcionamento do sistema. Logo de preto de corenta anos, temos unha industria audiovisual en panos menores. E en canto ao teatro, o retroceso que levamos sufrido nos últimos anos paréceme sangrante; é un escándalo. Eu facía máis funcións cando era afeccionada que agora como profesional. Entón, cal é o éxito? O éxito é que o traballo se faga e repercuta, pero iso queda reducido a un, dous, tres títulos ao longo dunha carreira de case trinta anos; así que a min non me parece de tanto éxito.

A piques de marchar a Londres para continuar formándote, recibiches a chamada do CDG cando este principiaba a súa andaina. Como explicarías a evolución das artes escénicas en Galicia neste tempo?
Como unha involución. Naquel tempo as artes escénicas non existían, estaban por inventar. Foi un momento de grandes expectativas, no que se puxeron en contacto as realidades dispersas que había dentro da profesión teatral. Nacía o que todos pensabamos, ese buque insignia que nos levaría a algún lugar mellor; pero para min, o balance que se pode facer da traxectoria do CDG neste tempo é absolutamente desfavorábel ao que representou no seu principio; por iso penso que as expectativas non se cumpriron.

«En canto ao teatro, o retroceso que levamos sufrido nos últimos anos paréceme sangrante; é un escándalo. Eu facía máis funcións cando era afeccionada que agora como profesional»

«Logo de preto de corenta anos, temos unha industria audiovisual en panos menores. E en canto ao teatro, o retroceso que levamos sufrido nos últimos anos paréceme sangrante; é un escándalo. Eu facía máis funcións cando era afeccionada que agora como profesional»

«Logo de facer Voaxa e carmín cheguei a pensar en non volver facer teatro en Galicia. E mira que me alegrei cando nos ofreceron o das Marías! Había moito tempo que non facía teatro e Belén Constenla e mais eu chegamos a crear unha conexión moi potente, traballando desde a máscara á muller. Para nós era unha viaxe moi interesante, que tiña que ter viaxado»

Para ti cales son os aplausos máis fermosos? Os do cinema, os da televisión ou os do teatro?
O valor do directo non é comparábel con nada, porque supón unha comunicación directa, dun algo que se constrúe nun momento e nun espazo común entre as persoas que estamos no escenario e as persoas do público. É o mesmo que me pasa a min cando son público e vexo unha función que me saca de min, que realmente me conmove, que me leva cos actores. Para min o teatro establece unha relación única nun momento único, e iso é impagábel.

O teatro foi o teu primeiro amor. Segue a ser o teu grande amor?
Ai!, o teatro é o meu amor imposíbel. Para min, o teatro segue a ser unha materia pendente; ata o punto de considerar a miña última experiencia teatral como unha das máis frustrantes, e non polo resultado escénico, senón por carecer da difusión e da distribución que merecía. Logo de facer Voaxa e carmín cheguei a pensar en non volver facer teatro en Galicia. E mira que me alegrei cando nos ofreceron o das Marías! Había moito tempo que non facía teatro e Belén Constenla e mais eu chegamos a crear unha conexión moi potente, traballando desde a máscara á muller. Para nós era unha viaxe moi interesante, que tiña que ter viaxado. E eu teño a sensación de que esa viaxe aínda non arrincou, porque estreamos Voaxa e Carmín en Ribadavia en xullo de 2016 e ata o mes de febreiro de 2017 só fixemos tres funcións máis. Esta é a tónica habitual e paréceme escandaloso que sexa o espectáculo que máis funcións tivo, ao parecer, na rede galega de teatros e autores. Este espectáculo adquire en Compostela a súa coherencia absoluta, pero tiña que ter xirado por toda Galicia por seren mulleres moi coñecidas en todas as partes, e podo dicir que a estás alturas non fixemos máis de vinte funcións! As funcións fanse facéndoas; facéndoas diante do público, confrontándoas e facéndonos nós, creando esa relación! Como podes facer esa función retomándoa cada tres ou catro meses? Pois esta é a realidade do teatro neste país e eu, nesas condicións, non quero traballar.

Como é a Coralia de Mabel?
É coma unha nena que vive e explora desde a inocencia. Coralia tivo un curioso desenvolvemento no que creo que chegamos a facer o que a autora e o director tiñan en mente. Para logralo, Esther Carredeguas fíxonos uns poemas preciosos no que nos daba as pautas dos personaxes. A Coralia desta obra é a voaxa; é volátil, fráxil, lixeira, moi vulnerábel; é soñadora e é exploradora.

En televisión, fuches Balbina ao longo de 211 capítulos de Pratos combinados. Pero, a pesar do éxito ininterrompido, deixaches a serie para afrontar novos retos. Mar adentro chegou no momento perfecto?
Mar adentro foi a miña salvación. Aínda que eu era a de sempre, a persoa de sempre, a actriz de sempre, Mar adentro foi a que cambiou a percepción que se tiña sobre min.

Hai algo de Balbina (Pratos combinados) en Mabel?
As dúas somos algo mandaricas e algo protestonas, porque nos gusta que as cousas se fagan ben e achegar solucións razoábeis. E compartimos tamén o sentido do humor.

E con que sentimento miras a Manuela de Mar adentro?
Por Manuela sinto moito respecto. Ela é unha muller real e viva que, por mor das súas duras circunstancias, tivo que tomar decisións que lle causaron moito sufrimento. E, a pesar de que entre nós as dúas non había ningunha coincidencia nin ningún contacto previo, foi xenerosísima comigo. Prodúceme unha gran satisfacción saber que quedou contenta e satisfeita co resultado.

Trazo que te identifica?
A independencia. Se cadra, o meu sentido de independencia é un pouco esaxerado, pero non quero renunciar a el. Serviume de moito para sobrevivir neste mundo.
Como é un día perfecto?
Hoxe, por exemplo. Levantarme pola mañá, facer recadiños, e logo de resolver un par de cousas, ir traballar e pasar a tarde falando cos colegas.
O teu miradoiro compostelán favorito?
A casa de Emilio Cao na rúa do Vilar, que ten unha vista marabillosa dos tellados de Santiago.
De nena querías ser...?
Quería ser peiteadora, así que peitaba o meu pai, pobriño, que estaba medio calvo. Despois deume por ser azafata!

No cinema, debutaches en 1987 con Cuerda. Logo viñeron Amenábar, Forman, Bollaín ou Bayona. A confianza de directores de renome fixéronche considerar deixar Galicia?
Si, pero sen deixar de vivir en Galicia; iso non o faría nunca, non é necesario. Podes traballar no que sexa e onde sexa sen necesidade de saír do teu. A min salvoume que me empezaran a chamar para facer traballos fóra de Galicia, porque houbo unha época excesivamente longa na que nada máis se contaba comigo para facer un único personaxe, o de Pratos combinados. Durante eses case once anos non houbo absolutamente ninguén neste país que confiase en min para facer outro papel. Iso é a morte dunha actriz ou dun actor! Traballar un único personaxe é o peor que nos pode pasar. De feito, cando Alejandro (Amenábar) convocou probas para determinados personaxes galegos non me presentei. Eu xa estaba tomando a decisión de deixar a televisión. Non quería continuar con aquilo, non me quería seguir botando terra enriba, non quería seguir colaborando na miña autodestrución. Finalmente acudín a facer unha proba porque me convocou un director que me coñecía e á que fun por non lle dicir que non.

Que valor lles dás aos Mestre Mateo, ao Goya, ao Sant Jordi ou ao Cineuropa?
Os premios deberían representar continuidade no traballo, pero non son garantes de nada, porque chegan cando o traballo xa está rematado. Eu creo que tiran máis partido deles as produtoras. Desde logo, no meu devir, non supuxeron grandes diferenzas.

Falas galego, castelán, francés e inglés. Para ti, cada lingua ten un lugar e un tempo?
O ideal sería que ese tempo e lugar fosen compartidos. Veño de ter unha experiencia apaixonante con este tema das linguas, que é algo que me interesa moito desde que era unha cría. Trátase da curtametraxe Ato San Nen coproducida por España, Francia e Xapón. Dalgún xeito, a historia que conta ten que ver con iso, coa comunicación a través da lingua, e con esoutra comunicación que chega a establecerse entre persoas que non se viron en toda a súa vida e que non se entenden falando. Á fin e ao cabo é posíbel que sexa esa persoa chegada desde o outro extremo do mundo a que che comunique algo importante. Foron doce días de rodaxe divertidísimos e unha experiencia moi fermosa.

Podemos dicir que o lugar onde se leva a cabo a produción lle aporta unha identidade diferenciada?
Sen dúbida hai maneiras moi diferentes de traballar. Para min resultou revelador coñecer a xerarquización do sistema americano, no que hai un respecto maiúsculo ao director. É un sistema que lles dá grande importancia aos oficios, que defenden e fan respectar. Alí son moito máis formais, ao igual que os franceses, en tanto que aquí somos moi mediterráneos… No teatro inglés, por exemplo, trabállase co dramaturgo e alí reescriben todo o tempo. Parten dunha formación moi poderosa do equipo, porque para eles o equipo é importantísimo.

As túas personaxes sempre nos convidan a reflexionar sobre o mundo en que vivimos, pero cal foi esa primeira inxustiza que puxo en pé a Mabel Rivera?
Os Pactos da Moncloa! Foi na época na que gobernando o PSOE se chegou a un pacto para o desmantelamento de determinadas instalacións entre as que se atopaba Astano, que era onde eu traballaba. O pacto salvagardaba os estaleiros de Andalucía, alí onde o PSOE recollía os seus votos. Para min aquilo foi un auténtico revulsivo.

E hoxe, que valores estamos a perder? Por que paga a pena loitar?
Por aqueles mesmos valores. En moitas materias non avanzamos gran cousa e, por desgraza, noutras estamos retrocedendo, e moito. Eu acabo de cumprir 65 anos; acábome de xubilar, pero non sei se os compañeiros e compañeiras que veñen apenas dous ou tres anos por detrás van conseguir facelo. Temos un sistema laboral cada vez máis precario que se manifesta cada día de maneira máis brutal e descarada. Estamos perdendo o dereito á tranquilidade no noso porvir.

Galicia é o fío condutor da túa produción documental. É amor?
É, máis ben, compromiso. Eu son galega, e síntome moi galega, pero non o sinto como un valor superior. Para unha cidadá do mundo, hai outras cousas que están por riba da orixe, e creo que non hai que defender calquera cousa polo feito de que sexa galega, porque iso pode levarnos a defender mediocridades ou cousas realmente vulgares, sen ningunha graza, mal feitas e incluso ofensivas para o propio país. Eu a iso négome.

Mabel, para rematar, dos proxectos nos que estás inmersa, hai algún do que poidas falarnos?
Teño dous proxectos de película enriba da mesa, dos cales un sería cinema en galego. Paréceme moi apetecíbel, así que oxalá que vaia adiante!

Queres ollar outros contidos relevantes?

Óscar Corral

150 150 CORALIA

Óscar Corral (Santiago de Compostela, 1981) é o responsábel da fiestra pola que non poucos lectores de prensa se foron asomando á actualidade. Fotoxornalista autodidacta, pasou polas principais cabeceiras galegas. Arestora, o seu traballo publícase nas páxinas de El País e, puntualmente, a través da axencia EFE. A Corral preocúpalle a degradación das condicións laborais do seu oficio. E aínda que, de entrada e como adoitan os bos xornalistas, asegura que el non ten nada que contar, na entrevista revélase locuaz e reflexivo sobre a súa profesión.

Oscar Corral fotografo

Entrevista de DANIEL SALGADO I Fotografías de ÓSCAR CORRAL

Cando empezaches a tirar fotografías? É afección de infancia ou veu despois.
Saquei moitas fotografías cando era neno. A primeira cámara que tiven regaláronma na primeira comuñón. Á miña irmá, na súa primeira comuñón, tamén lla regalaron. A diferenza foi que a min me facía ilusión levala por aí e tirar fotografías. A ela non. Pero tampouco quero dicir que empezase aí. Realmente a facer fotos empecei cando estaba traballando no bar, de noite.

En que bar?
Na Casa das Crechas. Vía moitas escenas que me chamaban a atención. Eu era novo, 18 anos, e descubrín un mundo da noite que non coñecía. Apetecíame retratalo. Decateime de que tiña trebellos na casa, cámaras compactas. Pero non satisfacían as miñas necesidades para fotografar ese ambiente escuro. Intereseime e merquei a primeira cámara manual.

Conservas esas fotografías?
Non, era un desastre. Non tiña técnica e intentaba revelar algunhas con pouco acerto, outras perdíaas… Naquela época ía a un obradoiro do Concello na Pontepedriña, cun laboratorio fotográfico químico e máquinas ampliadoras. Rexíao un fotógrafo que foi o primeiro que me aprendeu un pouco de técnica.

«Eu era novo, 18 anos, e descubrín un mundo da noite que non coñecía. Apetecíame retratalo. Decateime de que tiña trebellos na casa, cámaras compactas. Pero non satisfacían as miñas necesidades para fotografar ese ambiente escuro. Intereseime e merquei a primeira cámara manual».

«Practicamente son autodidacta. Durante catro anos intentei matricularme e os catro anos quedei fóra».

Quen era?
Xabier Carrasco. Aprendín as nocións básicas. Pero a maior parte do material estragueino. Xabier dicíanos «isto faise así». Traballabamos cos nosos carretes e se saía ben, ben, e se saía mal queimábalos. Aí decidín empezar a estudar. Teño mágoa desa cámara coa que empecei, unha Yasika FX2000, porque ma roubaron. Nun bar, como non podía ser doutra maneira.

E decidiches estudar, contabas.
Quixen entrar na escola de fotografía da Mestre Mateo. E aquí vén un punto de inflexión. Nunca me colleron.

Nunca estudaches reguladamente?
Non. Practicamente son autodidacta. Durante catro anos intentei matricularme e os catro anos quedei fóra. Por unha cuestión económica. Estaba traballando e tiña unha renda moito máis alta do que tiña calquera outra persoa que vivía cos seus pais.

É unha mágoa que perdeses as fotografías do bar. Sería unha antropoloxía da noite compostelá.
Tampouco creo que tivesen demasiado valor máis alá do documental, do que foi a historia dese local. Eu estaba moi verde, era unha cousa moi superflua, de turista.

En que intre se cruza o xornalismo na túa vida?
Como non daba entrado na Mestre Mateo, iniciei un ciclo menor de formación de técnico de laboratorio. Parecíame unha estupidez, porque xa tiña moitas horas de laboratorio. Pero dábame puntos para a Mestre Mateo. O curso tiña horas de prácticas en tendas de fotografía. Non me apetecía. Pero no mundo da noite móvese moita xente da prensa e eu coñecíaa. Apareceu unha persoa, Miguel Muñiz, o fotógrafo do ABC. Díxome que intentase facer prácticas nalgún medio de comunicación. Fixo por que puidese entrar en La Voz de Galicia. Recomendado por Miguel, chamoume unha terceira persoa, Xoán Soler (fotógrafo de La Voz), o meu titor de prácticas.

Que debe ter un bo fotógrafo de prensa?
Hai que ter claro que o caos vai formar parte da túa vida e do teu traballo. Coñezo moita xente que empezou e que non era quen de soportar esa desorde. O caos reina na prensa, pero nos fotógrafos é onde máis se acentúa. Ou estás disposto a non ter horarios nin domingos nin sábados, ou escapa.

E tecnicamente?
Un día escoiteille a outro fotógrafo que unha boa fotografía de prensa era a que informaba de algo e, se ademais era bonita, mellor. O que distingue un bo fotoxornalista, fóra da sensibilidade gráfica, é saber informar. E para saber informar cómpre estar informado. Hai moitos fotógrafos que van fotografar e non coñecen o contexto, non saben onde está a lea. Podo ter unha fotografía moi bonita dun político, que pode valer para un retrato. Pero para a actualidade ao mellor teño que estar atento a cando ese político se mira de esguello con outro porque hai un problema entre eles. A información está aí. É unha carencia que vexo na prensa. Hai fotógrafos aos que realmente non lles gusta a prensa, non lles gusta a información.

Así a fotografía perde contido.
Claro. Hai fotógrafos que din que ir fotografar en prensa é como ir cazar. Pero eu compároo con ir pescar. As imaxes créanse soas. Ti tes que ir co teu anzol, colocarte no sitio, agardar a que a imaxe se forme. Estar ben informado para saber que pode pasar, anticiparte e, nese momento decisivo, estar listo para captala. O fotógrafo non debe influír no que está pasando, non é parte do que está pasando.

Pero inflúe desde o momento en que encadras, en que enfocas…
Exacto, pero non na acción. Ate ese momento estás deixando que a situación se coloque diante de ti e que se dean as condicións para coller a túa imaxe.

Na aprendizaxe do fotoxornalismo, canto hai de estudo e canto de oficio?
Hai un 90% de oficio. Levo de non amateur desde o Prestige e desde ese ano foi todo oficio. Véxoo na miña evolución. Na fotografía gústanme poucos artistas e moitos artesáns. É dicir, a xente que vai pouco a pouco. Agardo que as miñas fotografías dentro de dez anos sexan mellores que as de hoxe, que poida puír cousas que non me gustan do que fago.

Hai algunha das túas fotografías á que lle teñas especial lei?
O acontecemento ao que lle gardo máis cariño é o Prestige, cando menos profesional era. Daquela estudaba o ciclo de laboratorio e non ía á clase para ir facer fotografías do Prestige. Parecíame unha loucura estar lendo fórmulas de químicos mentres a 50 quilómetros de Santiago pasaba unha das maiores catástrofes da historia do meu país.

«O acontecemento ao que lle gardo máis cariño é o Prestige, cando menos profesional era. Daquela estudaba o ciclo de laboratorio e non ía á clase para ir facer fotografías do Prestige. Parecíame unha loucura estar lendo fórmulas de químicos mentres a 50 quilómetros de Santiago pasaba unha das maiores catástrofes da historia do meu país».

«A cámara protéxete. Unha das cousas das que máis se fala do meu traballo son as miñas coberturas dos incendios. Eu non sería quen de meterme nun incendio como me meto sen a cámara. É unha falsa sensación de seguridade, pero se levo cámara consigo estar a dous metros do lume e camiñar sobre as brasas».

A quen lle vendiches o traballo do Prestige?
A ninguén. Foi xusto antes de empezar a traballar. Pero fixen unha exposición con outros fotógrafos de prensa. Agora vexo moi pobre o meu traballo respecto do deles. Pero expuxen con Miguel Muñiz, cos meus referentes. O feito de que me deixasen expoñer con eles xa era un logro. Se me preguntas por unha fotografía, a que máis transcendencia tivo na miña carreira foi a fotografía do maquinista (do tren Alvia que se accidentou en Angrois).

Cubrir ese suceso foi moi duro, imaxino.
Neste tipo de catástrofes o fotoxornalista móvese ben no caos. O traballo que fixen no accidente de Angrois foi mentres reinou o caos. Cando a policía e as autoridades controlan a situación, cercan a prensa e acabouse. Os primeiros instantes son os máis duros. Pero hai certa protección da cámara. A min pareceríame moito máis duro estar alí sendo un veciño. A cámara protéxete. Unha das cousas das que máis se fala do meu traballo son as miñas coberturas dos incendios. Eu non sería quen de meterme nun incendio como me meto sen a cámara. É unha falsa sensación de seguridade, pero se levo cámara consigo estar a dous metros do lume e camiñar sobre as brasas. Se estivese só sen a cámara diría, «que hostia fas aquí?».

Aféctalle a degradación das condicións laborais da prensa e, en especial, dos fotógrafos, á asunción de riscos?
Si e non. Por unha banda, hai fotógrafos veteranos que din: «Non me vou meter nesta lea porque non me pagan abondo». Pero pola outra, o mercado laboral está tan degradado, hai tanta xente que quere acceder a el, que a súa forma de amosar o que saben é dándoo todo por nada. Hai unha morea de medios on line que non pagan por fotografía xornalística, pero si a utilizan. E que se nutren de imaxes deses fotógrafos que moitas veces non cobran nada e dano todo por demostrar o que saben facer.

Percibes solucións a este estado de cousas?
A especialización total. Non podo competir en ser o máis valente, o que máis se achegue. A supervivencia baséoa en subir o nivel do traballo. Que as túas fotografías marquen un nivel que se distinga do traballo afeccionado.

Numerosos informes internacionais sinalan a mala saúde da liberdade de prensa e de expresión no Estado español. Sufriches censura algunha vez?
Si.

Podes contalo?
Non. Pero si que me tiraron atrás algunha fotografía. Que ao mellor amolaba a alguén. E por supervivencia laboral acepteino. Iso si, gárdoas. Ao mellor un día en que non exista censura publico as fotografías que alguén me dixo que non eran publicábeis. Tampouco foron moitas. Pero xustamente creo que se unha fotografía amola a alguén, ou alguén non quere que se vexa, é unha boa fotografía de prensa.

Mencionaches a Muñiz e a Soler. A quen máis admiras na profesión?
Son admirador da estratexia de Cartier-Bresson sobre o intre decisivo. Esa idea é básica en prensa. Un segundo antes a fotografía non conta nada e un segundo despois cóntao todo. Sempre me gustou moito o rollo insolente e maleducado de Jean Saudek. Aprendín del que podía ser ferinte coas imaxes. Non tes que ser un lambecús fotográfico. E sempre me fixei moito en Kubelka, un tío moi sucio. Non me importa a suciedade na fotografía se a fotografía conta algo.

E galegos?
Para min, traballar con Anxo Iglesias na edición galega de El País foi un antes e un despois. Nas miñas fotografías hai un antes e un despois diso. E nunca me sentín tan libre traballando como nesa etapa. Virxilio Vieitez pode ser o referente histórico. É insolente, busca a chiscadela. Contemporáneo, o traballo que fixo en Galicia García Rodero.

Que fotografía da historia che gustaría ter tirado?
Pola estética grunge, a caída do Muro. Pero pola estética da xente.

A que recanto de Compostela lle gardas máis estima como fotógrafo?
Compostela é un escenario para retratar. Gústanme as canellas do casco vello. Úsoas nos retratos. Pero non teño moitas fotografías paisaxísticas da cidade. Escapo da postal. Interésame a paisaxe humana de Compostela. A xente do clero. O propio Zapatones. A señora que vende cravos pola noite. Non me gustan as fotografías espidas, a fotografía morta en que non sae ningún elemento vivo.

Oscar Corral fotografo
«Un segundo antes a fotografía non conta nada e un segundo despois cóntao todo. Sempre me gustou moito o rollo insolente e maleducado de Jean Saudek. Aprendín del que podía ser ferinte coas imaxes. Non tes que ser un lambecús fotográfico. E sempre me fixei moito en Kubelka, un tío moi sucio».

Entrevista extraída do número 7.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Jorge Mira

150 150 CORALIA

A Jorge Mira (Baio, Zas, 1968) nada lle prace máis que o seu traballo. «Boto dez ou once horas diarias no meu despacho», asegura. Catedrático de Electromagnetismo na Universidade de Santiago, decidiu estudar física, lembra, porque «é a ciencia que intenta explicar todo o que existe». Mira é consciente do deber social dos científicos e a parte da súa vida que non emprega en investigar ou en facer deporte -a súa outra paixón-, utilízaa para facer accesíbel o coñecemento complexo. «A única maneira que ten unha sociedade de progresar, a esencial, é a través do coñecemento», afirma, preocupado polas retalladas orzamentarias en investigación.

SOCIEDADE

Cando se instalou en Compostela?
No ano 1986, a piques de cumprir os 18, para facer a carreira.

Por que escolleu estudar Físicas?
A min gustábame todo. Pero unha vez que tes que elixir, vaste decidindo. A física ten a capacidade de explicar todo o que te rodea. Vin unha virtude nesa maneira de pensar. Tiven unha crise entre as matemáticas e a física, pero a física engloba bastante ben a matemática. A física é universal. Eu, por exemplo, estou en catro liñas de investigación distintas. Debo ser o único investigador desta universidade que traballa nas cinco grandes áreas de coñecemento. O saber, desde o punto de vista administrativo, repártese en cinco leiras, das ciencias puras ás humanidades. Eu teño produción científica en cada unha das cinco.

Cales son esas catro liñas de investigación?
Unha ten que ver coa ciencia de materiais, que é a liña en que traballei sempre. Outra, co ámbito médico: a xeración de imaxe da articulación da mandíbula. Cando un ten artrite reumatoide hai un aumento de volume por inflamación. Nos cativos é importante saber cando iso está inflamado, porque eles non se decatan. Despois investigo a aplicación de nanomagnetismo, nanotecnoloxía, ao medio. É enxeñaría química. Son partículas que ciscas na auga e atrapan o material contaminante. Logo a auga límpase cun imán. E a outra liña é análise social de poboación, un modelo matemático. Expliquei, por exemplo, como evolucionou a poboación galega á hora de escoller o seu idioma durante un século. Traballei con xente de Filoloxía. Tamén fixen cousas sobre pedagoxía e dou clase nun mestrado de Económicas.

Como lembra a vida universitaria nos anos en que a cidade tiña sona por ela?
Significou unha reforma do meu modo de vida. Son unha persoa de método. Estabelecín rápido a miña pauta de vida, distinta da anterior. Na segunda metade dos oitenta a universidade estaba no máximo esplendor. Era unha cidade chea de xente, unha universidade chea de xente, sentada polos bordos das aulas. A marcha nocturna era como unha manifestación. Claro, na pirámide de poboación había o dobre de persoas desa idade das que hai agora. Era unha vida estudantil moi animada e activa. Fun representante de alumnos dos CAF e nas eleccións había debate político. Iso xa non existe. Era unha universidade moi viva.

E garda especial agarimo a algún lugar de Compostela?
Un que me gusta é a zona da Praza da Fonseca, o pazo co seu claustro e a estatua, o xardín e os bares, a trinta metros do Obradoiro. Onde naceu a universidade. Fundouna un bispo. Santiago é tamén bispos e Igrexa.

«Na segunda metade dos oitenta a universidade estaba no máximo esplendor. Era unha cidade chea de xente, unha universidade chea de xente, sentada polos bordos das aulas. A marcha nocturna era como unha manifestación. Claro, na pirámide de poboación había o dobre de persoas desa idade das que hai agora. Era unha vida estudantil moi animada e activa»

Jorge Mira, catedratico da usc, fisico

É coñecido entre o gran público polo seu traballo de divulgación científica. Como o combina cunha ciencia tan pura, e tan dura, como a física?
A física é posibelmente unha das mellores materias para ser divulgador. Dá unhas bases moi potentes en case todos os ámbitos do coñecemento. No palmarés dos premios Nobel hai físicos en todas as categorías, mesmo en literatura. En medicina, economía, química…

En literatura?
José Echegaray. Foi fundador e primeiro presidente da Real Sociedade Española de Física. A palabra divulgar vén de vulgarizar. É unha vulgarización do contido. Cando lle queres transmitir algo complexo a unha grande audiencia debes vulgarizar, castrar, o discurso prolixo e complicado dese contido científico para estendelo de maneira máis sinxela.

Daquela explique, en modo divulgativo, que é a física?
A física é a ciencia que intenta explicar todo o que existe.

O seu traballo como divulgador provoca suspicacia dos seus colegas físicos?
Pode que haxa quen se meta moito na divulgación e mingüe a súa capacidade investigadora. A min, a nivel investigador, sempre me foi ben, grazas a Deus. O meu nivel científico é bastante potente. O que pasa o que lle boto moitas horas, dez ou once diarias. Teño unha vida moi simple. Fago pouco máis que traballar e facer deporte. É un pouco triste dicir isto así, seino. Hai xente que ten familia e dedícalle tempo á familia. Eu non. A divulgación sería a miña familia.

Que relación ten a divulgación científica co ensino?
Menos do que a xente pensa. Así como divulgar é vulgarizar, ser ensinante ou alumno é distinto. Un non pode confundir a divulgación coa educación, aínda que hai parte común. Divulgar é lanzar unha peza resumida de coñecemento para que a xente capte a idea. Pero ensinar… Para explicar a teoría da relatividade teño feito pezas de cinco minutos. Pero para explicar a relatividade na facultade tardas dous ou tres meses na materia de electrodinámica clásica. Iso é educar. Coa divulgación non se educa. Ganas cultura, pero un non pode aprender física vendo cousas de divulgación.

Dicía que a física serve para explicar todo. Pero socialmente as ciencias puras ou as humanidades están menos valoradas que o coñecemento con aplicacións mercantís inmediatas.
É así. A filosofía ou o grego están agora mesmo nun transo moi gordo. É unha mágoa, porque son os alicerces fundamentais sobre os que se construíu a nosa cultura. Que a nivel educativo básico desaparezan os fundamentos paréceme preocupante.

Aféctalle ao mundo da física?
En física non se nota tanto. Na propia facultade hai unha presión moi alta de alumnado. O grao de física ten a cuarta ou a quinta nota de acceso máis alta da USC. Despois de Medicina e Odontoloxía, Física está preto de Xornalismo e de Comunicación Audiovisual. É un momento moi bo. Ademais, a física deu, nos últimos anos, saltos moi importantes no coñecemento.

Por exemplo?
Un dos fitos foi o descubrimento entre 1998 e 2003 da chamada enerxía escura, que supón o 70% do universo. Esa é a mellor metáfora do cambio de milenio. Quere dicir que a humanidade descubriu o 70% do universo. Cando se faga un especial nos medios que haxa no ano 2500 e se pregunte que fixo a humanidade, dirase «no paso do segundo milenio ao terceiro a humanidade descubriu a enerxía escura». Quedará na historia. Como quedou o de Colón cando descubriu América.

Non parece existir moita conciencia popular da súa importancia.
Antes, cando un científico descubría algo, a filtración á rúa era lenta. Pero cando se encontrou a enerxía escura, aos poucos anos xa se falaba do 70%. Na física, por exemplo, as ondas gravitacionais axiña pasaron á rúa. Ou a xenética, noutro ámbito.

A ciencia, en realidade todo coñecemento humano, é un esforzo colectivo, no que se constrúe sobre o que outras persoas fixeron antes. Como se transmite esa memoria?
A memoria da ciencia transmítese da maneira estándar que seguen os científicos para comunicar os resultados. Se un científico atopa un resultado, publícao nunha revista científica. Este é, agora, o patrón que mide a calidade dun científico. Mídea en función do prestixio da revista e do impacto que ten un artigo publicado na comunidade. Aí está a memoria.

Pódese dicir que Galicia lle achegou algo singular á ciencia?
A ciencia é moi universal. Un electrón de Santiago é como un electrón de Wisconsin. Pero a ciencia galega hai 30 anos non era case nada e agora está homologada internacionalmente. O salto cualitativo de Galicia na investigación, e de España en xeral, foi brutal. Pasamos de sermos residuo, de sermos marxinais, a ser unha potencia homologada con calquera do noso contorno.

A que se debeu?
Á modernización do país a partir da Transición. Aínda que pensemos que hai problemas, o adianto foi tremendo, descomunal. Cualitativo e cuantitativo. A posta en marcha da universidade foi un detonante. E a universidade española, aínda que a xente a critique, modernizouse estratosfericamente.

As retalladas orzamentarias en educación, e en concreto en investigación universitaria, poñen en risco ese avance?
Afectan, si. Pero depende da fiestra temporal. Se un compara coa situación que tiñamos hai 30 anos, o nivel subiu moitísimo. Se se compara coa de hai cinco anos, caeu a actividade porque os recursos minguaron. Con todo, as novas xeracións son moi boas. Pero hai unha caída de recursos evidente, que vai levando pouco a pouco a unha caída de resultados.

Ese descenso de recursos, que efectos pode ter?
É mala cousa, porque o que distingue Europa, o que distingue o mundo occidental e o progreso da humanidade, é o avance científico. Mentres non se teña claro, temos un problema. A única maneira que ten unha sociedade de progresar, a esencial, é a través do coñecemento. Para rachar os límites ten que favorecer o progreso do coñecemento. Non falo só da ciencia, tamén da historia, da pintura, da filosofía… De todos os xeitos, no século XX progresouse. O que pasa é que un empeza a pensar se agora empezamos a retroceder. Ás veces dáme esa sensación. Que a formación que tivo a miña xeración era de máis calidade no seu contexto que a que hai agora no contexto actual. Na miña non había medios dixitais, era un paradigma distinto, enténdoo, e agora un neno ou unha nena aprenden doutro xeito. Pero, varrendo eses matices, a formación era un pouco máis sólida que agora.

É premio Peña Novo polo uso do galego no mundo científico. Aínda hai xente á que o galego non lle parece axeitado para segundo que parcelas do coñecemento…
Paréceme raro que a xente pense iso. Cres que a xente o pensa?

A xulgarmos por algunhas decisións sobre política educativa, iso parece.
Eu creo que o galego, no que é respecto institucional, ganou. Pero a forza do galego é moito menor que a do castelán. O castelán non necesita protección, o que necesita protección é o galego. Porque aínda que o galego ten plena consolidación lexislativa e política, no día a día esvaece. Os nenos de agora son formados para ter un bo dominio do galego, que non tiñan os nenos de hai 40 anos. Pero os nenos de hai 40 anos falaban moito máis galego que os nenos de agora. É así. O galego está feble.

E as súas análises matemáticas confírmano?
Nas análises faise unha predición a futuro, e o galego non desaparece, pero a forza que ten é moito menor que a do castelán. Pero non fai falta facer un estudo. Eu son catequista. E cando daba catequese hai 30 anos, todos os nenos agás un falaban galego. Xa non. Vas a un sitio e ves que de dez nenos falan todos castelán agás tres.

«A física é posibelmente unha das mellores materias para ser divulgador. Dá unhas bases moi potentes en case todos os ámbitos do coñecemento. No palmarés dos premios Nobel hai físicos en todas as categorías, mesmo en literatura. En medicina, economía, química...»

«Cando se faga un especial nos medios que haxa no ano 2500 e se pregunte que fixo a humanidade, dirase «no paso do segundo milenio ao terceiro a humanidade descubriu a enerxía escura». Quedará na historia. Como quedou o de Colón cando descubriu América»

«Teño unha vida moi simple. Fago pouco máis que traballar e facer deporte. É un pouco triste dicir isto así, seino. Hai xente que ten familia e dedícalle tempo á familia. Eu non. A divulgación sería a miña familia»

Jorge Mira, catedratico da usc, fisico

«A única maneira que ten unha sociedade de progresar, a esencial, é a través do coñecemento. Para rachar os límites ten que favorecer o progreso do coñecemento. Non falo só da ciencia, tamén da historia, da pintura, da filosofía... De todos os xeitos, no século XX progresouse. O que pasa é que un empeza a pensar se agora empezamos a retroceder»

Entrevista extraída do número 6.

Catequista? Como compatibiliza un científico o seu labor coa relixión?
Non ten nada que ver. A ciencia ten o seu dominio e a relixión ten outro dominio. Un non pode demostrar nada de Deus, nin que existe nin que non existe. Son cousas inabordábeis pola ciencia. Todo o mecánico que temos arredor, todo o noso mundo, ten as súas leis e rexe de acordo con elas. Non hai ningunha incompatibilidade.

Queres ollar outros contidos relevantes?

María Solar

150 150 CORALIA

O seu mundo está cheo de fiestras de cores ás que asomarnos para facer propias as súas historias, emocións e paisaxes. A Solar xornalista e a Solar escritora son dúas caras dunha mesma muller protagonista do seu tempo. Unha compostelá que goza da vida e do día a día ata o punto de non deterse a pensar que contarán dela as xeracións vindeiras os libros de literatura. A Solar (Santiago, 1970), é, por méritos propios, unha referencia imprescindíbel da comunicación e a literatura do noso tempo.

A súa última criatura Os nenos da varíola, que vén de lanzarse simultaneamente en tres idiomas (galego, castelán e catalán), xa é número un en vendas; uns datos que por si sós poñen de manifesto o valor do seu nome para as nosas letras.

Traballadora, testalana, imaxinativa e capaz de ilusionarse sen medida é como se presenta a protagonista da nosa entrevista central, a escritora e xornalista da Radio Televisión de Galicia, María Solar.

CULTURA

Es a encargada de botar a andar a fin de semana na televisión pasándolle revista á actualidade. Como a observadora privilexiada do noso tempo que es, dirías que calquera tempo pasado foi mellor?
Eu estou sempre en construción e creo que o fermoso é ter ilusións, ter metas e erguerte cada mañá para conseguilas, sen melancolía do que xa quedou atrás. Para min o mellor sempre está por vir. O programa dános unha visión do que está a pasar no mundo e achéganos a moita xente que fai cousas importantes. Na Revista falamos moito con persoas que están a traballar en proxectos de toda índole, e dámoslles voz aos discapacitados, ás asociacións culturais, a toda esa xente que está pelexando por conseguir metas difíciles. Eu síntome moi identificada con ese tipo de persoas.

Cando a comunicación, da realidade ou da ficción, vai acompañada de tanto éxito, o público vai contigo a todas as partes e en todo momento Son as redes sociais unha obriga ou unha fiestra á que asomarse para entrar en contacto coa xente que te segue?
Eu cheguei ás redes sociais pola televisión, cando facía o Zigzag. Ao pouco de ter páxina persoal, atopeime con que cada día tiña ata 75 peticións de amizade, moitas máis solicitudes das que tiña a páxina do programa. Decateime entón de que esa páxina non pertencía a unha persoa privada senón a unha persoa pública, á cara dun programa. Eu considero as redes sociais como un auténtico medio de comunicación e agora, cando vai saír un novo libro, sexa no idioma que sexa, pídolles ás editoriais que engadan o meu Twitter e o meu Facebook, para poder comunicarme cos lectores. De feito, a día de hoxe, cada vez que me achego a algún sitio, hai alguén que chegou alí grazas ás redes. As redes permítenche dar a túa visión da vida e dar conta dos teus proxectos, proporcionándoche moitísimo feedback.

«Eu estou sempre en construción e creo que o fermoso é ter ilusións, ter metas e erguerte cada mañá para conseguilas, sen melancolía do que xa quedou atrás. Para min o mellor sempre está por vir»

«A día de hoxe, cada vez que me achego a algún sitio, hai alguén que chegou alí grazas ás redes. As redes permítenche dar a túa visión da vida e dar conta dos teus proxectos, proporcionándoche moitísimo feedback»

«É un exercicio fermosísimo volver abrir os libros da infancia e ver como medraches e canto podes seguir aprendendo deles»

En que se parecen e en que se diferencian a María que fai televisión ou radio da María que escribe?
No fondo es a mesma persoa. A diferenza está en que na televisión fas entrevistas de interese público e os libros son máis íntimos, escribes sobre o que queres, como queres e contas a historia que che dá a gana. É unha extensión, aínda que sexa ficción, da túa persoa máis íntima.

E da María nai?
A María nai está en todas as partes. Penso que durante a vida vaste conformando de moitas pezas, de todo o que estudaches, viviches, pasaches ben, etc. Toda a túa vida está en ti e é un pouso para medrar. Todo iso lévalo dentro e ser nai é parte de min e está aí en cada cousa que fago, sen dúbida!

Desde os primeiros libros, empeñácheste en converter a ciencia e o coñecemento en fantasía e en maxia. O público máis novo é o máis agradecido ou é o máis esixente?
Ata agora coñecía o público novo, non o adulto, un público que tamén está recibindo con moitísimo agarimo a miña obra. Eu son un todo e a ciencia tamén forma parte de min, por iso, desde que estudei Bioloxía, loito contra o afastamento de letras e ciencia. As letras tamén están na ciencia e a ciencia nas letras. Sinto a necesidade de transmitir iso, ao igual que sinto a necesidade de transmitir valores sobre a muller e sobre outras conviccións que levo dentro. Cando dás sinceridade, cando falas desde dentro de verdade e con propia convicción nas túas vitorias, cando lle das renda solta á imaxinación e es auténtica, aí a xente, independentemente da súa idade, responde positivamente. Os rapaces o que si son, son moi sinceros e, como nos lles gustes, vas amolado!

Defendes a literatura infantil e xuvenil como literatura para todas as idades. Os maiores deberiamos volver abrir os libros que nos ensinaron a ler e soñar?
Cando pasado o tempo volves ler O principiño descobres un libro totalmente distinto e coma este título calquera outro. Os libros infantís que están ben feitos teñen diferentes niveis de lectura e, mentres que un rapaz queda no máis superficial, nunha persoa de máis idade e coas outras vivencias persoais afloran outros sentimentos e outro tipo de reflexións. É un exercicio fermosísimo volver abrir os libros da infancia e ver como medraches e canto podes seguir aprendendo deles.

A palabra máis bonita do galego?
Arrolo.
O consello máis sabio da túa nai?
A miña nai tenme dado moitos consellos sabios; un deles foi que tivera un fillo e os meus cartos. Para ela significa que alguén te coide e que sexas independente na vida.
Unha loucura por amor?
Moitas! Hai que facer loucuras por amor todos os días, porque o amor ten que estar moi vivo.
A forma máis sincera de solidariedade?
Compartir de verdade o que tes para que os demais poidan ter algo. É dar aos demais o que queres para ti.

Cada ano es recoñecida con novos galardóns. Poderíase dicir que O meu pesadelo favorito marca un antes e un despois na túa produción literaria? E, entre tantos recoñecementos, hai algún máis especial ca o resto?
O meu pesadelo favorito é o meu libro máis premiado. É un libro moi especial, que non ten idade e que len por igual nenos e adultos; adultos que choran alí onde os nenos non choran, porque fan outro tipo de lectura. É un libro que me deu moito, coma outros que non teñen premios, de grande importancia na miña traxectoria. É un libro que vai saír en italiano, que me levou incluso ao Palacio Real, convidada ao xantar do Premio Cervantes. Mais, o máis importante deste libro, e dígoo de corazón, dámo a xente que está namorada de personaxes como a repartidora de bicos, o vendedor de olores de recordos e de recordos e olores. Para min os premios verdadeiramente importantes son os reais.

Es licenciada en Bioloxía e en Xornalismo, amais de diplomada en Maxisterio. Entre tantos docentes, houbo alguén que influíra en ti especialmente á hora de atopar o teu camiño?
Sendo eu moi noviña, Helena Villar Janeiro fíxome ver algo transcendental e do que eu non era consciente: na miña casa os meus pais falaban entre eles galego, pero comigo comunicábanse en castelán. Para min esa reflexión resultou extremadamente brutal e foi determinante para tomar conciencia do valor que para min tiñan o idioma, o país e a terra. Helena foi fundamental no meu camiño e hoxe teño a sorte impagábel de contar coa súa amizade. Anos despois, cando estudei Maxisterio, deume clase de bioloxía Joaquín María Díaz de Bustamante. Era tan bo profesor que cando finalicei Maxisterio decidín estudar Bioloxía! Aínda que no momento non o sabes, hai xente que che cambia a vida e cando es consciente os anos xa pasaron e perdícheslle a pista. É unha mágoa.

Podémoste ler en galego e lerte traducida ao castelán, catalán, portugués, italiano e incluso ao polaco. En galego, hai máis obstáculos para chegar lonxe?
Escribir en galego é unha opción vital, pero comporta atrancos. Cando ti presentas un texto en galego o primeiro que ten que facer un editor, por exemplo dunha editorial en castelán, é mandarllo a un lector de galego para que emita un informe, polo que xa lle estás custando cartos. E logo, se deciden sacar o libro, tamén teñen que traducilo, o que significa máis obstáculos. Por fortuna, cando vas facendo nome, as cousas tórnanse máis doadas e paga moito a pena. Eu elixín facelo así porque o galego é a miña lingua. Debo facelo así, aínda que sexa máis complicado, que o é!

Teño uns pés perfectos é un libro para ler descalzo. Pero para poñerse a escribir, que necesita María Solar?
As condicións ideais danse cando estou soa na casa, cousa que pasa moi poucas veces, e tamén me gusta escribir descalza. É unha manía que teño; gústame mover moito as dedas e ter os pés libres! Despois, a vida fai que sexas nai traballadora e que andes de arriba para abaixo todo o día e que acabes escribindo en calquera sitio. Hai moitos escritores que din que escriben mirando as ondas do mar, mais eu escribo agardando en karate polo neno, nun bar e alí onde poida, porque cando estás absolutamente metida nunha historia, tes que aproveitar calquera momento para sacala fóra.

A literatura infantil e xuvenil mantente conectada coa María cativa e permíteche abrir unha fiestra máxica para escapar da realidade. En que se parecen os nenos de hoxe en día aos que viviron no tempo de As horas roubadas?
A realidade é que se parecen en máis cousas das que eu desexaría. Cando vou aos institutos con As horas roubadas descubro que os rapaces, que hoxe o teñen todo, seguen a ter os complexos que eu tiña de adolescente, que eran moitos. Pese a ter moita información, están volvendo moi atrás perigosamente no tema dos malos tratos, no deixarse controlar, vivindo amores que pensan que teñen que ser de cor rosa… É algo que me arrepía! As profesoras e as nais dinme que agradecen a charla porque a xente nova escoita máis a alguén de fóra, a alguén que chega a través dun libro, ca aos mestres ou á familia. É lamentábel que, a pesar da facilidade de acceso á información, os rapaces de 2017 presenten eivas semellantes ás que nós tiñamos.

As horas roubadas é en palabras de Manuel Rivas «unha historia de amor que incendia todos os misterios». Cando a literatura se fai adulta, os obxectivos tamén medran?
Como escritora, nunca sentín unha necesidade especial de facer un libro «de adultos»; de feito, se tivese quedado na literatura infantil e xuvenil seguiría sendo feliz, porque a min non me parece literatura menor. Este libro fíxome medrar como persoa e como escritora, e fíxome ver que podía chegar a outros públicos. Os circuítos de adultos son outros, circuítos literarios, circuítos de prensa e promoción nos que me sinto moi cómoda, tan cómoda como me sentín transmitíndolles esta historia aos adultos, así que penso que volverei escribir para públicos adultos.

Se o amor é o motor que nos move a todas as idades, cal é o segredo da felicidade na idade adulta?
O amor é fundamental! Para ser xeneroso, para querer a xente, para abrirse aos demais, o amor é clave. Falo de amizade, falo de amor de parella, falo de sexualidade. Do amor nace a capacidade de ser feliz no sexo, de ser feliz coa túa parella, de ser feliz ti só. Para sermos felices cos fillos, coa familia, cos amigos, o amor é indispensábel, porque o traballo é unha etapa da vida, pero ao final, o que marca a nosa vida é o amor.

Vés de presentar a túa última criatura, Os nenos da varíola, que ten a súa historia para tocar os teus adentros e para que decidises convertela en novela?
É unha historia que levaba seguíndome e perseguíndome desde que estudei Bioloxía e á que lle puiden dar forma cando descubrín, a través do estudo duns compañeiros xornalistas, o nome dos nenos que interviñeron na fazaña médica de levar a vacina da varíola ao novo mundo. Eses rapaces que portaron no seu corpo a vacina escribiron unha páxina moi importante na historia do mundo e foron determinantes para erradicar a varíola do mundo, unha enfermidade terríbel! Iso pasou en Galicia onde, a pesar da súa importancia, case que non hai memoria do que se fixo. Era unha historia que eu tiña que escribir porque me espertaba moitísimos sentimentos e que quixen escribir de xeito cru para respectar a súa autenticidade. Quixen devolverlle a toda esa xente algo do que nos deron e restituílos ao lugar que debería corresponderlles na nosa memoria.

Os nenos da varíola lanzouse simultaneamente en galego, castelán e catalán. Como asimilas o feito de estar facendo historia na literatura?
Eu non sei se estou facendo historia; facer historia na literatura é unha frase moi grande! Creo que temos que loitar pola normalidade e a normalidade é que eu escriba na miña lingua, que é o galego, e que ese libro se traduza ao castelán, ao catalán, ao italiano ou ao turco. A normalidade é que escribas na túa lingua e que te poidan ler en todas as partes, porque as historias son universais.

Témosche oído dicir que as cousas grandes nacen do entusiasmo. Compartirías, para pechar a entrevista, os ingredientes da túa receita do entusiasmo?
(Ri moito) O meu entusiasmo nace dunha filosofía de vida, da miña ilusión por vivir, por medrar, por coñecer, das gañas de facer cousas novas e alcanzar novas metas. Non teño outra receita máis ca a de ilusionarse con cada cousa que se fai e facela como se fora realmente importante. E traballar, eh! traballar moito!

«Os circuítos de adultos son outros, circuítos literarios, circuítos de prensa e promoción nos que me sinto moi cómoda, tan cómoda como me sentín transmitíndolles esta historia aos adultos, así que penso que volverei escribir para públicos adultos»

«O meu entusiasmo nace dunha filosofía de vida, da miña ilusión por vivir, por medrar, por coñecer, das gañas de facer cousas novas e alcanzar novas metas»

Entrevista extraída do número 5.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Isabel Pérez Dobarro

150 150 CORALIA

Capaz de desentrañar os segredos da partitura máis complexa cunha execución perfecta, a pianista compostelá Isabel Pérez Dobarro vive o gran soño americano, sen que iso supoña renunciar a súa esencia galega.

Acadando aplausos e eloxios por todo o mundo, a presidenta de Beta Pi Chapter en Nova York xa é, con só 24 anos, un dos nomes máis destacados da elite musical mundial.

Pérez Dobarro enche auditorios de todo o mundo dándolle nova vida ás partituras dos nosos máis importantes compositores ao tempo que loita pola sustentabilidade e o futuro do planeta nas Nacións Unidas.

Isabel Dobarro

«Aos catro anos fixéronme un test que desvelou que tiña alta capacidade, cun coeficiente de 148»

SOCIEDADE

O número 148 ten algún significado para ti?
Aos catro anos fixéronme un test que desvelou que tiña alta capacidade, cun coeficiente de 148. Desde aquel momento tomei parte nalgunhas actividades especiais desenvolvidas pola Universidade de Santiago. O número 148 simplemente é iso, o resultado dun test. Desde entón non o repetín. Non vaia ser que saia outra cousa!

Eras moi nova cando deixaches Santiago para marchares estudar ao Conservatorio Superior de Música de Madrid. Foi alí onde o piano lle deu o xaque mate ao xadrez, ou a música sempre foi o teu destino?
En xadrez fun campioa galega feminina sub-10, sub-12 e sub-14. Ata que fun a Madrid, aos quince anos, combinei xadrez e piano dun xeito natural, pero ao incrementarse a actividade como concertista e ao xurdir a oportunidade de ir a Nova York, decanteime polo piano; aínda que sigo xogando de cando en vez. Alí fágoo no club Marshall, que é o máis importante da cidade. O xadrez é moi complicado, precisa moitas horas de adestramento e tes que tomar parte en moitas competicións! A xente ás veces non sabe todo o que hai detrás, pensa que é sentarse e xa está! Hai que estudar moitísimo; require moitísimas horas!

Con 24 anos atesouras un currículo impresionante, que inclúe as máis altas titulacións musicais, pero se botas a mirada atrás, que decisión é a máis importante de todas as que tomaches ata o de agora?
Nova York! Ir a Nova York cambiou a miña forma de vida. Con 17 anos, tiven a inmensa sorte de ir facer un curso a Estados Unidos, o Stony Brook International Piano Festival, organizado polo que logo sería o meu mestre, o doutor José Ramón Méndez, maila súa muller, a doutora Amy Gustafson. A resultas do festival, tiven a oportunidade de tocar no Steinway Hall de Nova York. Esta experiencia cambioume a vida xa que foi nese intre cando souben que Nova York era o lugar onde mellor podía desenvolver a miña carreira. Foi a decisión máis difícil de tomar, pero penso que non me trabuquei. Estou moi contenta alí.

«Os aplausos agradécense, pero, a nivel persoal, non son tan importantes; o importante é ver que o público está a gozar. Para min é importante facerlle a vida máis feliz aos demais»

«O éxito non é só cuestión de talento ou de estilo, precisa moitísimo traballo, que no meu caso me apaixona, e que polo tanto non vexo como un sacrificio, xa que estou a facer o que quero, e co que fago podo axudar a facer á xente máis feliz»

Onde radica a felicidade? Nos aplausos? Na execución dunha partitura de gran dificultade? No reencontro coa familia e as rutinas de sempre?
No reencontro coa familia e coas rutinas de sempre, por suposto! Os aplausos agradécense, pero, a nivel persoal, non son tan importantes; o importante é ver que o público está a gozar. Para min é importante facerlle a vida máis feliz aos demais. Na miña vida, a familia sempre xogou un papel fundamental e é fundamental facelos felices e que estean contentos co que fago!

O éxito supón renuncias importantes ou a recompensa borra todos os sacrificios?
O éxito non é só cuestión de talento ou de estilo, precisa moitísimo traballo, que no meu caso me apaixona, e que polo tanto non vexo como un sacrificio, xa que estou a facer o que quero, e co que fago podo axudar a facer á xente máis feliz. É verdade que tes que botar horas e horas e horas, e que ás veces as cousas non saen e te desesperas e te preguntas: que está a pasar aquí? O mestre Arthur Rubinstein, ao ser preguntado polos nervios previos a un concerto, expresouno así: é un pequeno prezo que teño que pagar por esta vida excepcional que vivo.

Despois de actuar no Carnegie Hall de Nova York e nunha longuísima listaxe de salas, entre as que figuran o Conservatorio Tchaikovsky de Moscova ou o Auditorio de Galicia, cal dirías que é o teu escenario favorito?
Tocar no Carnegie Hall foi algo moi especial; todo artista quere tocar alí e foi moi emocionante. Tocar no Auditorio de Galicia foi emotivo por estar na miña terra e coa miña xente. Tocar no Tchaikovsky, cando tiña apenas dez anos, foi unha experiencia fascinante, nun país que non coñecía. Cada escenario ten algo especial e cada público ten algo especial. É moi difícil elixir un.

Isabel Dobarro
Unha canción para compartir?
New York, New York, de Frank Sinatra, e Chove en Santiago, de Luar na Lubre.

Cunha axenda tan completa, probabelmente non haxa oco para a morriña, pero, de ser posíbel, como curarías a morriña compostelá en Nova York?
Volvendo cando podo, porque sempre que volvo reconecto coa miña esencia, coa miña terra, coa miña xente, e aquí síntome moi, moi cómoda. Encántame Nova York, encántame a enerxía, ir correndo dun lado para outro, ver á xente, as oportunidades… pero gústame volver á casa, onde fun tan feliz e onde son tan feliz. Para min, Compostela é sinónimo de felicidade, encántame a miña cidade, encántame a miña terra, todo! En Nova York teño sempre moi presente a nosa comida, a nosa música, a nosa cultura, e manteño unha estreita relación con artistas galegos afincados alí.

En Isabel, que pesa máis? As ganas de aprender ou as ganas de ensinar?
A combinación de ambas, xa que son dous camiños que están interconectados. Cando ensinas aprendes moitísimo, porque cada alumno require de ti unha explicación diferente. Cada vez que renovas o xeito de explicarte, enriquéceste. A min encántame aprender, encántame mellorar e evolucionar.

Isabel Dobarro
Unha meta?
Ser feliz.

É aquí onde encaixa o teu labor dentro de Kappa Delta Pi?
Kappa Delta Pi é unha prestixiosa organización internacional creada no ano 1911 que persegue a excelencia na educación primaria, secundaria e universitaria, e da que no seu día formaron parte Albert Einstein ou Eleanor Roosevelt. Eu presido Beta Pi Chapter, a súa división de Nova York, que ten a súa sede na New York University. En Beta Pi Chapter organizamos todo tipo de actividades e seminarios para mellorar a educación e a formación dos profesores. Tamén sacamos publicacións e organizamos eventos sociais de alto nivel.

Asemade, és responsábel de comunicación e xestora do programa Global Arts das Nacións Unidas. Que representan estas actividades paralelas, e que che aportan?
A Secretaría Xeral da ONU creou o SDSN (Sustainable Development Solutions Network) para poñer a andar os obxectivos do desenvolvemento sustentábel, 17 obxectivos que lograr de cara ao 2030. Eu son a representante para Nova York da sección Youth, que integran mozos e mozas de 15 a 24 anos, cos que coordinamos proxectos artísticos centrados no desenvolvemento sustentábel.

Como xurdiu a posibilidade de estrear Have you said ‘Spectral’? de Eduardo Soutullo, e cales son os teus autores galegos favoritos?
Xurdiu cando fun seleccionada para participar no Composers Now Festival, un dos festivais máis importantes da música contemporánea de Nova York. Falei con Soutullo e logo de ler Have you said ‘Spectral’? souben que era a peza ideal para a ocasión. Foi no contexto dese festival que estreei a obra en Estados Unidos. Á par del, sinto admiración por Octavio Vázquez e Fernando Buide, e polo betanceiro Arriola, un dos grandes compositores a nivel mundial de principios do século XX.

Se viaxásemos proximamente a Nova York, quen lle poría música a nosa estadía?
En novembro, Enrique Granados. Para conmemorar o centenario do seu pasamento, organizamos un festival no que terei a posibilidade de restrear o Concierto Patético no Steinway Hall, a partir dunha reconstrución do departamento de composición da New York University. Ademais, no transcurso deste evento, Eduardus Halim interpretará outras obras do repertorio de Granados.

E a ti, que melodía che fará viaxar este outono a Compostela?
Calquera obra que transmita tranquilidade, paz e felicidade me transporta á casa, porque son os sentimentos que me inspira Compostela de sempre.

«Cada vez que renovas o xeito de explicarte, enriquéceste. A min encántame aprender, encántame mellorar e evolucionar»

«Eu son a representante para Nova York da sección Youth, que integran mozos e mozas de 15 a 24 anos, cos que coordinamos proxectos artísticos centrados no desenvolvemento sustentábel»

«Calquera obra que transmita tranquilidade, paz e felicidade me transporta á casa, porque son os sentimentos que me inspira Compostela de sempre»

Entrevista extraída do número 4.

Queres ollar outros contidos relevantes?
Política de privacidade

Se consente a utilización de cookies, continúa navegando ou fai clic nalgún link entenderase que consinte a nosa política de cookies e, por tanto, a instalación das mesmas no seu equipo ou dispositivo.

Se vostede quere, pode cambiar a configuración de cookies en calquera momento, configurando o seu navegador para aceptar, ou non, as cookies que recibe ou para que o navegador o avise cando un servidor queira gardar unha cookie.

Esta web utiliza cookies.
error: Contido protexido