•  981 806 528 & 670 594 685 info@coralia.gal

escritora galega

Compostela e os músicos da rúa

150 150 CORALIA

Compostela e os músicos da rúa

Por HELENA VILLAR JANEIRO

Escritora

A aparición de músicos na rúa debeu ser unha compensación pola perda dos paxaros cantores que aborreceron os tellados, os lousados, o cemento e o asfalto, e non quixeron habitar a cidade por lles parecer impropia da vida libre.

Nada pode estrañarnos, polo tanto, ese engado que ten para os artistas do efémero unha cidade como Compostela cos seus soportais que prestan tanto estiño.

Non debemos esquecer que paxaros e músicos teñen que comer e que ser humanos aínda trae máis gastos arredor.

A aparición de músicos na rúa debeu ser unha compensación pola perda dos paxaros cantores que aborreceron os tellados, os lousados, o cemento e o asfalto, e non quixeron habitar a cidade por lles parecer impropia da vida libre. Habemos remontarnos non á historia senón á lenda, para termos noticia dos beneficios salutíferos dos paxaros e, segundo o meu modo de mirar, igualmente os que proporcionan os músicos da rúa, que adoitan ser case tan libres como os canoros soltos.

Asclepio, o semideus curador de Hélade, recibía no templo de Epidauro, aló na vella Argólida pola época das fantasías fundadoras, os afectados polos desequilibrios psicolóxicos da polis e poñíaos en contacto cos chíos dos cantores que aniñaban naquel paraíso de adelfas, loureiros e cipreses. Os voadores improvisaban desde as árbores as súas melodías e os enfermos corrían en coiros ao seu compás ou danzaban ao son daquela música chovida para eles desde o alto polo mandado sandador do poderoso fillo de Apolo, recuperando así a natureza. Asegura a lenda que a maioría dos ambulantes se volvían sensatos e mesmo felices, que sempre foi tarefa máis difícil.

Canto máis se apartan as cidades do ser da terra verbo dos materiais de que están construídas e das proporcións, ritmos e harmonías da súa arquitectura, máis se lles afastan os paxaros e, como anuncia o mito grego, menos avogosas son para a saúde integral dos habitantes. Quizabes sexa esa a razón pola que as zonas históricas das cidades poliseculares son benqueridas polos emuladores dos cantores naturais. A elas veñen interpretar músicas que poden mesturar a voz e os instrumentos. A querenza dos músicos polas rúas históricas tamén se debe a que a xente transita por elas con usos antigos e párase a escoitar o que de certo lle presta e, agradecida, solta algo dos petos a favor da arte doada nos recipientes armados para tal fin. Non debemos esquecer que paxaros e músicos teñen que comer e que ser humanos aínda trae máis gastos arredor.

Nada pode estrañarnos, polo tanto, ese engado que ten para os artistas do efémero unha cidade como Compostela cos seus soportais que prestan tanto estiño. Desde os trobadores medievais con escola propia –Bernal de Bonaval, Airas Nunes, Xohán Airas, Abril Ares…- creou diversos escenarios e actores nos que a delicada arte que transmite o aire se produce e se goza. Parque da música, Auditorio no que executa concertos a Real Filharmonía de Galicia e non só ela, outros Auditorios, conservatorio e escolas para aspirantes, tuna, Escola de Altos Estudos Musicais, banda, coros, grupos e formacións diversas, e o curso anual «Música en Compostela» configuran un amplo espazo de sons acomodados a cada gusto nas diversas horas do día e até da noite. E os músicos da rúa son quen completan esta oferta coas súas postas en escena. Non hai moito, polas Orfas, chamaba a atención un home entrado en anos que, mentres tocaba a frauta doce, lía poemas nun libro que lle servía de apoio para o instrumento.

Hai pianos que desbordan dalgún piso por certas rúas centrais dándonos unha ducha percutida, que se agradece. Pero sobre todo están eles, os que alegran a vida do bosque de pedra con programas difusos e aleatorios, frescura de aprendiz, virtuosismo de inmigrante do leste, dominio de instrumento de resonancia mística a sopridos… Ora te poñen en contacto co Mozart que coñeces, ora chegas paseando até un bolero que te fai tremelar e te volve a outra época e a outro amor. Por veces, estas pezas espértanche todo o corpo e, coa velocidade dun lóstrego, pasa a ulir, tocar ou sentir algo que te percorre como unha cambra de luz brillante… Outras veces son memoria xeográfica fría que volves percorrer ou, polo contrario, unha ansia de descubrimento de mundos simbólicos aos que quixeras voar sobre esas notas para ver que hai detrás da creación que destila misterio milenario.

E se vas camiñando cara o arco de Palacio, adoita haber alí, tan cerquiña das estatuas de Mateo, alguén que cunha gaita e os sons da nosa marcha antiga, solta ao aire toda a señardade do que puido ser, pero non foi, o reino de D. García.

Contido extraído do número 8.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Compostela futura na miña memoria

Por XEMA VARELA

A liberdade de SER. Que liberdade?

Por CRISTINA PALACIOS

A pequena Compostela gusta da lectura

Por PILAR SAMPEDRO

Helena Villar Janeiro

150 150 CORALIA

Na casa que comparte co seu compañeiro Xesús Rábade Paredes na parroquia de Abuín, en Rianxo, Helena Villar Janeiro (Becerreá, 1940) ultima o seu primeiro libro de haikus, unha escolma de 50 pezas de entre máis de 800 e que titulará Poesía mínima. Tamén xunta materiais para un volume de memorias. Poeta de expresión aguzada, narradora «por me retar a min mesma» e importante autora de literatura infantil que, porén, non cre na xuvenil, Villar Janeiro repasa nesta conversa parte da súa biografía, o machismo do mundo literario ou a súa relación coa figura de Rosalía de Castro.

CULTURA

Naceu en Becerreá, pero residiu moitos anos en Santiago.
Nacín en Becerreá e fixen o bacharelato por libre. Non estaba escolarizada. A min a escola non me ensinou nada. Logo estudei maxisterio en Lugo. Estiven un ano traballando nos Ancares, en Vilaver (Cervantes), como interina nunha escola. Aprobei as oposicións no 62. Déronme outra escola en Quintá de Cancelada, de onde procede a miña familia paterna. Foi quizais a parte máis importante da miña vida, dos 22 aos 28 anos. Empecei a estudar filosofía, aprendín árabe eu soa…

Árabe?
Seguín árabe en vez de grego porque non estudara bacharelato. É gracioso, relaciono aquelas montañas co árabe.

Por que non a escolarizaron?
Un día alguén nos agasallou na casa cun libro moi bonito, de tapiñas encarnadas de pel. Sen pedir permiso, con seis anos, leveino á escola. Aquel libro fora roubado e a dona estaba na miña clase. Devolveuse o libro, pedíronse desculpas. Pero houbo algo moi desagradábel para a miña familia. Calibrando que non se aprendía moito, que o trato era discriminatorio respecto das nenas ricas, leváronme para a casa. Pero nin eu nin o meu irmán estivemos desatendidos. As letras non era difícil estudalas, porque liamos moito, había libros na casa. E as matemáticas aprendíamas un preso político que volvera do cárcere, moi amigo do meu pai. O meu pai ten dous mortos, un irmán e un cuñado, asasinados. Ando a ver se recupero os ósos. Parece que están na foxa de Vilarraso (no concello de Aranga).

Como lle afectou non asistir á escola?
Fun profesora sen experiencia escolar. Ao mellor por iso fun moi liberal. A Compostela cheguei por primeira vez en setembro do 64, para examinarme e entrar en pedagoxía. Pero non me instalei ate o ano 75, xa con Suso (Xesús Rábade, o seu compañeiro, tamén escritor, e pai dos seus fillos, a poeta e profesora María do Cebreiro e o pianista de jazz Abe Rábade).

«A Compostela quérolle moito. É a única cidade na que podería vivir».

Hai algún recanto de Compostela ao que vostede lle garde un agarimo particular?
A Compostela quérolle moito. É a única cidade na que podería vivir. Gústame Bonaval, o Sar, a Alameda, a praza da Universidade. Até a praza de Abastos.

Que lembra máis da súa infancia?
O frío. Traspasou a miña vida de nena. Traballaba co meu pai, que era xastre, desde os oito anos. Era un oficio quieto nunha casa sen calefacción. A pana, o material que se traballaba no inverno, é moi húmida, friísima, e colocábala enriba dos xeonllos. E despois, a tristeza. A pequena horta da casa lindaba co cárcere. Había presos políticos. E presos comúns, que o primeiro día cantaban, o segundo calaban e o terceiro choraban. A prisión tiña unha pequena ventá enreixada que daba á horta e pola que se podían coar botellas de auga, cousas así. E os parentes dos encarcerados viñan onda meu pai por se lles deixaba. Meu pai deixaba, claro. Era un comunista convencido. E de práctica, non só de teoría. Traballaba para os xitanos e non lles cobraba. Se algún cliente non lle pagaba e era pobre, pasaba. Pero en relación á familia foi unha infancia feliz.

Contos do Sol e da Lúa, un libro dirixido aos pequenos, é a súa última obra. Para que serve a literatura infantil?
Teño unha relación coa literatura infantil moi particular. Gústame escribila, pero non son unha especialista. Limítame a expresión. Entregueille moitos afectos porque é fundamental achegarlle a palabra literaria á infancia e os meus propios nenos non tiñan esa literatura en galego. Había tres, catro libros, Os soños na gaiola (de Manuel María), O bosque de Ouriol (de Arcadio López Casanova), Pericles e a balea (de Xohana Torres)… Eu cantáballe á nena anainas. Suso díxome: «Faillas ti, xa que compós música e es poeta». Empecei e despois el axudoume. Era unha literatura doméstica, para nós. Pero cando se convocou o festival de canción Cantareliña no 83, alguén lles dixo aos de Saraibas (promotores do concurso) que nós tiñamos cancións para nenos. Pedíronnos que as compartísemos. Logo decatáronse de que os nenos cantaban e pediron que os deixásemos cantar. Gañaron o primeiro certame. Ao segundo non fomos. Pero ao terceiro pedíronnos que seguísemos. Non queriamos, pero nunca nos puidemos negar a facer cousas que o país necesitase.

Considera necesario este tipo de literatura para se achegar á lectura?
Non creo na literatura xuvenil. Unha persoa que pasa de dez ou doce anos pode e debe ler o que queira. Pero cando eu falo de literatura infantil falo de nenos moi pequenos. E neses primeiros anos creo que si, que estes libros axudan. Unha criatura que non está en contacto coa poesía, co texto literario -tamén pode ser oral, non fago distincións-, vaille ser máis difícil dar o paso a outra literatura.

Que lugar ocupa a infancia na súa obra?
A montaña, sen dúbida ningunha, dá unha visión da vida. Estiven 35 anos nesa paisaxe telúrica e configuroume. Únete co universo. Esas invernías, esa primavera tan notoria, tan diferente. Non na expresión, pero a miña vivencia da montaña é moi parecida á de Novoneyra: esa paisaxe agreste e ao tempo rica, diversa, cambiante, chea de intriga. Porque detrás da montaña non ves nada.

«As letras non era difícil estudalas, porque liamos moito, había libros na casa. E as matemáticas aprendíamas un preso político que volvera do cárcere, moi amigo do meu pai»

«O meu pai ten dous mortos, un irmán e un cuñado, asasinados. Ando a ver se recupero os ósos. Parece que están na foxa de Vilarraso (no concello de Aranga)»

«Fun profesora sen experiencia escolar. Ao mellor por iso fun moi liberal»

Foi unha muller que tomou a palabra en público nun mundo, o da literatura galega, en que non era usual. Bateu co machismo?
Moito. Eu empecei cun libro que se chama Alalalás, en castelán. Non sabía escribir galego. Nós non viramos nunca galego escrito nin se nos falara galego no sistema educativo. Aceptei que a poesía era Juan Ramón. Hoxe non son juanramoniana, pero sácolle o sombreiro e emociónome moito con el. Débolle ser poeta. Un día dáste conta e dis: «Que teña que expresar o que sinto traducido noutra lingua…». Rebélaste. Pero fas unha poesía costumista, porque non liches os teus clásicos como debías. Entón dei cun libro, para min decisivo, Escolanía de merlos de Faustino Rey Romero. O soneto «O merlo morto» deixoume tocada. Agora estou cun proxecto moi bonito, 50 haikus con 50 fotografías miñas que se vai publicar o ano que vén…

«Non na expresión, pero a miña vivencia da montaña é moi parecida á de Novoneyra: esa paisaxe agreste e ao tempo rica, diversa, cambiante, chea de intriga. Porque detrás da montaña non ves nada»

Os haikus que amosa en Twitter?
Si, algúns, pero seleccionados, porque teño 800 e sairán 50. Sempre hai un paxaro morto. Aquí viñan moitos paxaros (sinala á galería da casa onde transcorre a entrevista) e morrían contra a galería. Teño unha colección de paxaros mortos. Impresiona moito. É un tema delicadísimo da poesía lírica. E é polo poema ao merlo morto de Faustino que empecei a escribir en castelán. Logo pasei ao galego. O contacto con Suso favoreceu esa conversión.

Preguntáballe polo machismo no mundo literario.
Si. Suso tivo a idea, porque lle gusta moito traballar en colaboración, de que escribísemos libros xuntos. Pero a xente non o entendía. Pensaba que era un señor bo, que casaba con aquela señora e que lle deixaba poñer a firma nun libro no que ela puña unha liña. Escribimos o libro dos símbolos de Galicia, A bandeira, o escudo e o himno, para un concurso escolar. Levamos o premio. E alguén moi ilustre dos que nolo entregou díxolle a Suso: «Parabéns, señor Rábade». Suso respondeu: «Mire, ela tamén é autora». E el contestou: «Todos sabemos quen pon os ladrillos». Imaxina o que isto supón cando vas recibir un premio. Porque hoxe éme indiferente, pero daquela non. Houbo moitas historias. E acabas dicindo: «Non podemos seguir porque isto nos separa». Póñenche como contrincante a persoa que máis queres. Decidimos divorciarnos literariamente para non nos divorciar de forma real.

O machismo retrocedeu?
Non no 100%. Pero as mulleres gañaron terreo. Nas artes máis ca noutras profesións. Con todo, non podo sentirme conforme coa sorte que correron moitas mulleres que puideron ser escritoras e non chegaron a selo. Pero a historia é a que é. Non me atrevo a cualificalas de grandes escritoras porque esa obra desgraciadamente non se produciu. Míroas con agarimo, pero non boto de menos unha obra que non existe. Cando fixen o libro de poemas Festa do corpo houbo algún gran poeta que se escandalizou dos contidos. Pasa iso hoxe? Non. Fomos rompendo. Eu non tiña tanta conciencia de estar axudando a andar un camiño, como foi verdade que axudei a andar.

Que significa Rosalía de Castro para vostede?
No 79 empecei a ir moito pola Casa da Matanza. Con Suso fixemos un libro didáctico, conmemorativo do centenario de Follas Novas. A el fixérono membro do padroado. A min non. Isto indica unha anomalía. Pero en 2005, cando a casa quedou orfa, e non era un pastel agradábel para llo dar a ninguén, fun chamada para presidila. Lina, relina, traducina… Para traducir unha poeta hai que lela cunha profundidade inmensa. Subxugoume.

Foi unha atracción serodia.
Si, non cheguei a ela por casualidade nin polo que o meu pai falaba dela. O meu pai era un feminista que me puña de modelo a Rosalía, a Rosa Luxemburgo, á Pasionaria, a Victoria Kent e a Hildegard.

Bos modelos.
Grandes modelos. Pero non cheguei a Rosalía a través dese desiderátum, senón a través da lectura. É unha persoa diferente ao que se intentou vender. Foi moi manipulada. Ser o noso mito nacional favoreceuna en tanto que é moi querida, pero non a favoreceu en tanto que literata.

A popularización da figura de Rosalía implica certa banalización. Como se debe relacionar a sociedade cunha poeta desta envergadura?
Rosalía pódese poñer en camisetas. Xa non sei se se pode facer un uso contrario ao que ela pensaba. No meu paso pola Fundación, o plenario decidiu que non podía seguir facendo a misa de Rosalía, por exemplo. O que non pode ser é Rosalía para todo e sen lela. Non lela é banalizala, porque se a les entendes que cousas lle podían gustar e que cousas non. Mesmo as súas contradicións.

Esas contradicións percíbense nos poemas, e fanos grandes.
Rosalía ten contradicións debidas ao seu sentido do humor. O prólogo de Follas, por exemplo, é contrario ao libro. Posibelmente estaba farta e dixo: «Vou poñer que as mulleres fan o que poden e que pobriña de min». Logo les ese librazo. Ao que, por outro lado, lle facía falta unha escolmiña. Pero uns cantos poemas prescindíbeis non lle quitan calidade a un libro así.

«No 79 empecei a ir moito pola Casa da Matanza. Con Suso fixemos un libro didáctico, conmemorativo do centenario de Follas Novas. A el fixérono membro do padroado. A min non»

As escritoras que se adiantan ao seu tempo acaban topando con contradicións que non poden historicamente resolver. Puido ser o caso de Rosalía.
Ela ten esa conciencia cando di que escribe para un pobo que non a vai ler. A Rosalía auténtica, á que non lle vexo impostura debida ao estilo ou á época, é a de Follas. Porque En las orillas del Sar vexo trazos románticos e do posromanticismo, algo de discurso baleiro.

Cando escribía en castelán sentía unha tradición daquela máis forte.
«Negra sombra» é un gran poema porque está escrito en galego, non ten modelo e tira por onde quere. Mentres que En las orillas ten certo sabor á moda do seu momento. Sobre todo tendo en conta que a lingua que ela falaba era o castelán. Non imaxino a Rosalía falando galego habitualmente. Sábeo falar, claro, porque se non, non o escribe desa maneira.

Entrevista extraída do número 7.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Luz Fandiño

150 150 CORALIA

Poeta da realidade e da esperanza, activista de primeira liña e compostelá de memoria prodixiosa, Luz Fandiño (Santiago, 1931) é unha irrepetíbel forza da natureza á que os anos lle outorgaron grandes doses de sabedoría e unha mirada transparente coa que asomarse sen rede ás virtudes e defectos do xénero humano.

Farangulliña de neve, de 1998, O pracer de envellecer, de 2014, e Espiñas e pensamentos, de 2016, gardan a esencia da súa obra, auténticas ventás a través das que asomarnos a ese mundo imperfecto que Fandiño mira con confianza, convencida de que «só os nenos e as nenas poderán salvar a terra».

De afirmacións rotundas e sorriso sincero, Fandiño, nena da guerra e a posguerra á quen a literatura salvou dos horrores da emigración e da vida, ábrenos neste número as portas da súa casa e as das súas lembranzas e anhelos.

«Lembro unha mestra que ía para monxa, da que eu como nena que era non sabía dicir se era máis fea que mala ou máis mala que fea. Aquela mestra da Milagrosa tomouna cunha amiguiña miña galegofalante, que coma min tiña as manciñas cheas de frieiras. A mestra poñíaa diante de todas as rapazas para tomarlle a lección, pero a nena por cada palabra en castelán dicía catro en galego, así que a mestra batíalle coa regra nas manciñas cheas de frieiras ata facerlle sangue, e a continuación poñíalle unhas orellas de burro de cartón e un cartel nas costas que dicía: «Yo no se hablar. Yo soy una burra». A aquela rapaza eu nunca lle escoitei un laio, a pesar dos ríos de bágoas que lle caían pola cara mentres a mestra a paseaba por toda a escola para que as demais rapazas se burlaran dela»
«A min exaspérame que xente da miña idade non se lembre de nada. Acorda, acorda. Como non van lembrar! Ata lembro que cando chegaban as alfarrobas á estación para alimentar os cabalos do exército, iamos ver se caía algunha porque a nós sabíannos a chocolate, sabíannos de marabilla! E se lles cantabamos algo aos soldados dábannos máis alfarrobas, así que cantabamos, por un cacho de pan e sen el tamén cantabamos! Cantas artimañas infantís! Así é que agora, cando visito os colexios, o que lles digo aos nenos e ás nenas e que coiden a súa escola como se fose a súa casa»

SOCIEDADE

Como era ser nena na Compostela dos anos trinta?
Era pasar moita fame, pasar moito frío e moito medo, polo ensino que nos daban as monxas na escola; e, aínda así, xogar xogabamos, porque axudaba a espantar a fame; que eu comín pan de todas as cores. Naquela Compostela case que era un delito rir ou xogar. E se era na Semana Santa, non che digo nada! Como nos reprochaban que nos puxeramos a xogar ao carón do noso postiño de castañas e froita na praza de Mazarelos. Tamén nos dicían que ao crego lle había que contar todo, mesmo os pensamentos e contestarlle a todo, pero eu nunca lle dixen que a miña nai era atea. Era consciente de que dicilo podía ser a morte dela. Así era ser nena naquela Compostela.

E a ensinanza? Como era?
Lembro unha mestra que ía para monxa, da que eu como nena que era non sabía dicir se era máis fea que mala ou máis mala que fea. Aquela mestra da Milagrosa tomouna cunha amiguiña miña galegofalante, que coma min tiña as manciñas cheas de frieiras. A mestra poñíaa diante de todas as rapazas para tomarlle a lección, pero a nena por cada palabra en castelán dicía catro en galego, así que a mestra batíalle coa regra nas manciñas cheas de frieiras ata facerlle sangue, e a continuación poñíalle unhas orellas de burro de cartón e un cartel nas costas que dicía: «Yo no se hablar. Yo soy una burra». A aquela rapaza eu nunca lle escoitei un laio, a pesar dos ríos de bágoas que lle caían pola cara mentres a mestra a paseaba por toda a escola para que as demais rapazas se burlaran dela.

Como Galicia, a súa casa foi un matriarcado de libro?
Foi. Na miña casa non había homes. Na miña casa eramos a miña nai, a miña avoa, a miña irmá e mais eu; e, cando había que solucionar algo, tiñamos que facelo as mulleres. Alí non había un home ao que lle tiveramos que render acatamento nin que nos solucionase problemas. A miña nai traballaba de serventa e a miña avoa ía ás aldeas buscar verduras que logo vendía no mercado. Tamén era a escribinte e a lectora das cartas das peixeiras que non sabían escribir nin ler. A avoa era moi querida, e para min resultou extraordinaria. Foi á escola dous anos e lía a Verne e a Dumas. Tiña un galego fermoso, pero ás súas fillas e ás súas netas tiña que falarlles en castelán… Como me gustaba andar con ela por Compostela!

Cantas Maruja e Coralia hai na súa memoria de Compostela?
Elas eran curmás do meu pai. Curiosamente, eu era filla dun policía e elas dun anarquista! Foron unha pincelada de alegría en Compostela, dúas mulleres ás que tolearon, dúas modistas e bordadoras ás que ‘visitaban’ a calquera hora do día ou da noite e ás que lle tiraban todo; incluso se falaba e se fala de que foran violadas pola policía no Pedroso. Aquí tiñamos tolos ou que se facían os tolos, porque era do único xeito no que se podían dicir catro palabras. Lembro, por exemplo, a Modesto o churreiro, un home dunha intelixencia incríbel, do que todo o mundo dicía que estaba tolo, e que como tal actuaba. Dunha vez que estivemos seis meses sen graxa nin aceite, Modesto colgou diante do concello unha tixola toda esfuracada cun papeliño que dicía: «Ya que no tengo aceite ni grasa, ¿para qué te quiero en casa?». E noutra ocasión chamou á Fiscalía de Taxas, que era a que distribuía o racionamento, pedindo que o puxeran con Alí Babá. Do outro lado contestáronlle: «¡Aquí no hay ningún Alí Babá!», e entón pediu falar cun calquera dos corenta ladróns. Tamén lembro a Joseíño o da guerra, un home que non se metía con ninguén, que pedía só cando tiña fame. Joseíño, que debuxaba moi ben avións bombardeando e que falaba da III guerra mundial, xuntou un día uns cartiños no seu tangarolo e foi comer a potaxe á Cociña Económica. Logo de servirllo, a monjita comprobou que lle faltaba un patacón de peseta e de inmediato quitoulle o prato de diante. El, perturbado e esfameado, empezou a chamarlle de todo. De inmediato, as monxas chamaron a Garda Civil que lle rompeu o peito a culatazos. Sacaron o cadáver pola parte de atrás, onde atendían as peixeiras mentres se acometían unhas obras na Pescadería Vella e que, cando viron aquel espectáculo, se ergueron cos coitelos contra a Garda Civil e contra as monxas. A miña avoa, que o presenciou todo, describiuno como o peor crime da guerra. E, namentres as mulleres do peixe estiveron alí, non deixaron que as monxas volveran abrir aquela porta baixo ameaza de liquidalas. Por un patacón! E, pese a ser moitos os que coñecían estas historias, a xente calaba. Polo medo.

A guerra e a posguerra roubáronlle a infancia a Luz Fandiño?
Da guerra non me acordo moito; só do que me contaban a miña nai e a miña avoa. A posguerra foi o peor. Os toque de queda e os coche da Falanxe rompendo o silencio. O ir e vir, de porta en porta, se podían sospeitar que eras republicano ou comunista… Estando eu na Arxentina, atopeime con dous velliños que estiveran agochados na nosa casa; un cunha pena de morte enriba e o outro, Ramiro, con dúas. A nosa casa no Sar tiña unha saliña, un cuarto e a cociña, en cuxo desnivel se agochaban ambos os irmáns e onde tiñan que estar deitados. Eles baixaban para asearse e para comer, cando había algo que comer. Escoiteilles dunha vez falar, e disto acórdome moi ben, sobre as penas de morte. A miña nai non entendía para que lle puxeran dúas penas de morte a Ramiro, se cunha vez que o mataran xa chegaba, ao que el replicou que había quen tiña cinco penas, por se viña un indulto co que podía librar dúas! Foi moito terror. A min exaspérame que xente da miña idade non se lembre de nada. Acorda, acorda. Como non van lembrar! Ata lembro que cando chegaban as alfarrobas á estación para alimentar os cabalos do exército, iamos ver se caía algunha porque a nós sabíannos a chocolate, sabíannos de marabilla! E se lles cantabamos algo aos soldados dábannos máis alfarrobas, así que cantabamos, por un cacho de pan e sen el tamén cantabamos! Cantas artimañas infantís! Así é que agora, cando visito os colexios, o que lles digo aos nenos e ás nenas e que coiden a súa escola como se fose a súa casa.

Conseguiu a emigración arrebatarlle a xuventude?
Houbo quen triunfou. Ou te explotaban ou explotabas e eu, como para explotar non sirvo, fun explotada miserabelmente; pero non fun a única, oxalá fora a única! Iamos reclamados cunha carta, como se dun contrato de traballo se tratara, por xente da familia. No meu caso foron unhas curmás da miña nai. Durante tres anos puxéronme a traballar no Hotel Normandía de Miramar, que estaba a 550 km de distancia de Bos Aires, pois con máis de medio millón de galegos na provincia de Bos Aires, xa non nos deixaban traballar a menos de 500 quilómetros da capital. En principio ía para axudar na cociña, pero carguei con todo: lavar as sabas a man, pasar o ferro… Nunca souben canto gañaba porque era a curmá da miña nai quen ía cobrar, porque eu daquela era menor. Entón, as mulleres eramos menores ata os 25 anos! Foi duro, moi duro. Foron os anos mais amargos da miña vida, porque aquí pasei fame, pasei medo, pasei frío, pero tiña o agarimo da miña nai e da miña avoa. Pero a miña nai faleceu no 51 e eu embarquei xusto ao ano. Lembro a pobriña da miña avoa chorando e pedíndome que non marchara. Foi arrepiante! Esa mesma escena volvín vela despois en moitas aldeas: a das nais desfeitas despedindo os fillos que sabían que non ían volver ver.

Vostede escribiu que «O pan do emigrante non é pan de envexar». Coñecemos realmente a verdadeira historia da nosa emigración?
En absoluto! Para don Manuel Fraga non eramos emigrantes, que no pasaporte ben o poñía: pasaporte turístico apto para todos os países do mundo menos Rusia e satélites. Outros emigrantes coma min téñenme dito que non eran emigrantes senón turistas! Daquela non sabiamos de onde saiamos nin cara a onde iamos. Eu non podía imaxinar sequera a inmensidade do mar.

«Ou te explotaban ou explotabas e eu, como para explotar non sirvo, fun explotada miserabelmente; pero non fun a única, oxalá fora a única!»

Descubriu a riqueza da lingua e da literatura galega no Centro Galego de Bos Aires. Os libros eran daquela a única maneira de alixeirar o horror da emigración?
A Bos Aires fun traballar de sirvienta. Na capital, pagando a cota do Centro Galego, tiñamos médicos, e un día que acompañei unha amiga á farmacia do Centro, mentres a agardaba observei un expositor cun libro aberto polo poema «Meu carriño!» que lin chorando. Lin e relín aquel poema de Cabanillas que me aflixía, porque me vía nel. Eu quería aquel libro! O bo do bibliotecario, o señor Ares, explicoume entón que alí podía ler o que me dera a gana. Os ollos debéronseme poñer coma os dun meniño onde se venden xoguetes! E, desde aquel día, regresei á biblioteca todos os xoves. O señor Ares, para empezar, deume a ler un libro de Rosalía. Léndoa ría e choraba, así que chegou un momento no que o bibliotecario me tivo que dicir que entendía que Rosalía me emocionase, pero que debía comprender que alí non se podía nin rir, nin chorar e aínda menos falar en alto porque distraía os demais. Despois de Rosalía, viñeron Curros e os demais.

Pero cando principiou o seu idilio coa poesía? E, en que momento soubo que a poesía e Galicia eran unha mesma cousa?
Lendo a Rosalía comenteille ao señor Ares que me gustaría saber escribir en galego ao que el me dixo que o fixera. Eu non sabía, pero el confiaba en min. Vostede -dicíame- escriba como lle saia, que logo collemos o mataburros -o dicionario- e corriximos. Comezaba a saber o que era ser galega e castigueime dous anos sen ler nada en castelán ata eu sentir que soñaba en galego. O bibliotecario dixérame: «cando vostede teña soñado en galego terá recuperada a nosa cultura e a nosa palabra». E, cando cheguei a soñar en galego, escribinlle a carta que lle debía á miña irmá desde había tempo, e escribinlla toda en galego. Cando lla ensinei ao señor Ares, animoume a seguir escribindo todo o que eu sentía e así o fixen. Foi como abrir unha fonte. Seguín escribindo ao tempo que choraba, e para cando escribín «Soedade» xa tiña recuperado a miña verdadeira identidade.

«Aquí tiñamos tolos ou que se facían os tolos, porque era do único xeito no que se podían dicir catro palabras»

Que importancia ten a súa estadía en Francia e acontecementos como o Maio do 68 no seu activismo?
Creo que iso mo inxectou a miña nai nos seus peitos, porque ela era unha muller revolucionaria. O París do 68 foi, con todo, unha escola incríbel! E cando Paco Ibañez actuou no Olympia tiven que ir escoitalo, porque non podía quedar na casa. Foi un movemento que paralizou París, se ben a min sempre me produciu tristura escoitarlle dicir á nosa xente que os franceses facían aquelas concentracións porque non querían ir traballar. Como podían ignorar que estaban a loitar polos seus dereitos e que a súa loita repercutía en nós! A miña irmá sempre me reprochaba que fora ás manifestacións: dicíame «¡deja a los jóvenes!». Eu, entón, facíalle lembrar que a nosa nai pelexara por calquera fillo ou filla, polos seus e polos dos demais; e iso ela non mo podía retrocar. E é que a min dáme igual que me digan que son unha vella da terceira, da cuarta ou da quinta idade!

A rebeldía é patrimonio da mocidade ou é unha actitude sen idade?
Eu son unha privilexiada, porque estou rodeada de rapazas e rapaces; aínda que non querería que me idealizaran porque iso é moi malo, que fallos témolos todos e todas. E eu téñoos. Que eu son consciente da miña ignorancia. Eu de nova non me aceptaba e agora mírome no espello e dígome: «Luz, fas unha vella churrusqueira!» E estou orgullosísima dos meu anos, así que cando vou á televisión non quero que me maquillen, que despois de cebado o rabo…!

Vostede ten escrito que os soños dos desherdados son os soños máis fermosos. Para pechar a entrevista, con que soña hoxe Luz Fandiño?
Soño co día no que ninguén teña que emigrar e tamén soño co día no que ningunha criatura pase fame de escola e de pan!

«Eu de nova non me aceptaba e agora mírome no espello e dígome: 'Luz, fas unha vella churrusqueira!' E estou orgullosísima dos meu anos, así que cando vou á televisión non quero que me maquillen, que despois de cebado o rabo...!»

«Soño co día no que ninguén teña que emigrar e tamén soño co día no que ningunha criatura pase fame de escola e de pan!»

Contido extraído do número 7.

Queres ollar máis contidos relevantes?

María Solar

150 150 CORALIA

O seu mundo está cheo de fiestras de cores ás que asomarnos para facer propias as súas historias, emocións e paisaxes. A Solar xornalista e a Solar escritora son dúas caras dunha mesma muller protagonista do seu tempo. Unha compostelá que goza da vida e do día a día ata o punto de non deterse a pensar que contarán dela as xeracións vindeiras os libros de literatura. A Solar (Santiago, 1970), é, por méritos propios, unha referencia imprescindíbel da comunicación e a literatura do noso tempo.

A súa última criatura Os nenos da varíola, que vén de lanzarse simultaneamente en tres idiomas (galego, castelán e catalán), xa é número un en vendas; uns datos que por si sós poñen de manifesto o valor do seu nome para as nosas letras.

Traballadora, testalana, imaxinativa e capaz de ilusionarse sen medida é como se presenta a protagonista da nosa entrevista central, a escritora e xornalista da Radio Televisión de Galicia, María Solar.

CULTURA

Es a encargada de botar a andar a fin de semana na televisión pasándolle revista á actualidade. Como a observadora privilexiada do noso tempo que es, dirías que calquera tempo pasado foi mellor?
Eu estou sempre en construción e creo que o fermoso é ter ilusións, ter metas e erguerte cada mañá para conseguilas, sen melancolía do que xa quedou atrás. Para min o mellor sempre está por vir. O programa dános unha visión do que está a pasar no mundo e achéganos a moita xente que fai cousas importantes. Na Revista falamos moito con persoas que están a traballar en proxectos de toda índole, e dámoslles voz aos discapacitados, ás asociacións culturais, a toda esa xente que está pelexando por conseguir metas difíciles. Eu síntome moi identificada con ese tipo de persoas.

Cando a comunicación, da realidade ou da ficción, vai acompañada de tanto éxito, o público vai contigo a todas as partes e en todo momento Son as redes sociais unha obriga ou unha fiestra á que asomarse para entrar en contacto coa xente que te segue?
Eu cheguei ás redes sociais pola televisión, cando facía o Zigzag. Ao pouco de ter páxina persoal, atopeime con que cada día tiña ata 75 peticións de amizade, moitas máis solicitudes das que tiña a páxina do programa. Decateime entón de que esa páxina non pertencía a unha persoa privada senón a unha persoa pública, á cara dun programa. Eu considero as redes sociais como un auténtico medio de comunicación e agora, cando vai saír un novo libro, sexa no idioma que sexa, pídolles ás editoriais que engadan o meu Twitter e o meu Facebook, para poder comunicarme cos lectores. De feito, a día de hoxe, cada vez que me achego a algún sitio, hai alguén que chegou alí grazas ás redes. As redes permítenche dar a túa visión da vida e dar conta dos teus proxectos, proporcionándoche moitísimo feedback.

«Eu estou sempre en construción e creo que o fermoso é ter ilusións, ter metas e erguerte cada mañá para conseguilas, sen melancolía do que xa quedou atrás. Para min o mellor sempre está por vir»

«A día de hoxe, cada vez que me achego a algún sitio, hai alguén que chegou alí grazas ás redes. As redes permítenche dar a túa visión da vida e dar conta dos teus proxectos, proporcionándoche moitísimo feedback»

«É un exercicio fermosísimo volver abrir os libros da infancia e ver como medraches e canto podes seguir aprendendo deles»

En que se parecen e en que se diferencian a María que fai televisión ou radio da María que escribe?
No fondo es a mesma persoa. A diferenza está en que na televisión fas entrevistas de interese público e os libros son máis íntimos, escribes sobre o que queres, como queres e contas a historia que che dá a gana. É unha extensión, aínda que sexa ficción, da túa persoa máis íntima.

E da María nai?
A María nai está en todas as partes. Penso que durante a vida vaste conformando de moitas pezas, de todo o que estudaches, viviches, pasaches ben, etc. Toda a túa vida está en ti e é un pouso para medrar. Todo iso lévalo dentro e ser nai é parte de min e está aí en cada cousa que fago, sen dúbida!

Desde os primeiros libros, empeñácheste en converter a ciencia e o coñecemento en fantasía e en maxia. O público máis novo é o máis agradecido ou é o máis esixente?
Ata agora coñecía o público novo, non o adulto, un público que tamén está recibindo con moitísimo agarimo a miña obra. Eu son un todo e a ciencia tamén forma parte de min, por iso, desde que estudei Bioloxía, loito contra o afastamento de letras e ciencia. As letras tamén están na ciencia e a ciencia nas letras. Sinto a necesidade de transmitir iso, ao igual que sinto a necesidade de transmitir valores sobre a muller e sobre outras conviccións que levo dentro. Cando dás sinceridade, cando falas desde dentro de verdade e con propia convicción nas túas vitorias, cando lle das renda solta á imaxinación e es auténtica, aí a xente, independentemente da súa idade, responde positivamente. Os rapaces o que si son, son moi sinceros e, como nos lles gustes, vas amolado!

Defendes a literatura infantil e xuvenil como literatura para todas as idades. Os maiores deberiamos volver abrir os libros que nos ensinaron a ler e soñar?
Cando pasado o tempo volves ler O principiño descobres un libro totalmente distinto e coma este título calquera outro. Os libros infantís que están ben feitos teñen diferentes niveis de lectura e, mentres que un rapaz queda no máis superficial, nunha persoa de máis idade e coas outras vivencias persoais afloran outros sentimentos e outro tipo de reflexións. É un exercicio fermosísimo volver abrir os libros da infancia e ver como medraches e canto podes seguir aprendendo deles.

A palabra máis bonita do galego?
Arrolo.
O consello máis sabio da túa nai?
A miña nai tenme dado moitos consellos sabios; un deles foi que tivera un fillo e os meus cartos. Para ela significa que alguén te coide e que sexas independente na vida.
Unha loucura por amor?
Moitas! Hai que facer loucuras por amor todos os días, porque o amor ten que estar moi vivo.
A forma máis sincera de solidariedade?
Compartir de verdade o que tes para que os demais poidan ter algo. É dar aos demais o que queres para ti.

Cada ano es recoñecida con novos galardóns. Poderíase dicir que O meu pesadelo favorito marca un antes e un despois na túa produción literaria? E, entre tantos recoñecementos, hai algún máis especial ca o resto?
O meu pesadelo favorito é o meu libro máis premiado. É un libro moi especial, que non ten idade e que len por igual nenos e adultos; adultos que choran alí onde os nenos non choran, porque fan outro tipo de lectura. É un libro que me deu moito, coma outros que non teñen premios, de grande importancia na miña traxectoria. É un libro que vai saír en italiano, que me levou incluso ao Palacio Real, convidada ao xantar do Premio Cervantes. Mais, o máis importante deste libro, e dígoo de corazón, dámo a xente que está namorada de personaxes como a repartidora de bicos, o vendedor de olores de recordos e de recordos e olores. Para min os premios verdadeiramente importantes son os reais.

Es licenciada en Bioloxía e en Xornalismo, amais de diplomada en Maxisterio. Entre tantos docentes, houbo alguén que influíra en ti especialmente á hora de atopar o teu camiño?
Sendo eu moi noviña, Helena Villar Janeiro fíxome ver algo transcendental e do que eu non era consciente: na miña casa os meus pais falaban entre eles galego, pero comigo comunicábanse en castelán. Para min esa reflexión resultou extremadamente brutal e foi determinante para tomar conciencia do valor que para min tiñan o idioma, o país e a terra. Helena foi fundamental no meu camiño e hoxe teño a sorte impagábel de contar coa súa amizade. Anos despois, cando estudei Maxisterio, deume clase de bioloxía Joaquín María Díaz de Bustamante. Era tan bo profesor que cando finalicei Maxisterio decidín estudar Bioloxía! Aínda que no momento non o sabes, hai xente que che cambia a vida e cando es consciente os anos xa pasaron e perdícheslle a pista. É unha mágoa.

Podémoste ler en galego e lerte traducida ao castelán, catalán, portugués, italiano e incluso ao polaco. En galego, hai máis obstáculos para chegar lonxe?
Escribir en galego é unha opción vital, pero comporta atrancos. Cando ti presentas un texto en galego o primeiro que ten que facer un editor, por exemplo dunha editorial en castelán, é mandarllo a un lector de galego para que emita un informe, polo que xa lle estás custando cartos. E logo, se deciden sacar o libro, tamén teñen que traducilo, o que significa máis obstáculos. Por fortuna, cando vas facendo nome, as cousas tórnanse máis doadas e paga moito a pena. Eu elixín facelo así porque o galego é a miña lingua. Debo facelo así, aínda que sexa máis complicado, que o é!

Teño uns pés perfectos é un libro para ler descalzo. Pero para poñerse a escribir, que necesita María Solar?
As condicións ideais danse cando estou soa na casa, cousa que pasa moi poucas veces, e tamén me gusta escribir descalza. É unha manía que teño; gústame mover moito as dedas e ter os pés libres! Despois, a vida fai que sexas nai traballadora e que andes de arriba para abaixo todo o día e que acabes escribindo en calquera sitio. Hai moitos escritores que din que escriben mirando as ondas do mar, mais eu escribo agardando en karate polo neno, nun bar e alí onde poida, porque cando estás absolutamente metida nunha historia, tes que aproveitar calquera momento para sacala fóra.

A literatura infantil e xuvenil mantente conectada coa María cativa e permíteche abrir unha fiestra máxica para escapar da realidade. En que se parecen os nenos de hoxe en día aos que viviron no tempo de As horas roubadas?
A realidade é que se parecen en máis cousas das que eu desexaría. Cando vou aos institutos con As horas roubadas descubro que os rapaces, que hoxe o teñen todo, seguen a ter os complexos que eu tiña de adolescente, que eran moitos. Pese a ter moita información, están volvendo moi atrás perigosamente no tema dos malos tratos, no deixarse controlar, vivindo amores que pensan que teñen que ser de cor rosa… É algo que me arrepía! As profesoras e as nais dinme que agradecen a charla porque a xente nova escoita máis a alguén de fóra, a alguén que chega a través dun libro, ca aos mestres ou á familia. É lamentábel que, a pesar da facilidade de acceso á información, os rapaces de 2017 presenten eivas semellantes ás que nós tiñamos.

As horas roubadas é en palabras de Manuel Rivas «unha historia de amor que incendia todos os misterios». Cando a literatura se fai adulta, os obxectivos tamén medran?
Como escritora, nunca sentín unha necesidade especial de facer un libro «de adultos»; de feito, se tivese quedado na literatura infantil e xuvenil seguiría sendo feliz, porque a min non me parece literatura menor. Este libro fíxome medrar como persoa e como escritora, e fíxome ver que podía chegar a outros públicos. Os circuítos de adultos son outros, circuítos literarios, circuítos de prensa e promoción nos que me sinto moi cómoda, tan cómoda como me sentín transmitíndolles esta historia aos adultos, así que penso que volverei escribir para públicos adultos.

Se o amor é o motor que nos move a todas as idades, cal é o segredo da felicidade na idade adulta?
O amor é fundamental! Para ser xeneroso, para querer a xente, para abrirse aos demais, o amor é clave. Falo de amizade, falo de amor de parella, falo de sexualidade. Do amor nace a capacidade de ser feliz no sexo, de ser feliz coa túa parella, de ser feliz ti só. Para sermos felices cos fillos, coa familia, cos amigos, o amor é indispensábel, porque o traballo é unha etapa da vida, pero ao final, o que marca a nosa vida é o amor.

Vés de presentar a túa última criatura, Os nenos da varíola, que ten a súa historia para tocar os teus adentros e para que decidises convertela en novela?
É unha historia que levaba seguíndome e perseguíndome desde que estudei Bioloxía e á que lle puiden dar forma cando descubrín, a través do estudo duns compañeiros xornalistas, o nome dos nenos que interviñeron na fazaña médica de levar a vacina da varíola ao novo mundo. Eses rapaces que portaron no seu corpo a vacina escribiron unha páxina moi importante na historia do mundo e foron determinantes para erradicar a varíola do mundo, unha enfermidade terríbel! Iso pasou en Galicia onde, a pesar da súa importancia, case que non hai memoria do que se fixo. Era unha historia que eu tiña que escribir porque me espertaba moitísimos sentimentos e que quixen escribir de xeito cru para respectar a súa autenticidade. Quixen devolverlle a toda esa xente algo do que nos deron e restituílos ao lugar que debería corresponderlles na nosa memoria.

Os nenos da varíola lanzouse simultaneamente en galego, castelán e catalán. Como asimilas o feito de estar facendo historia na literatura?
Eu non sei se estou facendo historia; facer historia na literatura é unha frase moi grande! Creo que temos que loitar pola normalidade e a normalidade é que eu escriba na miña lingua, que é o galego, e que ese libro se traduza ao castelán, ao catalán, ao italiano ou ao turco. A normalidade é que escribas na túa lingua e que te poidan ler en todas as partes, porque as historias son universais.

Témosche oído dicir que as cousas grandes nacen do entusiasmo. Compartirías, para pechar a entrevista, os ingredientes da túa receita do entusiasmo?
(Ri moito) O meu entusiasmo nace dunha filosofía de vida, da miña ilusión por vivir, por medrar, por coñecer, das gañas de facer cousas novas e alcanzar novas metas. Non teño outra receita máis ca a de ilusionarse con cada cousa que se fai e facela como se fora realmente importante. E traballar, eh! traballar moito!

«Os circuítos de adultos son outros, circuítos literarios, circuítos de prensa e promoción nos que me sinto moi cómoda, tan cómoda como me sentín transmitíndolles esta historia aos adultos, así que penso que volverei escribir para públicos adultos»

«O meu entusiasmo nace dunha filosofía de vida, da miña ilusión por vivir, por medrar, por coñecer, das gañas de facer cousas novas e alcanzar novas metas»

Entrevista extraída do número 5.

Queres ollar outros contidos relevantes?
Política de privacidade

Se consente a utilización de cookies, continúa navegando ou fai clic nalgún link entenderase que consinte a nosa política de cookies e, por tanto, a instalación das mesmas no seu equipo ou dispositivo.

Se vostede quere, pode cambiar a configuración de cookies en calquera momento, configurando o seu navegador para aceptar, ou non, as cookies que recibe ou para que o navegador o avise cando un servidor queira gardar unha cookie.

Esta web utiliza cookies.
error: Contido protexido