•  981 806 528 & 670 594 685 info@coralia.gal

juan oliver

Venceremos nós

150 150 CORALIA

O 1 de decembro cumpríronse 50 anos do concerto de cantautores galegos na sala Capitol que deu voz e aparencia pública ás revoltas universitarias que paralizaron a cidade durante meses no ano que cambiou a historia do mundo.

París, 1968
Bibliothèque nationale de France

En Estados Unidos, os asasinatos de Martin Luther King e de Robert Kennedy evidenciaban que, xusto no país que armara e promovera a batalla física e intelectual contra o comunismo, estaba a librarse unha cruenta loita de clases pola defensa dos mesmos dereitos civís e económicos que a ditadura do proletariado laminara na URSS.

Buzz Aldrin
(Apollo 11)

Por JUAN OLIVER

Por moito que un bote man dos seus anais resulta difícil atopar un ano tan repleto de acontecementos relevantes para a historia moderna como 1968. Porque nese redondo exercicio sucederon tantas cousas, e case ao mesmo tempo, que se antolla imposíbel facer un resumo de noticias que de verdade reflicta todo o que pasou. Non se trata só de glosar a importancia de cada un deses sucesos en particular, senón a de todo o conxunto. Porque é precisamente esa interrelación de feitos históricos a que explica en boa medida o que o mundo é hoxe en día.

Hai medio século, en maio de 1968, París converteuse no centro do movemento anticapitalista ao que se abrazou unha xeración enteira de mozos airados que xa non se identificaban co relato socioeconómico que construíran en Occidente os vencedores da II Guerra Mundial. Paradoxalmente, a pouco máis de mil quilómetros de alí, a Primavera de Praga advertía do principio do fin da Guerra Fría entre bloques e do agónico comezo do derrubamento do único sistema político que se aparecía como alternativa ao capitalismo contra o que clamaban os manifestantes parisienses. Por estraño que pareza, un fío invisíbel unía as actitudes irreverentes de ambos extremos de Europa.

Mentres tanto, en Estados Unidos, os asasinatos de Martin Luther King e de Robert Kennedy evidenciaban que, xusto no país que armara e promovera a batalla física e intelectual contra o comunismo, estaba a librarse unha cruenta loita de clases pola defensa dos mesmos dereitos civís e económicos que a ditadura do proletariado laminara na URSS. Outro paradoxo.

E non é o último, porque os exemplos son múltiples e variados. Aí vai outro: case ao tempo en que se anunciaba a inminente chegada do home á Lúa, como metáfora da derrota da concreción terreal das aspiracións filosóficas do materialismo dialéctico, así como das ansias de liberdade da especie humana, millóns de cidadáns negros seguían manifestándose en numerosos estados dos EUA, a capital do mundo libre, para esixir algo tan elemental como que se lles deixase non ir á Lúa, senón a traballar ou a estudar, sentados nos mesmos asentos do autobús que a lei reservaba en exclusiva aos brancos.

Todos eses acontecementos, e o seu contexto, claro, forman parte dunha narración épica que contribuíu a construír no último medio século o discurso intelectual sobre o que se asenta o noso modo de vida, co mesmo razoamento que alimentou a bagaxe cultural de calquera europeo que presuma de estar ben informado. Incluso o daqueles que se criaron e sufriron durante a España gris dos peores anos do franquismo.

Aínda que resulta triste que as seguintes xeracións, as de quen creceron nos albores da democracia española, apenas sexan conscientes de que esta é tamén a súa propia historia. Porque conviviron cun xerme contestatario tan relevante como o que encheu de manifestantes as rúas de París, de Washington e de Praga. Si, aquí tamén. En Galicia. Porque en Santiago tamén houbo un amago de revolución sesenteira ao estilo das de Francia e Checoslovaquia, e un movemento de defensa dos dereitos cidadáns tan relevante como o que estaba a suceder nos Estados Unidos.

«Se España era aburrida entón, imaxínate Galicia. Viviamos nunha época que era un verdadeiro coñazo, e non só pola opresión política da ditadura, senón pola inercia social na que o franquismo e o nacional-catolicismo instalaran o país. Até máis ou menos o 68, esta era unha sociedade aburrida de si mesma», conta Vicente Araguas, un dos fundadores de Voces Ceibes, o colectivo de artistas que en decembro de 1968, hai xusto cincuenta anos, foi protagonista dun mítico concerto na sala Capitol de Santiago que se nutriu daquel espírito rebelde que alumara centenares de protestas ao redor do mundo. O linogravado orixinal do cartel que o anunciou, unha verdadeira xoia obra de Raimundo Patiño, Xavier Pousa e Beatriz Rey, consérvase hoxe no Museo Reina Sofía de Madrid.

No concerto daquel 1 de decembro no antigo Capitol, que presentou Manuel María, participaron os emblemas de Voces Ceibes: Xavier do Val, Miro Casabella, Guillermo Vermello, Xerardo Moscoso e Vicente Araguas, quen apareceu como Vicente Álvarez cambiando o seu apelido para evitar problemas coa súa familia. Outros dos intérpretes só aparecían só cos seus nome.

O recital deu voz, forma e aparencia pública a un movemento que se iniciou un ano antes en Compostela, no principio do curso 1967-1968, cando o Sindicato Democrático de Estudantes da Universidade Galega (SDEUG) gañou as eleccións na Universidade de Santiago desprazando os representantes do franquista Sindicato Español Universitario (SEU).

Na maioría de centros e facultades a transición de cargos estudantís discorreu sen demasiados problemas. Porque en realidade aquelas eleccións non tiñan tanta transcendencia máis aló da simbólica derrota dos aliados universitarios do Réxime. Pero na Facultade de Ciencias o decano negouse a facilitar ao SDEUG as instalacións e os fondos dos que até entón dispoñía o SEU, e aquilo prendeu a mecha do levantamento estudantil. Despois de varias protestas e dunha asemblea desaloxada sen contemplacións pola policía de Franco, os universitarios iniciaron unha folga que mantivo a Universidade paralizada e en loita, e a cidade enteira á expectativa, desde febreiro até entrado o mes de abril.

«Eramos unha universidade amorfa, con pouco máis de 5.000 estudantes. Pero a folga foi un verdadeiro desafío para o Réxime e supuxo un grande impulso para a loita antifranquista», lembra Araguas, doutor en Filoloxía cunha tese sobre O mundo poético de Bob Dylan e hoxe profesor emérito na Complutense, onde imparte este ano un curso sobre o Maio do 68.

A censura franquista logrou que a revolta invernal dos estudantes composteláns apenas transcendese máis aló de Galicia. E moito menos fóra de España, onde o resto do planeta observaba unha apertada concatenación de acontecementos bélicos, políticos, sociais, científicos, económicos e culturais que se sucedía case a diario sen solución de continuidade. Coma se a historia decidise concentrar en 1968 todos os puntos álxidos da onda de cambios que levaba insinuándose ao longo de todo un decenio.

O 5 de xaneiro, Alexander Dubcek accedía á secretaría xeral do Partido Comunista de Checoslovaquia e iniciaba o proceso de reformas que o mundo coñecería como a Primavera de Praga, e que concluiría no verán coa invasión soviética do país. Tres días despois, un grupo de estudantes da Universidade de Nanterre, no cinto vermello de París, concentrábanse para recibir con apupos e berros o ministro de Educación, iniciando as protestas e peches que derivarían catro meses despois, o 13 de maio, na maior folga xeral da historia de Francia e de Europa.

Cartel do concerto de Voces Ceibes na Sala Capitol
Raimundo Patiño, Xavier Pousa & Beatriz Rey, 1968

Matin Luther King
Biblioteca do Congreso

«Viviamos nunha época que era un verdadeiro coñazo, e non só pola opresión política da ditadura, senón pola inercia social na que o franquismo e o nacional-catolicismo instalaran o país». Vicente Araguas

Asemblea no patio da Facultade de Filosofía e Letras, en 1968.
Arquivo da Fundación 10 de Marzo, Legado Vicente Álvarez Areces

Utilizar en Galicia o idioma propio de Galicia era un sinal da rebeldía coa que moitos mozos empezaban a cuestionarse o fondo e as formas do que xa empezaba a soarlles como Antigo Réxime.

Uns días antes, case en Ano Novo, o Vietcong atacaba a embaixada estadounidense en Saigón, provocando unha virulenta reacción do Goberno de Washington que presidía Lyndon B. Johnson, sucesor do asasinado John F. Kennedy, e que derivaría en marzo no cruento masacre de My Lay. O asasinato e as violacións de case medio centenar de civís vietnamitas, anciáns, nenas e nenos incluídos, a mans de tropas estadounidenses, levantou definitivamente as masas que reclamaban o fin da guerra de Vietnam en Estados Unidos e alentou a todo o movemento pacifista internacional.

Pouco despois coñecíase a morte do primeiro ser humano que saíu ao espazo exterior, o astronauta soviético Yuri Gagarin, ocorrida case ao tempo en que Stanley Kubrick convertía a carreira espacial nun asunto filometafísico coa estrea da súa 2001: Unha odisea no espazo. O 4 de abril, un francotirador abatía a Luther King, quen viña de posicionar o black power norteamericano contra da Guerra de Vietnam. O 5 de xuño, outro pistoleiro asasinaba a Bobby Kennedy, que acababa de iniciar a súa carreira cara á Presidencia dos Estados Unidos tras gañar as primarias do Partido Demócrata en California. Non tiñan pasado nin cinco anos desde o asasinato do seu irmán maior.

As revoltas de Santiago enmárcanse nese contexto. E lonxe do que poida parecer, eran autónomas e incluso previas ao que sucedería despois no resto do mundo. O momento culminante desa revolución que xerminaba no recuncho máis occidental do Occidente europeo foi o 12 de marzo, cando, tras tres días de ocupación pacífica do edificio administrativo da Universidade compostelá, a policía desaloxaba porra en man os máis de 1.500 estudantes concentrados no seu interior e nas súas inmediacións. O mesmo número de persoas que un mes despois se concentrarían na Universidade de Nanterre, dando corpo multitudinario ao Maio do 68 francés.

En Santiago, os estudantes disolvéronse cantando o Venceremos nós, a versión galaica do We shall overcome, a canción gospel composta por Charles Tindley que Peter Seeger e Joan Baez converterían no himno dos defensores dos dereitos civís nos Estados Unidos. En Galicia, o movemento estudantil adoptou o tema como propio grazas á versión de Xosé Luís Franco Grande. As súas estrofas, traducidas do orixinal en versión libre, entoáronse desde entón en todos os recitais de Voces Ceibes:

Venceremos nós / Venceremos nós / Algún día venceremos / Desde ou fondo dá noite / Dime ou corazón / Que algún día / Venceremos nós.

Pode parecer casualidade, ou o froito dunha reflexión oportunista. Pero o certo é que Santiago e Woodstock, o lugar onde se celebrou o mítico festival folk no que Seeger e Baez popularizaron o We shall overcome, sitúanse na mesma latitude xeográfica: o paralelo 42. Do paradoxo á coincidencia.

O que non é casualidade é que os estudantes de Santiago escollesen o galego como lingua para glosar espiritualmente a súa protesta. Utilizar en Galicia o idioma propio era un sinal da rebeldía coa que moitos mozos empezaban a cuestionarse o fondo e as formas do que xa empezaba a soarlles como Antigo Réxime. E como tamén estaba a ocorrer nos Estados Unidos e en Francia, a música pop e folk foi a espoleta e a canle pola que empezaron a circular todos eses sentimentos colectivos.

En 1967, un veinteañero de Ferrol, Andrés Lapique Dobarro, producira o seu primeiro traballo discográfico, un EP que tivo pouco éxito pero que representaba todo un fito para a época, porque os seus catro temas, de corte pop melancólico, estaban gravados en galego. Nunca antes a música xuvenil urbana se tiña expresado libremente nunha lingua que a ditadura tentara acantoar lonxe das cidades, e á que o establishment do franquismo consideraba un símbolo de atraso cultural e económico. Os seus novos defensores convertérona en todo un estandarte da loita pola liberdade e pola defensa da súa identidade colectiva.

Corredores da Facultade de Filosofía e Letras, durante o encerro.
Arquivo da Fundación 10 de Marzo, Legado Vicente Álvarez Areces

A censura franquista logrou que a revolta invernal dos estudantes composteláns apenas transcendese máis aló de Galicia. E moito menos fóra de España, onde o resto do planeta observaba unha apertada concatenación de acontecementos bélicos, políticos, sociais, científicos, económicos e culturais que se sucedía case a diario sen solución de continuidade.

Asemblea na Facultade de Farmacia.
Arquivo da Fundación 10 de Marzo, Legado Vicente Álvarez Areces

Moitos daqueles mozos eran fillos da burguesía ligada ao Réxime. «É verdade que algúns eramos uns señoritos privilexiados. Tiñamos moitas posibilidades, entre elas, viaxar, o que nos permitía ter unha xanela de acceso ao mundo que tamén nos serviu para saber que o que estaba a pasar en Galicia non era un feito illado do que ocorría no resto do mundo», conta Araguas, fillo dun militar. Como Andrés Dobarro, que proviña tamén dunha familia ferrolá secularmente vinculada á Armada española.

Dobarro publicou en 1968 aquel disco tan supostamente inocente como reivindicativo. Só un ano despois, o seu tema Corpiño xeitoso, que aparecería no disco Chámome Andrés Lapique Dobarro (RCA, 1970) convertíase en número un nas listas de música en España. Ninguén foi quen de conseguir algo semellante desde entón. Tampouco en catalán nin en éuscaro.

«Foi algo incríbel. Todo o que por entón se escoitaba nas emisoras de radio do país tiña que ver coa copla española. Así que ver como un tema pop en galego chegaba a todos os recunchos de España, e xusto naquel momento, foi un tremendo subidón de autoestima para todo o movemento estudantil. Tamén para quen se dedicaba á canción política», afirma o escritor Xavier Alcalá, un dos mellores amigos de Dobarro e autor das letras de varias das súas cancións, entre elas a da mítica Teño saudade.

As revoltas universitarias de Santiago terminaron entrada a primavera, cando as autoridades decidiron adiantar as vacacións de Semana Santa, a única posibilidade que lles quedaba para tentar rebentar a folga. Ao regreso, acordaron cos estudantes que se poñían fin ás protestas, trasladarían o decano da Facultade de Ciencias, destituirían o reitor e anularían todas as sancións impostas polos sucesos ocorridos desde que empezou o conflito.

Naqueles expedientes figuran centenares de nomes de estudantes, algúns dos cales trazarían anos despois coñecidas carreiras profesionais, políticas, artísticas e intelectuais: o expresidente da Xunta, Emilio Pérez Touriño; o expresidente do Principado de Asturias, Vicente Álvarez Areces; o maxistrado do Tribunal Constitucional e exfiscal xeral do Estado Cándido Conde Pumpido; o sociólogo e escritor Fermín Bouza, o médico e exdeputado socialista Francisco Cerviño… Tamén Dobarro, Araguas, Casabella, Alcalá, Benedicto

Moitos deles coincidiron naquel concerto do 1 de decembro de 1968 no Capitol de Santiago, que deu voz e forma na capital de Galicia ao espírito irreverente duns anos que cambiaron o mundo e dunha historia que tamén se escribiu. Non está de máis lembralo cincuenta anos despois.

Contido extraído do número 11

Queres ollar máis contidos relevantes?

Margarita Ledo

150 150 CORALIA

Xornalista, cineasta, catedrática de Comunicación Audiovisual na Universidade de Santiago, poeta, novelista, membro da Real Academia Galega… A faciana pública de Margarita Ledo Andión convértea nunha humanista no sentido clásico do termo. É o que se di unha muller sabia. Pero cando un coñece os recunchos da súa vida, aventureira, comprometida e arriscada, empeza a pensar que esa sabedoría venlle máis pola experiencia e a creatividade que pola polifacética traxectoria profesional. Na súa produción literaria e cinematográfica, Ledo sempre xoga co poder da linguaxe para enmascarar a realidade, deseñando personaxes que sempre son moito máis do que parecen. Ela tamén. Elixe para a entrevista a cafetaría do Centro Galego de Arte Contemporánea (CGAC) e chega con grandes lentes de sol para coidarse da fotofobia que padece. Curioso paradoxo nunha muller que leva décadas acendendo luces sobre a cultura galega.

Catedratica e membro da Real Academia Galega, Margarita Ledo

Entrevista de JUAN OLIVER
Fotografías de ÓSCAR CORRAL
Ilustración de ANA FER

Cando me citou no CGAC pensei que sería un lugar emblemático para vostede.
A min o lugar de Santiago que me gusta é a ruela de Caramoniña, en Bonaval. Pero esta cidade gústame toda. Vas andando e paras en calquera lugar. Quizais por iso temos o costume de pasmar e de quedar falando nas esquinas. O CGAC é un sitio con moitos espazos de sosego. Os espazos de Álvaro Siza sempre o son, aínda que é un home moi tenso. Quizais por iso os necesita. Para as entrevistas é un sitio moi tranquilo.

Lembra a primeira entrevista que fixo? Unha a Ramón Piñeiro. E outra a Amália Rodrigues. E a primeira reportaxe?
Lembro dúas. Unha era Traballadores do mar enfrontados. Falaba dun conflito entre os propios mariñeiros polo can; unha modalidade de arrastre. Era duro, mesmo na escola os pais duns rodeaban e berrábanlle aos fillos dos outros. Era un enfrontamento que non conducía a nada porque o que facía falta era unha reforma pesqueira, que era o que concluíamos na reportaxe. A outra foi sobre o naufraxio do Marbel, no inverno do 78. Terríbel. Afundiu achegándose a Cabo Silleiro e houbo moi poucos superviventes. Un remolcador achegouse por alí e intentou lanzarlles un cabo, pero non puido facer nada. Eu contactara cun radioafeccionado que ouvira como o patrón lles dicía por radio aos do remolcador: «Amiguiños, pasade outra vez, aínda hai esperanza.» Era un shock estar no medio deses acontecementos, nunha época na que sempre iamos ás fontes directas. Esas fontes daban o momento dramático, e permitían buscar máis fontes, saber por que sucedera aquilo, por que o remolcador tardara tanto, por que non había medios máis actualizados…

«A min o lugar de Santiago que me gusta é a ruela de Caramoniña, en Bonaval. Pero esta cidade gústame toda. Vas andando e paras en calquera lugar. Quizais por iso temos o costume de pasmar e de quedar falando nas esquinas. O CGAC é un sitio con moitos espazos de sosego. Os espazos de Álvaro Siza sempre o son, aínda que é un home moi tenso. Quizais por iso os necesita».

Vostede ía para Filosofía e Letras.
Non, fun para Filosofía e Letras por un accidente de coche cando saía de examinarme de PREU e rompín unha cadeira. Tiña que examinarme de Ingreso de Xornalismo en Barcelona e non puiden, así que quedei un ano facendo Filosofía e Letras.

Cando decidiu facerse xornalista?
Foi por un erro, por unha falsa noticia. Eu facía o bacharelato de Ciencias e un día vin na tele unha reportaxe de Miguel de la Quadra Salcedo atravesando a Amazonia. Era fantástico, eu estaba fascinada e quedei cunha imaxe dunha especie de galo enfrontándose a unha cobra. Mirei para o meu pai e dixen: «Quero ser xornalista».

Como foron os comezos? Responderon ás expectativas?
Rematei Xornalismo no ano 73 e traballei seis meses no Ideal Gallego. Logo pasei á clandestinidade, marchei a Portugal, volvín e montei A Nosa Terra… E empecei a facer entrevistas. Unha foi a Avilés de Taramancos, que viña de Colombia, onde levaba dez anos emigrado. Fun con Salvador García-Bodaño, que era moi amigo del. Pregunteille como era o seu día a día ao chegar a Colombia, e contoume que andaba sempre co Zamo, un amigo zamorano, e que durmían os dous nunhas hamacas nunha obra en construción. Un día chegaron á obra e atoparon a un tipo deitado nunha das hamacas. Era Miguel de la Quadra. Fixéronse amigos. E resulta que o Zamo herdara un millón de pesetas dunha tía da Coruña, e con eses cartos foron a atravesar a Amazonia e a rodar a reportaxe.

Que cara se lle puxo cando lembrou que a vira na tele?
Non sei. Pero gracias a Avilés de Taramancos souben que a cobra que tanto me fascinara estaba domesticada. Un fake. Así que eu son xornalista por un fake.

Catedratica e membro da Real Academia Galega, Margarita Ledo

«Amnistiáronme. Actuou un avogado de oficio, de Pontevedra, que nin sequera coñecía o caso. Dicíame que no expediente puña que eu roubara a pólvora dos fogos do Apóstolo. Delirante. Quixen explicarlle, pero a el tanto lle tiña. Nin sequera tiven que pasar á sala. Imaxino que xa estaba negociado, que as amnistías son así».

Catedratica e membro da Real Academia Galega, Margarita Ledo

«Aínda estamos nesa idea absurda de mulleres contra homes, creada polo patriarcado para manter o silencio sobre o que pasa de verdade: que a muller estivo sometida en todos os sentidos e, sobre todo, que foi vítima dun mutismo absoluto».

Falaba do seu exilio. Como foi?
O do exilio era algo que estaba á orde do día e eu tiña unha orde de busca e captura. Sucedeu que, ao redor do Día da Patria daquel ano, ocorréusenos unha innovación para repartir pasquíns. Eramos un grupo pequeno, de tres persoas, e entregalos en man era moi arriscado. Pensamos que tiñamos que inventar algunha forma que tamén chamara a atención. Porque na clandestinidade, cando fas algo que chama a atención, estás reforzando a túa decisión de enfrontarte á ditadura e mostrando que tes mecanismos para ridiculizala. Fixeramos un mecanismo de reloxería cun cartuchiño pequeno de pólvora. Programabas a hora e facía saltar os papeis polos aires.

Unha bomba de pasquíns.
Máis ben un petardo de pasquíns. Nas vésperas preparamos varios en varios puntos de Santiago a distintas horas. Na saída da misa de Rosalía, na Alameda, que había verbena, no barrio de San Pedro… Esa é a parte inocente destas historias, o de crer que por estar nun barrio popular a xente vai ter complicidade. Creo que foi na rúa Angustias, nunha casa en construción que estaba na esquina. Subín ao balconciño e puxen alí o paquetiño. A plena luz do día.

E collérona…
E acusáronme de acto de guerra. Entón desaparecín. Estaba traballando no Ideal pero tiven que pasar á clandestinidade até que me mandaron a Portugal.

Quen a mandou? A familia?
Non, o partido. A familia non sabía nada de min. E fun para alá dous anos.

Dous anos dun Portugal moi interesante.
Si, xa estaba en marcha o proceso que desembocaría na revolución de abril. Todo pasaba na rúa, accedías a coñecer cousas que nin imaxinabas, vías as dificultades de organización do poder popular… E tamén á embaixada americana en acción, con aquel embaixador, Frank Carlucci, que viñera de Chile de preparar o golpe contra Allende directamente a Lisboa. Falaba así: «A nosa administração…». E non se refería á americana, senón á portuguesa. Algo espectacular. Eu traballaba na Facultade de Letras e dedicábame a facer material de propaganda e publicacións. Lembro un cómic, que debe ser o primeiro cómic político, que deseñou Xan Casabella, o arquitecto.

O irmán de Miro Casabella.
Si. Eu coñecinos en Barcelona. En Lisboa facíamos ese tipo de cousas: publicacións, pins para as solapas… Incluso inventei outro mecanismo de distribución de propaganda cuns globos de papel que inflabamos con queroseno.

Era toda unha experta neses aparellos.
Si, pero só funcionaran dous ou tres globos. Dixéronme que o deixase, que me despreocupase do tema da distribución.

Daquela semella que había moita máis colaboración entre galegos e portugueses da que hai hoxe.
Pode ser. A solidariedade era total. E a UPG era unha organización pequena, non era unha organización histórica, das coñecidas. Levaba dez anos e era coñecida en sectores máis ligados a Coimbra, á revista Vértice… A sectores, digamos, máis intelectuais. Pero na sé do Partido Comunista Portugués vendíase propaganda da UPG e colaboraban sempre en todo. Montamos unha cooperativa, Árbore, e organizamos unhas xornadas sobre cultura galega no Porto no ano 75, nas que pasamos Universidad comprometida, de Carlos Velo, con mesas redondas ás que viña xente de aquí e de Coimbra… Digo de Coimbra referíndome a aquel grupo de Rodrigues Lapa, daqueles que xa estaban vinculados ao vello galeguismo, pero tamén os novos. Agora tamén se fai , pero dunha maneira… Para entendernos, máis sectorializada. Eu teño moita relación coa Universidade do Minho, coa Politécnica do Porto e coa Nova de Lisboa, por falar do mundo académico. Pero non acaba de callar ese espazo académico galego-portugués. Nin sequera a Eurorrexión. Hai anos mesmo se pensaba nunha escola de doutoramento conxunto, que sería moi interesante, pero… Seguramente quen máis avanzou foi Vigo con determinadas cuestións de innovación, de nanotecnoloxía e do Campus do Mar. Pero segue sendo resultado de proxectos concretos.

Non hai conciencia social sobre o tema.
Non hai conciencia social. E política, moita menos.

Como viviu o exilio? Foi tan intenso e interesante como semella?
Si, pero en presente non o notas. Era moi nova, estaba soa… A partir do 75 chegou máis xente, oito ou nove persoas, e xa formabamos un grupo. Pero o primeiro ano foi realmente duro. Facía un programa de radio de un cuarto de hora á semana na RTV portuguesa, O norte día a día. Anos despois, un investigador pasoume uns documentos desclasificados da CIA que o citaban. Acabaron pechando o programa no ano 75, tras a caída do Goberno de Vasco Gonçalves. O primeiro ano de exilio foi enriquecedor, pero a posteriori. No momento, o que sentes é soidade e a necesidade de volver.

Como fixo para regresar? A acusación de acto de guerra era grave.
Amnistiáronme. Actuou un avogado de oficio, de Pontevedra, que nin sequera coñecía o caso. Dicíame que no expediente puña que eu roubara a pólvora dos fogos do Apóstolo. Delirante. Quixen explicarlle, pero a el tanto lle tiña. Nin sequera tiven que pasar á sala. Imaxino que xa estaba negociado, que as amnistías son así.

E que sentiu ao ser amnistiada?
Nada. Xa tiña pasado aquí moitas veces.

Cruzaba a raia estando en busca e captura? Polo posto fronteirizo de Tui?
Non, por Tui foi a última vez, coa miña nai. Iamos recoller cousas, sobre todo libros. Pero eu xa falara coa miña avogada, Teruca Conde-Pumpido, e sabiamos que xa estaba dada a orde da amnistía.

E as outras veces?
A primeira foi a nado, polo río.

A nado polo Miño? Ao final vai ser que a súa vida foi máis intensa que a do Miguel de la Quadra.
Tiven que pasar a nado porque fallaron todos os outros medios. Era na desembocadura e había correntes fortes, e perdín a roupa, que a levaba atada nunha bolsa de plástico. Doutro lado esperaba un colega que me deixou roupa e me levou a un hotel do Porto, onde esperaba outro que me levou a Lisboa. Pasei varias veces, case sempre polo río. E outra pola ruta seca, que tamén chamaban a ruta dos porcos.

Iso é pola montaña de Ourense, non?
Si, xa era Ourense. Outra vez pasei pola zona de Arbo, e outra por Salvaterra, no ano 75. De noite, cun contrabandista, sentada nun pneumático de camión co petate enriba. El nadaba e tiraba do pneumático. Crucei con dúas portuguesas que ían cargadas de contrabando e que me deixaron pasar primeiro. Algo sospeitaron, ou foron solidarias.

Ao mellor impresionoulles que fora unha exiliada política.
Non o sabían, nin elas nin o contrabandista. Eu levaba só unha pequena bolsa, e algo deberon pensar. Creo que nin a policía podía imaxinar que fose todo tan precario.

Foi alá, en Portugal, onde descubriu a historia do secuestro do Santa María? A que anos despois contaría en Santa Liberdade, o seu primeiro documental.
Xa escoitara falar do Santa Liberdade cando tiña vinte ou vinte e un anos e viña a Santiago á misa de Rosalía, con Manuel María. Quedabamos con outra xente nalgunhas tabernas próximas, no Xustiño e estas de por aquí, e sempre falaban de Antón Moreda, que pasou anos no manicomio de Castro de Rei. Eu despois fixen un libro coa súa historia, Porta Blindada, e convertino dalgunha maneira na personaxe masculina de A cicatriz branca. Sempre falaban del, e de Pepe Velo, de Carlos Velo… Pero eu non vinculaba esa historia coa historia de piratería que lera de nena en El Progreso.

Así o vendeu a prensa daquela época, como un acto de piratería?
Si. E era un tipo de acción moi representativa daqueles anos. Poucos recursos e moita imaxinación. O Henrique Galvão era moi imaxinativo. O Pepe Velo tamén, pero o Henrique era un galán, sempre andaba rodeado de actrices.

«A nosa gran construción comunal é a lingua. É unha construción ao longo do tempo, un síntoma de comunidade, de como pensamos o mundo. O que en realidade mantemos como o que nos pode identificar; practicamente o único que nos queda. Por iso hai esa teimosía en esfarelala».

Catedratica e membro da Real Academia Galega, Margarita Ledo

«Eu facía o bacharelato de Ciencias e un día vin na tele unha reportaxe de Miguel de la Quadra Salcedo atravesando a Amazonia. Era fantástico, eu estaba fascinada e quedei cunha imaxe dunha especie de galo enfrontándose a unha cobra. Mirei para o meu pai e dixen: 'Quero ser xornalista'».

«Henrique Galvão era moi imaxinativo. O Pepe Velo tamén, pero o Henrique era un galán, sempre andaba rodeado de actrices».

«A Real Academia Galega xa emprega formas non excluíntes. O que seguramente terá que facer nalgún momento, se chega unha situación na que haxa que tomar posición, é manifestarse por unha linguaxe inclusiva. A RAG ten unha presencia moi forte de mulleres na súa executiva, e non o digo só pola cota».

Entrevista extraída do número 10.

Cando se lle ocorreu que todo iso tiña un documental, unha película ou unha narración audiovisual?
Eu estaba en Barcelona, onde empezaba a facer crítica de cine, e apareceran as primeiras axudas para o cine do Ministerio de Cultura. Mandei un proxecto que se chamaba Carte Postale, que falaba da relación entre as mulleres a través das postais e no que incorporaba a unha muller que ía no Santa María. Pero non me deron a axuda e aí quedou. No 91 volvín a Galicia a montar a facultade, que por certo, tamén é de Álvaro Siza, e empecei a impartir a materia de Documental, que non existía na universidade española nin nas escolas de cine. Despois duns anos ao redor da cultura do documental, tomei a decisión de pasar ao outro lado e facer Santa Liberdade. Non había nada feito e pensábase que era unha acción exclusivamente portuguesa.

Por que elixiu esa linguaxe narrativa, o documental tinguido de elementos de ficción?
Tamén Liste, pronunciado Líster ten eses elementos. Supoño que o fixen porque sempre, mesmo nas reportaxes, eu xogaba con linguaxes que ían máis cara ás imaxes visuais, con recursos da linguaxe máis literaria, que amplían moito a significación.

Nunha entrevista na que falaba do Antón Moreda dicía que a realidade nunca é o que semella. Que o Moreda, por exemplo, tíñao todo, era guapo, forte, atractivo… Pero estaba no manicomio. Esa era a súa realidade.
Sempre parto de materiais ou de feitos reais que me moven os pés do sitio. E a partir de aí, ese material vai a un lado ou ao outro. No caso do cinema, sempre eran feitos moi fortes. Pasados quince anos, cando a Documenta de Madrid fai unha retrospectiva, colle o documental como unha secuencia do século XX. Os anos sesenta, os anos dos soños… Cando o fas non te paras a analizar que vai ser a túa ollada sobre a historia, a túa ollada e a das outras miradas que te inflúen, claro. No meu caso sempre cito a Alain Badiou e o seu Le Siècle. É verdade que en ocasións a realidade é máis radical da que aparece contada con outras linguaxes.

No seu discurso de entrada na Real Academia Galega citaba moito a Badiou. E falaba ademais da cuestión de xénero e de como a linguaxe afecta a percepción social desa cuestión. Hai un debate sobre ese asunto na Real Academia Española que non sei se se dá tamén na RAG.
A orixe das academias é totalmente patriarcal. De todas. Cal é o problema? Que se teña conciencia diso. Porque o feminismo non é unha cuestión de xénero biolóxico. E aínda estamos nesa idea absurda de mulleres contra homes, creada polo patriarcado para manter o silencio sobre o que pasa de verdade: que a muller estivo sometida en todos os sentidos e, sobre todo, que foi vítima dun mutismo absoluto. Os homes podían berrar, facer guerras. As mulleres, non. Pero si me fai comparar, creo que é moito máis machista e máis retrógrada a Real Academia Española.

O debate sobre se a lingua española é machista ou non, non se dá ao mesmo nivel coa lingua galega, que tamén ten usos machistas.
A Real Academia Galega xa emprega formas non excluíntes. O que seguramente terá que facer nalgún momento, se chega unha situación na que haxa que tomar posición, é manifestarse por unha linguaxe inclusiva. A RAG ten unha presencia moi forte de mulleres na súa executiva, e non o digo só pola cota.

Outra das cousas que dicía naquel discurso era que os síntomas sempre anticipan o que vai pasar, e que era optimista porque o feito de que unha muller coma vostede entrara na Academia era un síntoma do futuro cara ao que camiñaban as cousas. Un futuro máis comprometido.
Sempre son optimista, pero aí referíame á RAG. A súa función é a defensa da lingua e da cultura galegas, non a tarifa eléctrica. Pero o maior indicador de como van cambiando as cousas telo cando a Academia toma posición fronte ao decreto do bilingüismo da Xunta.

Semella que tomar posición en defensa do galego neste país é unha cuestión política.
A razón de ser da RAG é o estudo, o coidado, a promoción da lingua… Pero hai un momento en que tivo que dar o paso á posición política. E deuno.

Cando empezou a dirixir A Nosa Terra en 1977 e a facer as reportaxes das que falabamos ao principio, imaxinaba que corenta anos despois non ía a atopar no quiosco nin un só xornal diario escrito en galego?
A estafa que temos vivido con iso é monumental. No Consello da Cultura Galega están dixitalizados os seis primeiros meses de A Nosa Terra. Por iso o puiden ver alí, porque se non, seguramente non o lembraría: no número das Letras Galegas do ano 78 fixemos un monográfico titulado «Por uns medios de comunicación galegos». E corenta anos despois… A nosa gran construción comunal é a lingua. É unha construción ao longo do tempo, un síntoma de comunidade, de como pensamos o mundo. O que en realidade mantemos como o que nos pode identificar; practicamente o único que nos queda. Por iso hai esa teimosía en esfarelala.

Como é posíbel que pase iso, se en Galicia hai niveis de uso, comprensión e coñecemento da lingua moito máis elevados que en Cataluña co catalán e en Euskadi co éuscaro?
Os medios de comunicación son operadores sociais. E o que aquí hai é unha operación de esfarelamento que pasa polos medios de comunicación. Chegar ao punto de que unha sociedade se auto liquide pasa por non ter un sistema de medios que responda a ese sentido de operador social. Os medios están só para contar o que pasa? Non. A súa función tamén é estrutural. E se non hai medios en lingua galega, vaste desligando da información. A xente pensa que é algo temporal. «Xa pasará». Pero esa pasividade que se está inoculando empobrece moito. Eu poño sempre o exemplo das romarías: hai un camión alá cun espectáculo estraño que parece unha pantalla de televisión, a xente á vinte metros, parada, e no medio, un baleiro non que non baila ninguén. E un bar no que te coces a gintonics. Esa é a imaxe da pasividade. Non me gustaría que dentro duns anos se falara da Galiza como unha sociedade que foi esmorecendo porque lle foron retirando todo até retirarlle a súa lingua.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Xesús Couceiro

150 150 CORALIA

O comercio que abriu hai case medio século na rúa de San Pedro converteuno na gran referencia do país no activismo a favor do libro en galego. Hoxe atopámonos con Xesús Couceiro no espléndido local de cinco andares que rexenta na praza de Cervantes para rememorar a súa historia: a dun executivo de vendas que con 28 anos decidiu deixar un emprego ben remunerado para atopar un oficio que lle proporcionase felicidade. Daquela xa pensaba que esa felicidade non sería completa até que en Galicia houbese tantas librarías coma tabernas.

Xesús Couceiro, fundador del la Libraria Couceiro

«O que sempre tiven claro é que hai que evolucionar, e de feito, cos anos, fun deixando atrás os capítulos que menos me gustaban aínda que eran os que máis cartos deixaban»

Entrevista de JUAN OLIVER
Fotografías de ÓSCAR CORRAL

Teño un fillo de nove anos co que veño de negociar un trato: por cada media hora que lea, terá media hora de tablet.
Non é mala idea. Pero vai telo complicado: é máis cómodo quedar diante da pantalla.

Como fai vostede cos seus netos para meterlles ese virus do libreiro?
Para o de libreiro aínda son moi novos…

Pero vostede di que para ser bo libreiro hai que ser bo lector.
O importante é que veñan pola libraría e que vaian ulindo. Que teñan libros na casa. Porque se non dificilmente van coller o vicio de ler, que se colle de neno. É importante que vexan libros ao seu redor, que os seus pais lles lean contos…

Na súa casa había libros?
Na casa onde eu nacín?

Si.
Non. Só había toxos rodeando un lugar infumábel.

Entón non tiña acceso á lectura.
Non. O meu foi moi tardío. E daquela, na ditadura, os libros que había case era un castigo lelos.

Un amigo seu contoume que o seu pai coñecera a Foucellas, o guerrilleiro antifranquista.
Naceron a carón o un do outro, en dúas parroquias de Mesía. O meu pai, en Albixoi, e Foucellas, en Cabrui. Chamábase Benigno Andrade, pero alcumábano Foucellas pola aldea da parroquia onde naceu. Ademais, penso que eran familiares. O meu pai era Couceiro García, e o Foucellas, Andrade García.

O seu amigo díxome que lle preguntase se o seu pai tiña acollido o Foucellas.
Que eu saiba, non. De feito, eu nin sequera souben nunca que o meu pai o coñecía. Nunca o dixo, había moito medo. Anos despois da morte de Franco, un amigo da miña irmá quería falar con alguén que tivera coñecido a Foucellas. Foron alí e preguntaron ao meu tío, que tamén era amigo del. El pechouse no cuarto e dixo que non quería falar con ninguén.

Aínda tiña medo?
Non era medo. Era terror. As parroquias das que falo estaban rodeadas de tres destacamentos da Garda Civil, e o máis pequeno, o de Xanceda, tiña cincuenta gardas. Nese cuartel mataron a paus a unha rapaza de vinte poucos anos. Un que a levara de criada para a súa casa ao parecer quería máis servizos dos que contratara, pero a rapaza rexeitouno. Denunciouna no cuartel porque lle roubara un queixo, ou algo así, detivérona e mazaron nela até que a mataron. Os rapaces tiñámoslle máis medo á Garda Civil que aos lobos.

Cal é o primeiro libro que recorda?
O que lembro é que sempre que podía ler algún libro, facíao. Normalmente eran libros técnicos que tiñan máis que ver co meu oficio anterior, como La ciencia y el arte de vender, un tocho que prestei a moita xente, e que hoxe sigo a prestar.

Cales son a ciencia e a arte de vender un libro?
É moi diferente a venda na libraría á venda domiciliaria, que é moi agresiva. A venda na libraría é gratificante, porque sempre vas aprendendo á conta dos clientes.

E non ao revés?
Sempre practiquei o contrario do que se practicaba habitualmente. Unha das cousas que fixen foi poñer os libros ao alcance do público. Até entón non o estaban. E nós puxémolos nas mesas para que os clientes os puidesen consultar.

Xesús Couceiro, fundador del la Libraria Couceiro 24/07/18

«Nós non estabamos na libraría para vender, pero tampouco esperando que viñeran comprar. Faciamos exposicións, traiamos autores, patrocinabamos actividades escolares, festas... Fixemos exposicións de libro galego en Suíza, en Barcelona, por todo Portugal, a conta da libraría e sen subvencións»

Xesús Couceiro, fundador del la Libraria Couceiro

Como fai un libreiro para vender?
Nunca tentei vender un libro. Podo recomendar, pero a miña teoría sempre foi a de non vender. Que compren. Imaxino que inconscientemente ten que ver coa experiencia da miña ocupación anterior, pero tamén co meu descoñecemento do oficio.

Cando decidiu facerse libreiro, non tiña a concepción da libraría como negocio?
Non. Estaba nun traballo de moitas horas no que gañaba moitos cartos, pero que empezou a complicarme a vida polas partes desagradábeis que tiña. Era xerente nunha empresa de venda de electrodomésticos, Industrias Miranda. Os que vendían eran os vendedores, pero cando alguén non pagaba e había que retirar unha mercadoría, tiña que acompañalos. Esa parte non me chistaba.

Por que lle deu pola libraría?
Ao principio estiven a piques de montar un comercio téxtil. Pero vin que non me ía gustar, e xurdiu o dos libros. Pensei que ía ser o meu traballo de futuro, e foino. O que sempre tiven claro é que hai que evolucionar, e de feito, cos anos, fun deixando atrás os capítulos que menos me gustaban aínda que eran os que máis cartos deixaban. Até quedarme cunha libraría especializada en libro galego, aínda que por entón case non existía o libro galego.

Soa romántico: un executivo de éxito de 28 anos que o deixa todo para montar unha libraría…
Moitas veces guiámonos polos beneficios dun traballo sen pensar na felicidade que nos pode proporcionar. Tratamos de evolucionar nun negocio pensando nos beneficios, e non na satisfacción persoal. Facelo é moi custoso para un negocio. Na libraría, os capítulos que fomos eliminando eran os que menos satisfacción daban, pero os que máis rendían.

Que capítulos non lle satisfacían?
Pois ter que ir polas empresas vendendo papelería, os libros de texto… Cando deixamos de vendelos, convoquei unha rolda de prensa explicando que era unha estafa social.

Por que?
No ano 70, os libros dun curso para nenos custaban noventa pesetas. No 71, coa Lei de Educación de Villar Palasí, pasaron a custar entre setecentas e oitocentas pesetas. Iso trouxo moitos problemas para moita xente, e a min, problemas de conciencia. Anunciei un 20% de desconto para todas as familias necesitadas ou numerosas, sen máis documento que unha notiña do mestre. Aos poucos días chegoume unha amoestación do Ministerio de Cultura obrigándome a rectificar e a eliminar o desconto.

Foi iso o que lle levou a deixar de vender libro de texto?
Non só iso. Facenda fíxome pagar 200.000 pesetas, fun o segundo contribuínte que máis pagou aquel ano na provincia da Coruña, no 72 ou no 73. A inspectora chegou a dicirme que eu tiña que ter moito máis do que declaraba porque estaba todos os días nos medios de comunicación. E tiven que ir a preito.

Gañou?
Si, devolvéronme os cartos tres ou catro anos máis tarde. Pero quedei marcado e cada ano tiña inspección.

Daquela propúxose impulsar a asociación dos libreiros.
É que, para defender o meu, tiña que defender o de todos.

Comezou sen experiencia e acabou sendo a referencia.
O de ser referencia vén por outras cousas, vén por activista, non como libreiro profesional. Nós non estabamos na libraría para vender, pero tampouco esperando que viñeran comprar. Faciamos exposicións, traiamos autores, patrocinabamos actividades escolares, festas… Fixemos exposicións de libro galego en Suíza, en Barcelona, por todo Portugal, a conta da libraría e sen subvencións. Estabamos todos os días nos medios, como dixera aquela inspectora, pero porque faciamos cousas. Eu andaba fóra máis tempo que no local. Era presidente dos libreiros de Galicia, vicepresidente dos de España e logo presidente. Tiña que viaxar dous veces ao mes a Madrid e unha a Barcelona… E facía exposicións en Portugal case todos os meses.

Teño ouvido que cruzou todas as raias co maleteiro cargado de libros, porque en Tui sempre o paraban.
Si, sempre daban a lata. Os libros non pagaban aranceis, pero non querían que os trouxera. O libro era terrorismo. Pero para servir un libro a un cliente eu non podía tardar seis meses. O que facía era ir a Portugal e traer unha ou dúas caixas. Parábanme, requisaban os libros e expedían un recibo. Eu volvía aos catro ou cinco días, daba unha volta por Valença e recollíaos.

Desas viaxes aínda conserva unha boa amizade con Otelo Saraiva de Carvalho, un dos estrategas da Revolución dos Cravos.
En Portugal cheguei a tratar os escritores punteira da época, como Saramago, e os editores coñecíaos a todos. Unha desas amizadas era Otelo Saraiva.

En Portugal hai certo tráfico de libro galego, pero en Galicia non pasa o mesmo co libro portugués.
Cabréanme esas cousas. Todo ese traballo facíao porque estaba convencido de que a relación entre Galicia e Portugal era moi conveniente, sobre todo para Galicia. Pero colaboraban moito máis os portugueses que as administracións de aquí. E iso sen pedirlles subvencións.

Dá a impresión de que os galegos…
Os galegos temos metido na cabeza que o galego só vale para chegar ao Padornelo, o que nos ensinaron durante o franquismo. Pero o galego, coa excepción do chinés, é a terceira lingua do mundo. A primeira, o inglés, a segunda, o español e a terceira, o galego-portugués. Imaxine se os vascos ou os cataláns tivesen esas posibilidades! Que pasou aquí? Que alguén se beneficiaba de termos de costas a Portugal. Aquí atopámonos editoriais que traducían ao galego os libros portugueses.

Os nenos galegos non len literatura portuguesa.
Hai uns anos fixemos unha exposición de libro portugués na delegación de Cultura en Santiago, na rúa do Vilar, na que xuntamos nunha mesa a Manuel Rodrigues Lapa, a Ricardo Carvalho Calero e a Constantino García. Se esas relacións seguisen, teriamos andado moito camiño. Hai responsábeis de que iso non sucedera. Os mesmos que entón o impedían, din agora que a lusofonía é importante.

«O galego, coa excepción do chinés, é a terceira lingua do mundo. A primeira, o inglés, a segunda, o español e a terceira, o galego-portugués. Imaxine se os vascos ou os cataláns tivesen esas posibilidades!»

Ademais da libraría, vostede ten outros fillos: as editoriais Laiovento, Cerne…
Laiovento xurdiu pola falta de liberdade, que facía que as editoriais lles pechasen as portas aos autores que non escribían na forma oficial. Laiovento decidiu non rexeitar ningunha obra de calidade aínda que estivera escrita en formas non oficiais. Estaba fundada por seis persoas: Xosé Manuel Beiras, Pancho Pillado, Manolo González, Pepe Carreiro e Alfonso Rivas. Chamáronme porque pensaban que entendía de comercialización de libros.

E Cerne?
Dáme moitas satisfaccións, aínda que non lle presto moita atención. A libraría absorbe a miña enerxía.

Pois as edicións que fan son unha marabilla.
Principiáronas Luis Mariño e Carlos Delgado, e levou os primeiros premios á calidade da edición daquel tempo. Cando a compramos, procuramos non desmellorar esa traxectoria. E decidimos non publicar libros con dereitos de autor. É moito máis cómodo, e como hai suficientes libros interesantes para publicar… O próximo vai ser un de cociña do ano 1653, dun galego que se chamaba Francisco Martínez Montiño, cociñeiro do rei. Nunca vira o libro até que o atopei nunha biblioteca que comprei.

Segue a mercar bibliotecas e a taxalas?
É unha boa maneira de facer esas descubertas.

E dálle a satisfacción que tanto busca no traballo.
Si, porque descobres cousas que nin sospeitabas que existían. O malo é que as bibliotecas nunca as venden os que as fan, senón os herdeiros. E véndenas cando xa están en malas condicións. A única que compramos en boas condicións, e non estaba completa, só un cacho, foi a de Cunqueiro.

«Laiovento xurdiu pola falta de liberdade, que facía que as editoriais lles pechasen as portas aos autores que non escribían na forma oficial. Laiovento decidiu non rexeitar ningunha obra de calidade aínda que estivera escrita en formas non oficiais. Estaba fundada por seis persoas: Xosé Manuel Beiras, Pancho Pillado, Manolo González, Pepe Carreiro e Alfonso Rivas. Chamáronme porque pensaban que entendía de comercialización de libros»

Traballa tamén o libro vello.
Gozo moito con el, pero é moi custoso. Hai que restauralo, limpalo, poñelo en condicións para vendelo…

Vostede é un pouco vidente. Moitas das cousas que prognosticou que ían pasar, pasaron.
Fixéronme hai anos unha entrevista para unha revista na que eu falaba contra as subvencións. Era o ano 1993 e dicía que iso era pan para hoxe e fame para mañá. Cumpriuse. Nós estamos vivindo a costa da miseria, das editoriais que se arruinaron e ás que lles compramos os fondos que non venderon. Porque recibiran subvencións e os libros quedaban nos almacéns. Moitas arruináronse porque non podían pagalos, resultaba máis caro o espazo que a mercadoría. As subvencións son moi boas para quen as dá, malas para quen as recibe e moi malas para a sociedade.

Agora as tiradas de libros son moi pequenas: douscentos exemplares, trescentos, cincocentos…
Antes eran de dous, tres mil, até de cinco mil… E eu dicía: «Hai que reservar unha parte da subvención para promoción». O libro, aínda que ten outras connotacións, é un produto comercial, e ningún produto comercial pode subsistir sen promoción. Como funciona un produto no mercado? Creando a necesidade. Se non se crea a necesidade, non funciona. Por moi bo que sexa.

Como era Santiago cando chegou aquí?
Tétrico. A cidade non existía a partir das nove da noite.

Cal foi o primeiro sitio onde viviu?
Na pensión Xiadás, que co tempo pasou a ser o hostal Giadás, na praza do Matadoiro número 2. Estiven alí como se fose un máis da casa. Os fillos da dona eran como os meus irmáns e aínda hoxe conservamos a mesma relación.

Dígame un lugar ideal para sentarse a ler un libro.
Pois aí, na praza do Matadoiro.

Estamos no 2018, así que hai cincuenta anos estaría vostede dándolle voltas á decisión de abrir a primeira libraría.
Os cincuenta anos cumpriranse o ano que vén.

Pero a decisión de deixar o seu traballo e facerse libreiro tomouna antes.
Si, é verdade. Abrín en marzo do 69 aínda que a decisión tomeina no 68.

Que lle fixo tomar a decisión final?
Pois… Probabelmente tomeina grazas a un dos familiares da Xiadás. O irmán da dona da pensión, que era cura e tiña un local na rúa de San Pedro. Viña moitas veces a comer e alí comiamos todos en familia. Un día díxome: «Oíches? Eu teño un localiño alí, na rúa de San Pedro, no número 69, e quero 1.500 pesetas de aluguer. Até o de agora non houbo quen mas dera. Se ti mas dás, pos alí o que queiras e pagas cando poidas, que eu non necesito os cartos». E eu vin o localiño, nun portal de 23 metros cadrados, e pensei: «Isto para o único que me vale é para unha pequena libraría».

«Como funciona un produto no mercado? Creando a necesidade. Se non se crea a necesidade, non funciona. Por moi bo que sexa»

Entrevista extraída do número 10.

Queres ollar outros contidos relevantes?
Política de privacidade

Se consente a utilización de cookies, continúa navegando ou fai clic nalgún link entenderase que consinte a nosa política de cookies e, por tanto, a instalación das mesmas no seu equipo ou dispositivo.

Se vostede quere, pode cambiar a configuración de cookies en calquera momento, configurando o seu navegador para aceptar, ou non, as cookies que recibe ou para que o navegador o avise cando un servidor queira gardar unha cookie.

Esta web utiliza cookies.
error: Contido protexido