•  981 806 528 & 670 594 685 info@coralia.gal

revista compostelá de tendencias

Carlos Villanueva

150 150 CORALIA

Investigador vocacional, Carlos Villanueva Abelairas (Melilla, 1949) é un infatigábel divulgador dos nosos autores. Catedrático de Historia da Música na Universidade de Santiago e experto en sons medievais, encabeza o equipo de investigadores que, baixo o paraugas do Grupo Organistrum, está a estudar o Fondo Andrés Gaos, un tesouro que ven de chegar á Biblioteca América desde Bos Aires, tras a súa cesión á USC por parte do fillo do violinista Andrés Gaos Guillochón. Para Villanueva a Universidade de Santiago de Compostela é a gran caixa de resonancia que nos permitirá recoñecer e converter a obra dun dos mestres máis esquecidos da música galega en patrimonio artístico para todos os galegos.

«Gaos ten a sorte de pertencer a unha familia moi musical, pois que o seu pai, un recoñecido violinista, era o representante do seu cuñado, Canuto Berea, un prestixioso director de orquestra e empresario. De feito, aquel neno prodixio era quen probaba os pianos da tenda de instrumentos ao cargo do seu pai (en Vigo)»

SOCIEDADE

A Biblioteca América da USC ven de recibir a doazón do Fondo Andrés Gaos, cedido polo seu fillo. Como se pode definir a traxectoria musical de Gaos?
Andrés Gaos (A Coruña, 1874 – Mar de Prata, 1959) comeza a súa traxectoria a curta idade como un virtuoso do violín e do piano. Gaos ten a sorte de pertencer a unha familia moi musical, pois que o seu pai, un recoñecido violinista, era o representante do seu cuñado, Canuto Berea, un prestixioso director de orquestra e empresario. De feito, aquel neno prodixio era quen probaba os pianos da tenda de instrumentos ao cargo do seu pai (en Vigo). Foi nesa época na que deu o seu primeiro concerto, aos dez anos de idade, iniciando unha traxectoria fulgurante e gañando os seus primeiros premios.

Non tardou en dar o gran salto a América. Co tempo o propio Gaos chegou a considerarse arxentino.
Primeiramente acada unha bolsa coa que viaxa a París e recibe moitos galardóns e un grande recoñecemento desde aquela plataforma parisiense. Precisamente grazas a este fondo que temos agora en Compostela podemos seguir a súa traxectoria nos seus primeiros anos, que son fundamentais polo enfrontamento de caudais musicais que lle afectaron de preto: a tradición e as novas correntes. En 1895, unha vez que acada a maioría de idade, viaxa a América, a Bos Aires. Alí se inicia como instrumentista e principia un dúo profesional coa súa primeira dona, América Montenegro. É unha época na que pasan moitas cousas tanto na súa vida persoal como na profesional, na que chegará a abrir o seu propio conservatorio, fará xiras de concertos por toda Europa, casará novamente -con Luisa Guillochón-, e trasladarase temporalmente a París, para máis tarde instalarse definitivamente en Bos Aires onde traballará como profesor, chegará a ser catedrático de violín e, en certo momento da súa vida, terá un cargo importante como inspector de ensino secundario. En todos estes anos, rexistramos unha serie de obras que Andrés Gaos irá transformando co paso do tempo, como é o caso da suite romántica retocada por el mesmo e logo convertida en Las montañas de Galicia, en 1953. Asemade, continúa a súa tarefa como compositor; non con moita obra, pero si dunha calidade extraordinaria.

«O seu problema é o mesmo que o de Manuel Quiroga ou Jesús Bal y Gay, por exemplo. Todos os autores que tiveron que saír de Galicia, aínda que neste caso non fose por mor dun exilio, senón pola emigración, sufriron este descoñecemento pola falta de estudo da súa obra, sobre todo aqueles que non tiveron relacións cos centros galegos»

«Gaos era un músico de tradición, moi afrancesado e cunha liña tardorromántica. Formouse ademais alí, en París, coas influencias de mestres como Saent-Saëns ou Cesar Frank, e lonxe da agresividade dos novos compositores como Stravinsky. El non pertencía ao circulo de músicos da vangarda que, naquel entón, era moi exclusivista, algo que hoxe non ocorre»

Gaos é considerado como o maior representante da escola española de violín, e a pesar de isto, é un dos grandes esquecidos da historia da música galega. Por que? Semella un paradoxo.
O seu problema é o mesmo que o de Manuel Quiroga ou Jesús Bal y Gay, por exemplo. Todos os autores que tiveron que saír de Galicia, aínda que neste caso non fose por mor dun exilio, senón pola emigración, sufriron este descoñecemento pola falta de estudo da súa obra, sobre todo aqueles que non tiveron relacións cos centros galegos. Gaos, en cambio, tivo moita participación, no de Bos Aires.

Vostede encabeza o grupo de traballo encargado do estudo deste legado. Cales son os eixes deste patrimonio musical?
O fondo presentouse oficialmente na USC no mes de outono. É unha especie de continuación dun primeiro legado, tamén doado polo seu fillo, ao Concello da Coruña. A súa man é fundamental porque puxo en orde todo o patrimonio musical do seu pai: cartas, fotografías, algunha delas á carón de Camille Saint-Saëns, por exemplo, cadernos de xiras ou recortes de prensa. Consérvanse boa parte das setenta obras que compuxo, moitas delas manuscritas, e algunhas sen estrear. Tamén cartas con outros compositores, como Tomás Bretón ou Pau Casals, a quen por certo chega a facerlle a dedicatoria dunha obra para violonchelo e piano. Esta doazón é como un agasallo! O profesor Xoan Trillo aconsellou a Gaos Guillochón depositala na nosa Universidade por ser o lugar máis axeitado para acometer o estudo, divulgación e catalogación da obra do seu pai e, tal e como o propio Gaos desexaba, que o seu fondo se custodiase finalmente en Galicia.

Hai na obra de Gaos desinterese polas novas tendencias musicais?
Gaos era un músico de tradición, moi afrancesado e cunha liña tardorromántica. Formouse ademais alí, en París, coas influencias de mestres como Saent-Saëns ou Cesar Frank, e lonxe da agresividade dos novos compositores como Stravinsky. El non pertencía ao circulo de músicos da vangarda que, naquel entón, era moi exclusivista, algo que hoxe non ocorre. Ademais, a vida musical e persoal de Gaos ten un punto de inflexión importante en 1937 coa súa participación na Exposición Internacional de París. A falta de afondar máis, sabemos polas moi divulgativas biografías de Rosa María Fernández ou Xulio Andrade, que a presenza do mestre marcouno, por tratarse dun estranxeiro, dun emigrado que chega a París para representar a Arxentina. E por riba, tocando obras do seu propio repertorio e deixando fóra a moitos compositores de vangarda. Esta ruptura tamén nos dá claves para entender a elección do xeito de escribir ao antigo estilo.

A falta de material para afondar na súa obra é determinante. Cando comeza o movemento da recuperación da súa traxectoria?
Comeza cando Rodrigo de Santiago se atopa coa obra do autor ao ser nomeado director da Banda de A Coruña. O seu labor é moi importante para dar a coñecer a figura de Gaos. Tamén xogou un extraordinario papel Ramiro Cartelle que fundou a Asociación Musical que leva o nome do compositor e foi artífice da doazón á cidade da Coruña de parte do seu arquivo, así como de dous violíns. E logo está o labor, non suficientemente valorado de Juan Trillo, que xunto a Víctor Pablo Pérez comezou a mover a parte editorial das obras de Gaos.

Un dos obxectivos que se marca o grupo de traballo que vostede dirixe e unha nova monografía para afondar no estudo de Gaos. Falta quizais a día de hoxe unha biografía definitiva do autor?
Eu creo que a palabra «definitiva» nestes momentos non aparece. Montserrat Capelán fará este estudo e para levalo adiante temos moitísimo material novo, máis de 150 cartas e extraordinario material gráfico. Por exemplo, posibelmente haxa temas políticos sen destapar, moita música inédita e unha importantísima achega da prensa da época. Cambiarán cousas porque antes coñecíase menos sobre Gaos. Vai ser unha obra moi importante que non vai desautorizar a ninguén, senón que vai completar todo o que se fixo até agora.

Que obxectivos se marca o seu grupo para a posta a punto deste fondo documental?
A presenza do fondo en Compostela é, por exemplo, a gran ocasión para investigar sobre a vida e obra de Andrés Gaos nunha tese doutoral. Pero non vexo esta oportunidade como un traballo individual senón como a ocasión para levalo a cabo en equipo. Eu creo que temos a débeda e a obriga de dar a coñecer a Andrés Gaos. Editar a súa obra descoñecida e crear no público esa necesidade. Esta é a ocasión perfecta para que as súas composicións se interpreten, non sei se dun xeito definitivo, pero si necesario. Sabemos dalgún instrumentista, como é o caso de Florian Vlashi, que gravou algunha das obras do músico galego, as súas habaneras ou sonatas, pero toda esta produción non está regulada nos conservatorios, nin a súa música nin a de ningún autor galego. É por iso polo que estamos en contacto coa Orquestra Sinfónica de Galicia e a Real Filharmonía de Galicia, para levar a cabo monográficos de Gaos na tempada 2018-2019.

A liña musical das súas composicións -máis preto da tradición que da vangarda- é outra das claves da investigación?
Temos que desentrañar o motivo polo que un compositor de tanta calidade non compuxo máis obras. Desde o ano 1936, Gaos non fai practicamente obra nova salvo algúns arranxos. Está un pouco como fóra de tempo, aínda que iso tamén pasou aquí con outros autores. Isto pode estar relacionado con movementos políticos, de relacións profesionais ou incluso da política cultural daqueles momentos. No seu caso, os movementos de vangarda eran moi exclusivistas e agresivos, e Gaos non camiñaba da súa man. Agora, por exemplo, hai un maior eclecticismo. Eu ensino música e mostro o máis moderno pero tamén intento facer comprender o anterior. Dubido moito que, coa calidade desas obras, Gaos non tivera máis encargos. Por que? Esta é unha das chaves do estudo.

«Eu creo que temos a débeda e a obriga de dar a coñecer a Andrés Gaos. Editar a súa obra descoñecida e crear no público esa necesidade. Esta é a ocasión perfecta para que as súas composicións se interpreten, non sei se dun xeito definitivo, pero si necesario»

«Temos que desentrañar o motivo polo que un compositor de tanta calidade non compuxo máis obras. Desde o ano 1936, Gaos non fai practicamente obra nova salvo algúns arranxos. Está un pouco como fóra de tempo, aínda que iso tamén pasou aquí con outros autores»

No ano 2019, cumpriranse sesenta anos do pasamento de Gaos. Podemos xa anunciar un seminario internacional e unha exposición?
Estamos buscando apoios porque pretendemos que sexa unha operación institucional. De cara a este fin a Universidade de Santiago xa comezou os contactos. Mais o catálogo definitivo non sairá até a tempada 2018-2019. Será o primeiro paso para atraer ao público, paso que debe ir en paralelo ás tarefas de restauración dos violíns do fondo, un deles de fins do século XVIII e outro de 1928. E, xunto a todo isto, temos que avanzar no seu estudo, involucrando ao público de toda Galicia para poder difundir a súa obra.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Sumrrá

150 150 CORALIA

O domingo 3 de decembro de 2017 Sumrrá ofreceu o seu concerto número «setenta e pico» na Casa das Crechas de Santiago de Compostela. Ao día seguinte, entraron no estudio dispostos a rexistrar o seu sexto disco. Para este trío de jazz -Xacobe Martínez Antelo ao contrabaixo, LAR Legido á percusión e Manuel Gutiérrez ao piano- o que importa é tocar. E é no directo onde realmente expresa a potencia e a singularidade dunha proposta que, segundo os propios músicos, excede os límites do jazz.

Entrevista de DANIEL SALGADO
Fotografías de JUAN LUIS AMADO & SEUN YULL NAH

O nome do trío é unha homenaxe ao músico de jazz Sun Ra?
LAR. Houbo unha sesión de improvisación e, non sei por que, soou a palabra «sumrrá». A verdade é que non sabiamos ben que nome poñernos. E dixen: «Gústavos Sumrrá?». A eles deulles igual.
Xacobe. Fíxonos graza. Non pensabamos que fósemos estar todo este tempo con este proxecto. Non por nada, senón porque os grupos son efémeros. Daquela iamos facer unha serie de concertos no [pub] Medusa. «Oe, hai que poñerlle un nome». Entón saíu Sumrrá. Temos que explicar o por que a cada pouco [risos].

Sumrra

«Coincidimos tocando xuntos de maneira informal, nalgunha jam session, e xurdiu de forma natural. O primeiro en propoñelo foi Xacobe: «Por que non quedamos para tocar?». E ao final o de quedar para tocar acabou en «por que non un grupo?» E até hoxe»

«O feito de que agora ao público lle guste, porque funcionamos a nivel de público, é un pouco un paradoxo, unha desas voltas do destino. Porque é o proxecto menos comercial que podes imaxinar. Isto non está pensado para gustarlle a ninguén. E temos a sorte de que, desde o principio, existe respecto mutuo. Respectámonos abondo como para que cada un sexa libre dentro desta historia. O que é dificilísimo dentro da música»

Adóitase asociar o jazz con instrumentos de vento. O trío de piano, contrabaixo e batería non é, porén, tan inhabitual. Mais, por que esta formación?
Manuel. Coincidimos tocando xuntos de maneira informal, nalgunha jam session, e xurdiu de forma natural. O primeiro en propoñelo foi Xacobe: «Por que non quedamos para tocar?». E ao final o de quedar para tocar acabou en «por que non un grupo?» E até hoxe.

Case vinte anos, cinco discos e medio mundo percorrido.
Xacobe. Si, pero xurdiu así. Se fosen outros instrumentos tamén xurdiría.

Mais non foi algo programado en plan «imos facer un trío de piano».
Xacobe. Que va. Con Sumrrá creo que non programamos nada.
Manuel. De feito, eu creo que intentei montar algún trío con Luis e non fun quen.

Por que?
Manuel. Porque sempre dicía que non. Unha vez intentamos montar un trío e acabou en cuarteto.
Xacobe. Eu lembro que nas jam, cando quedabamos os tres, había algo súper especial. Abríase un relanzo, «tío, que pasa aquí?». Despois de falar moito de música con Manuel démonos conta de que había moitas cousas sobre as que pensabamos igual. O impulso era musical. O feito de que agora ao público lle guste, porque funcionamos a nivel de público, é un pouco un paradoxo, unha desas voltas do destino. Porque é o proxecto menos comercial que podes imaxinar. Isto non está pensado para gustarlle a ninguén. E temos a sorte de que, desde o principio, existe respecto mutuo. Respectámonos abondo como para que cada un sexa libre dentro desta historia. O que é dificilísimo dentro da música.
Manuel. E que ademais funcione como grupo.

Sentídesvos cómodos baixo a etiqueta jazz?
Manuel. Eu particularmente non creo nas etiquetas. Porque é imposíbel abranguer cunha etiqueta toda a historia do jazz, cousas tan diferentes. É como se dis «música clásica». Iso que é? De Mozart a Stockhausen hai algo de diferenza. É inabarcábel. Pero é certo que cando hai elementos improvisados e precisas unha referencia, ou se hai un festival de jazz e queres tocar nel, si é unha etiqueta que funciona.

Talvez sexa mellor falar dunha tradición jazz en que, dalgunha maneira, estades inscritos.
Xacobe. O tema é apaixonante. Se analizamos o background musical de cada un de nós é un cacao absoluto. Eu creo que Sumrrá si se pode entender como jazz porque formalmente partimos dun trío de jazz, da exposición dun tema, dun solo… Non é tanto que haxa swing ou non. Porque despois, como interpretamos material orixinal, hai un pouco de todo. Si que non sería honesto dicir: «Isto non é jazz».
Manuel. Formalmente si o é.
Xacobe. Totalmente. É un trío de jazz. E estou encantado con esa definición. Despois hai quen nos ve e di: «Pero isto non é jazz». E sempre o din como algo positivo, como dicindo: «Hostia, pensei que era jazz pero non, é algo mellor». Ao final, o obxectivo é conseguir que te vexan e que gocen.
LAR. En Sumrrá tamén depende de onde estivemos cada un dos tres. Se no rock, se no jazz, se no swing, se na música contemporánea…
Xacobe. Se fas un listado de dez discos que recomendarías a un extraterrestre habería un pouco de todo. Unha das cousas que máis me gustan de Sumrrá é que sexamos tres cans verdes e cada un cunha entidade moi particular. E o feito de que cada un, dende a súa película persoal, achega música ao trío.

Sumrrá xa ten un son definido, persoal no primeiro disco. Como entendedes a evolución?
LAR. Ah, si? [Escéptico] Entendo.
Xacobe. É a sensación que che dicía das jam, desde o primeiro intre foi así. Foi natural e como é natural, a evolución é natural.
Manuel. Eu creo que evolución si que hai. O que pasa é que como é progresiva, natural, e ao longo de moitos anos, igual non está tan clara nos discos. Pero se paras a mirar tema por tema, si que hai diferenza.

En que sentido?
Manuel. Na composición. O que pasa é que a personalidade de cada un cando tocamos sempre se nota e había algo en común aí. Somos as mesmas persoas. Pero si que hai evolución. O que non hai é unha programación tipo «imos facer un disco que soe a» ou «co concepto de non sei que».

Sumrrá desprega toda a súa intensidade en directo. Como tomades a decisión de publicar un disco?
Xacobe. O noso modus operandi é tocar en directo. É o que facemos, o que nos interesa. E a actividade que a nós, como músicos profesionais, nos rende economicamente. E dende o primeiro momento, Sumrrá decidiu traballar con material orixinal. A clave foi esa. Fixemos bastante material orixinal, e tocouse, até que de maneira natural se xeraron ganas de máis material. E así até cinco veces, os cinco discos. E o sexto disco, que gravaremos agora. Daquela, non é tanto que os discos sexan un produto discográfico senón mais ben como unha foto, unha polaroid do intre dese repertorio. De feito, seguimos tocando o repertorio que se gravou no 2001. Aos discos non lle damos tanta importancia, non somos tan fetichistas. É máis ben unha ferramenta para dicir: «A música queda aí gravada por se alguén quere un recordo de Sumrrá». Pero claro, non levas Sumrrá, levas Sumrrá o 3 de xullo de 2008 na Sala Nasa.

Que papel xoga a improvisación na vosa música?
[Longo silencio] LAR. Non sei, a verdade é que eu improviso todo. [Risos]. Igual hai unha frase que me queda aí e de súpeto fágoa, pero en xeral estou improvisando.

[A Xacobe e Manuel] Entendo que vós, como compositores, non.
Manuel. A parte composta é realmente pequena. É como no jazz: sobre temas simples hai un desenvolvemento posterior. De improvisación hai moito. Mesmo a exposición dos temas nunca é igual. O que está composto, se fose un discurso, serían unhas anotacións, non un texto.
LAR. Pasa o mesmo que coa pregunta de se é jazz ou non, se é improvisación ou non. É unha lea…
Xacobe. A xente non está familiarizada co concepto de improvisación, pero realmente é o que estás facendo ti nesta entrevista. Vés aquí con información, a raíz do que dicimos lembras outras cousas e achégalas, pero se antes dicimos outras cousas xa non dis as mesmas… O que nos facemos é iso. Tocamos tal tema, sabémolo, está en torno a este tempo, normalmente respéctase a exposición, a melodía do tema. Agora poderiamos xogar a desfacer moitísimo máis os límites e seguiriamos estando aí. Hai tamén un equilibrio. Ás veces pénsase que a improvisación é a liberdade e non improvisar ou improvisar nun perfil baixo é menos divertido. Con todo, moitas veces gozamos do rol de ser un contrabaixista, de ser un batería, de ser un pianista.

Existe unha fronteira a non cruzar cando improvisades?
Xacobe. Non o sei.
LAR. Que non se enfade ninguén. [Risos]
Xacobe. Comparemos a música con esta conversa. Se de súpeto ti empezas a falar en chinés, está guai, escoitamos un anaco. Se botas cinco minutos falando en chinés, fago un vídeo e cólgoo. E chega un intre en que deixa de ser conversa. Todo é posíbel, pero a música ten unhas regras e unha linguaxe. Improvisamos constantemente en todo. Pero se nós os catro nos metemos aquí para unha conversa, o ideal é ter unha conversa caralluda. Esa é a nosa idea, facer música e facer música caralluda. Hai días que podemos estar súper espelidos e enxeñosos e encaixamos. E hai outras veces que eu estou falando e el está mirando para o móbil. Isto sucede na música. O bo que ten Sumrrá nestes últimos dous anos é que tocamos moitísimo.

Visto desde fóra, Sumrrá deu un salto en repercusión. Tedes esas sensación?
Xacobe. Este ano foi espectacular.
LAR. Houbo unha aposta para saír de Galicia e tocar en festivais, unha dedicación. Pero o máis importante é estar tocando, é o que ten forza e o que ten sentido.

Como é a recepción fóra?
LAR. Aquí é impresionante, pero en China… De súpeto había colas para asinar discos.
Xacobe. Lembro a primeira viaxe longa, a Suráfrica. E foi a hostia. Vendemos nun concerto 90 discos, case todo o que levabamos. A resposta é como se foses familia.
LAR. A xente enténdeo.
Xacobe. E iso na nosa cabeciña tamén inflúe. Porque non é o mesmo estar sempre tocando máis no inmediato que, de súpeto, viaxar a Corea, China, Bolivia, México, Nicaragua, Suráfrica, Bulgaria… Sitios e xente que loxicamente non te coñece de nada e que moitas veces nin viran un contrabaixo diante. A partir do primeiro minuto a xente empeza a vibrar na onda. A maioría das veces son concertos moi enriquecedores.

Existe o jazz galego?
Xacobe. Nin de coña. Hai algo que si pode definir a familia do jazz galego: en xeral levámonos ben. Pode parecer unha parvada pero non o é. Estilisticamente? Non, porque non nos nutrimos da mesma historia. Hai xente máis centrada no jazz europeo de vangarda, hai outra xente máis centrada no mainstream americano, xente que vén doutras disciplinas…
Manuel. No mundo actual a influencia non son as túas raíces, se non o que escoitas nos medios. Porque estás conectado e en certo modo elixes as túas raíces. Desde o momento en que decides que música escoitar, que libros ler, estás decidindo ti cales son as túas raíces. Xa non hai esa continuidade tan clara de que, como nacín aquí, fago esta música.

É curioso, porque o jazz ten unha orixe moi concreta.
Manuel. Se partísemos das raíces, para empezar non tocariamos jazz.

E cales son as raíces que, como Sumrrá, escollestes?
Xacobe. Como Sumrrá ningunha. As raíces son tres, Luis, Xacobe e Manuel. Non temos referentes como grupo. Cada un ten os seus. O que nos uniu foi tocar xuntos. Botamos máis tempo tocando xuntos que facendo calquera outra cousa xuntos. Non somos tampouco ese perfil de grupo de tres tipos que sexan do mesmo barrio, que van á mesma escola… Somos tres tipos aos que nos uniu a música. Facemos o que podemos, tío.

Hai algún lugar de Compostela importante na vosa historia?
Xacobe. Todos os sitios onde tocamos. O primeiro concerto foi no Medusa.
LAR. A ver que pasa co Dado, o Dado que?
Xacobe. Pero no Dado non era como Sumrrá.
Manuel. Igual houbo un intre en que si. Pero no Medusa houbo unha época en que tocamos meses enteiros varios días á semana.
Xacobe. Foi onde se empezou a cocer. Temos a sorte de coñecer unha cidade onde se fai música en practicamente calquera sitio. E nós somos defensores e activistas diso, porque estamos todas as semanas aquí [nas Crechas], como estivemos na Borriquita, no Dado, no Medusa…

«O máis importante é estar tocando, é o que ten forza e o que ten sentido»

Sumrra

«Unha das cousas que máis me gustan de Sumrrá é que sexamos tres cans verdes e cada un cunha entidade moi particular»

Sumrra

«No mundo actual a influencia non son as túas raíces, se non o que escoitas nos medios. Porque estás conectado e en certo modo elixes as túas raíces. Desde o momento en que decides que música escoitar, que libros ler, estás decidindo ti cales son as túas raíces»

Sumrra

«As raíces son tres, Luis, Xacobe e Manuel. Non temos referentes como grupo. Cada un ten os seus. O que nos uniu foi tocar xuntos»

Entrevista extraída do número 8.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Helena Villar Janeiro

150 150 CORALIA

Na casa que comparte co seu compañeiro Xesús Rábade Paredes na parroquia de Abuín, en Rianxo, Helena Villar Janeiro (Becerreá, 1940) ultima o seu primeiro libro de haikus, unha escolma de 50 pezas de entre máis de 800 e que titulará Poesía mínima. Tamén xunta materiais para un volume de memorias. Poeta de expresión aguzada, narradora «por me retar a min mesma» e importante autora de literatura infantil que, porén, non cre na xuvenil, Villar Janeiro repasa nesta conversa parte da súa biografía, o machismo do mundo literario ou a súa relación coa figura de Rosalía de Castro.

CULTURA

Naceu en Becerreá, pero residiu moitos anos en Santiago.
Nacín en Becerreá e fixen o bacharelato por libre. Non estaba escolarizada. A min a escola non me ensinou nada. Logo estudei maxisterio en Lugo. Estiven un ano traballando nos Ancares, en Vilaver (Cervantes), como interina nunha escola. Aprobei as oposicións no 62. Déronme outra escola en Quintá de Cancelada, de onde procede a miña familia paterna. Foi quizais a parte máis importante da miña vida, dos 22 aos 28 anos. Empecei a estudar filosofía, aprendín árabe eu soa…

Árabe?
Seguín árabe en vez de grego porque non estudara bacharelato. É gracioso, relaciono aquelas montañas co árabe.

Por que non a escolarizaron?
Un día alguén nos agasallou na casa cun libro moi bonito, de tapiñas encarnadas de pel. Sen pedir permiso, con seis anos, leveino á escola. Aquel libro fora roubado e a dona estaba na miña clase. Devolveuse o libro, pedíronse desculpas. Pero houbo algo moi desagradábel para a miña familia. Calibrando que non se aprendía moito, que o trato era discriminatorio respecto das nenas ricas, leváronme para a casa. Pero nin eu nin o meu irmán estivemos desatendidos. As letras non era difícil estudalas, porque liamos moito, había libros na casa. E as matemáticas aprendíamas un preso político que volvera do cárcere, moi amigo do meu pai. O meu pai ten dous mortos, un irmán e un cuñado, asasinados. Ando a ver se recupero os ósos. Parece que están na foxa de Vilarraso (no concello de Aranga).

Como lle afectou non asistir á escola?
Fun profesora sen experiencia escolar. Ao mellor por iso fun moi liberal. A Compostela cheguei por primeira vez en setembro do 64, para examinarme e entrar en pedagoxía. Pero non me instalei ate o ano 75, xa con Suso (Xesús Rábade, o seu compañeiro, tamén escritor, e pai dos seus fillos, a poeta e profesora María do Cebreiro e o pianista de jazz Abe Rábade).

«A Compostela quérolle moito. É a única cidade na que podería vivir».

Hai algún recanto de Compostela ao que vostede lle garde un agarimo particular?
A Compostela quérolle moito. É a única cidade na que podería vivir. Gústame Bonaval, o Sar, a Alameda, a praza da Universidade. Até a praza de Abastos.

Que lembra máis da súa infancia?
O frío. Traspasou a miña vida de nena. Traballaba co meu pai, que era xastre, desde os oito anos. Era un oficio quieto nunha casa sen calefacción. A pana, o material que se traballaba no inverno, é moi húmida, friísima, e colocábala enriba dos xeonllos. E despois, a tristeza. A pequena horta da casa lindaba co cárcere. Había presos políticos. E presos comúns, que o primeiro día cantaban, o segundo calaban e o terceiro choraban. A prisión tiña unha pequena ventá enreixada que daba á horta e pola que se podían coar botellas de auga, cousas así. E os parentes dos encarcerados viñan onda meu pai por se lles deixaba. Meu pai deixaba, claro. Era un comunista convencido. E de práctica, non só de teoría. Traballaba para os xitanos e non lles cobraba. Se algún cliente non lle pagaba e era pobre, pasaba. Pero en relación á familia foi unha infancia feliz.

Contos do Sol e da Lúa, un libro dirixido aos pequenos, é a súa última obra. Para que serve a literatura infantil?
Teño unha relación coa literatura infantil moi particular. Gústame escribila, pero non son unha especialista. Limítame a expresión. Entregueille moitos afectos porque é fundamental achegarlle a palabra literaria á infancia e os meus propios nenos non tiñan esa literatura en galego. Había tres, catro libros, Os soños na gaiola (de Manuel María), O bosque de Ouriol (de Arcadio López Casanova), Pericles e a balea (de Xohana Torres)… Eu cantáballe á nena anainas. Suso díxome: «Faillas ti, xa que compós música e es poeta». Empecei e despois el axudoume. Era unha literatura doméstica, para nós. Pero cando se convocou o festival de canción Cantareliña no 83, alguén lles dixo aos de Saraibas (promotores do concurso) que nós tiñamos cancións para nenos. Pedíronnos que as compartísemos. Logo decatáronse de que os nenos cantaban e pediron que os deixásemos cantar. Gañaron o primeiro certame. Ao segundo non fomos. Pero ao terceiro pedíronnos que seguísemos. Non queriamos, pero nunca nos puidemos negar a facer cousas que o país necesitase.

Considera necesario este tipo de literatura para se achegar á lectura?
Non creo na literatura xuvenil. Unha persoa que pasa de dez ou doce anos pode e debe ler o que queira. Pero cando eu falo de literatura infantil falo de nenos moi pequenos. E neses primeiros anos creo que si, que estes libros axudan. Unha criatura que non está en contacto coa poesía, co texto literario -tamén pode ser oral, non fago distincións-, vaille ser máis difícil dar o paso a outra literatura.

Que lugar ocupa a infancia na súa obra?
A montaña, sen dúbida ningunha, dá unha visión da vida. Estiven 35 anos nesa paisaxe telúrica e configuroume. Únete co universo. Esas invernías, esa primavera tan notoria, tan diferente. Non na expresión, pero a miña vivencia da montaña é moi parecida á de Novoneyra: esa paisaxe agreste e ao tempo rica, diversa, cambiante, chea de intriga. Porque detrás da montaña non ves nada.

«As letras non era difícil estudalas, porque liamos moito, había libros na casa. E as matemáticas aprendíamas un preso político que volvera do cárcere, moi amigo do meu pai»

«O meu pai ten dous mortos, un irmán e un cuñado, asasinados. Ando a ver se recupero os ósos. Parece que están na foxa de Vilarraso (no concello de Aranga)»

«Fun profesora sen experiencia escolar. Ao mellor por iso fun moi liberal»

Foi unha muller que tomou a palabra en público nun mundo, o da literatura galega, en que non era usual. Bateu co machismo?
Moito. Eu empecei cun libro que se chama Alalalás, en castelán. Non sabía escribir galego. Nós non viramos nunca galego escrito nin se nos falara galego no sistema educativo. Aceptei que a poesía era Juan Ramón. Hoxe non son juanramoniana, pero sácolle o sombreiro e emociónome moito con el. Débolle ser poeta. Un día dáste conta e dis: «Que teña que expresar o que sinto traducido noutra lingua…». Rebélaste. Pero fas unha poesía costumista, porque non liches os teus clásicos como debías. Entón dei cun libro, para min decisivo, Escolanía de merlos de Faustino Rey Romero. O soneto «O merlo morto» deixoume tocada. Agora estou cun proxecto moi bonito, 50 haikus con 50 fotografías miñas que se vai publicar o ano que vén…

«Non na expresión, pero a miña vivencia da montaña é moi parecida á de Novoneyra: esa paisaxe agreste e ao tempo rica, diversa, cambiante, chea de intriga. Porque detrás da montaña non ves nada»

Os haikus que amosa en Twitter?
Si, algúns, pero seleccionados, porque teño 800 e sairán 50. Sempre hai un paxaro morto. Aquí viñan moitos paxaros (sinala á galería da casa onde transcorre a entrevista) e morrían contra a galería. Teño unha colección de paxaros mortos. Impresiona moito. É un tema delicadísimo da poesía lírica. E é polo poema ao merlo morto de Faustino que empecei a escribir en castelán. Logo pasei ao galego. O contacto con Suso favoreceu esa conversión.

Preguntáballe polo machismo no mundo literario.
Si. Suso tivo a idea, porque lle gusta moito traballar en colaboración, de que escribísemos libros xuntos. Pero a xente non o entendía. Pensaba que era un señor bo, que casaba con aquela señora e que lle deixaba poñer a firma nun libro no que ela puña unha liña. Escribimos o libro dos símbolos de Galicia, A bandeira, o escudo e o himno, para un concurso escolar. Levamos o premio. E alguén moi ilustre dos que nolo entregou díxolle a Suso: «Parabéns, señor Rábade». Suso respondeu: «Mire, ela tamén é autora». E el contestou: «Todos sabemos quen pon os ladrillos». Imaxina o que isto supón cando vas recibir un premio. Porque hoxe éme indiferente, pero daquela non. Houbo moitas historias. E acabas dicindo: «Non podemos seguir porque isto nos separa». Póñenche como contrincante a persoa que máis queres. Decidimos divorciarnos literariamente para non nos divorciar de forma real.

O machismo retrocedeu?
Non no 100%. Pero as mulleres gañaron terreo. Nas artes máis ca noutras profesións. Con todo, non podo sentirme conforme coa sorte que correron moitas mulleres que puideron ser escritoras e non chegaron a selo. Pero a historia é a que é. Non me atrevo a cualificalas de grandes escritoras porque esa obra desgraciadamente non se produciu. Míroas con agarimo, pero non boto de menos unha obra que non existe. Cando fixen o libro de poemas Festa do corpo houbo algún gran poeta que se escandalizou dos contidos. Pasa iso hoxe? Non. Fomos rompendo. Eu non tiña tanta conciencia de estar axudando a andar un camiño, como foi verdade que axudei a andar.

Que significa Rosalía de Castro para vostede?
No 79 empecei a ir moito pola Casa da Matanza. Con Suso fixemos un libro didáctico, conmemorativo do centenario de Follas Novas. A el fixérono membro do padroado. A min non. Isto indica unha anomalía. Pero en 2005, cando a casa quedou orfa, e non era un pastel agradábel para llo dar a ninguén, fun chamada para presidila. Lina, relina, traducina… Para traducir unha poeta hai que lela cunha profundidade inmensa. Subxugoume.

Foi unha atracción serodia.
Si, non cheguei a ela por casualidade nin polo que o meu pai falaba dela. O meu pai era un feminista que me puña de modelo a Rosalía, a Rosa Luxemburgo, á Pasionaria, a Victoria Kent e a Hildegard.

Bos modelos.
Grandes modelos. Pero non cheguei a Rosalía a través dese desiderátum, senón a través da lectura. É unha persoa diferente ao que se intentou vender. Foi moi manipulada. Ser o noso mito nacional favoreceuna en tanto que é moi querida, pero non a favoreceu en tanto que literata.

A popularización da figura de Rosalía implica certa banalización. Como se debe relacionar a sociedade cunha poeta desta envergadura?
Rosalía pódese poñer en camisetas. Xa non sei se se pode facer un uso contrario ao que ela pensaba. No meu paso pola Fundación, o plenario decidiu que non podía seguir facendo a misa de Rosalía, por exemplo. O que non pode ser é Rosalía para todo e sen lela. Non lela é banalizala, porque se a les entendes que cousas lle podían gustar e que cousas non. Mesmo as súas contradicións.

Esas contradicións percíbense nos poemas, e fanos grandes.
Rosalía ten contradicións debidas ao seu sentido do humor. O prólogo de Follas, por exemplo, é contrario ao libro. Posibelmente estaba farta e dixo: «Vou poñer que as mulleres fan o que poden e que pobriña de min». Logo les ese librazo. Ao que, por outro lado, lle facía falta unha escolmiña. Pero uns cantos poemas prescindíbeis non lle quitan calidade a un libro así.

«No 79 empecei a ir moito pola Casa da Matanza. Con Suso fixemos un libro didáctico, conmemorativo do centenario de Follas Novas. A el fixérono membro do padroado. A min non»

As escritoras que se adiantan ao seu tempo acaban topando con contradicións que non poden historicamente resolver. Puido ser o caso de Rosalía.
Ela ten esa conciencia cando di que escribe para un pobo que non a vai ler. A Rosalía auténtica, á que non lle vexo impostura debida ao estilo ou á época, é a de Follas. Porque En las orillas del Sar vexo trazos románticos e do posromanticismo, algo de discurso baleiro.

Cando escribía en castelán sentía unha tradición daquela máis forte.
«Negra sombra» é un gran poema porque está escrito en galego, non ten modelo e tira por onde quere. Mentres que En las orillas ten certo sabor á moda do seu momento. Sobre todo tendo en conta que a lingua que ela falaba era o castelán. Non imaxino a Rosalía falando galego habitualmente. Sábeo falar, claro, porque se non, non o escribe desa maneira.

Entrevista extraída do número 7.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Mabel Rivera

150 150 CORALIA

Xigante da interpretación, á que estivo a piques de devorar a televisiva Balbina, Mabel Rivera vive cada novo reto coa mesma ilusión e entrega da primeira vez, convencida de que a monotonía é a maior inimiga dunha actriz.

Rivera, fundadora xunto a Rosa Álvarez e Marisa Soto da primeira compañía teatral galega creada por mulleres, Teatro do Malbarate, é dona dunha riqueza interpretativa e versatilidade extraordinarias, a partir das que é capaz de moldear papeis inesquecíbeis como a señora Gundín de El bosque animado, a Pilar de El orfanato, a Mª Isabel Bilbatúa de Los fantasmas de Goya ou, entre outros moitos personaxes cinematográficos, a Rosa de Lobos de Arga.

Semella que a súa curiosidade e a súa capacidade para emocionarnos non ten límites. E, estreando os 65, rexeita recrearse en éxitos pasados, decidida a facer do paso do tempo e da experiencia acumulada o mellor dos comezos do futuro por vir.

Rivera, a Coralia de Voaxa e carmín, enfoca nesta entrevista os claroscuros da súa profesión, coa mesma independencia e verdade coa que vive a vida e analiza o que foi, é e será.

«Gústame moito interpretar mulleres cuxa actividade transcenda a nivel social, das que saibamos pouco ou por un aspecto concreto, e das que descoñezamos a maior parte da súa vida; gústame interpretar mulleres nosas. Temos moitas e teñen moito que contar»

Entrevista e fotografías de FRED IGLESIAS

 Considerada pola profesión e o público como unha mestra da interpretación, cales son esas personaxes ás que máis gratitude lle tes?
Gústame moito interpretar mulleres cuxa actividade transcenda a nivel social, das que saibamos pouco ou por un aspecto concreto, e das que descoñezamos a maior parte da súa vida; gústame interpretar mulleres nosas. Temos moitas e teñen moito que contar. Hai uns anos, por exemplo, traballei nunha tvmovie para a FORTA sobre Concepción Arenal, unha muller adiantada ao seu tempo -que interpretaba Blanca Portillo-. O meu papel era o de Juana de Vega e, grazas a ese traballo, puiden afondar na vida e no traballo desa muller brillante; coñecer a súa vida, a súa intelixencia e o seu traballo na fundación, saber quen era en realidade esa señora que se llama como una calle. A min o que me gusta é interpretar as potentes historias das mulleres reais que teñen presenza activa na nosa sociedade. Paréceme interesantísimo e creo que debería ser un traballo de obrigado cumprimento por parte das televisións públicas e deixarse de parvadas!

Imaxinabas tantos éxitos nos anos de teatro afeccionado, mentres traballabas como tradutora en Astano e entrementres cursabas Filoloxía en Santiago? Os soños víronse satisfeitos?
O éxito significa traballar con certa continuidade, nunha actividade que che permita avanzar e eu iso bótoo de menos. Para min, polo tanto, o éxito non existe. E non me vou botar eu toda a culpa! Non é por unha eiva miña, senón máis ben polo propio funcionamento do sistema. Logo de preto de corenta anos, temos unha industria audiovisual en panos menores. E en canto ao teatro, o retroceso que levamos sufrido nos últimos anos paréceme sangrante; é un escándalo. Eu facía máis funcións cando era afeccionada que agora como profesional. Entón, cal é o éxito? O éxito é que o traballo se faga e repercuta, pero iso queda reducido a un, dous, tres títulos ao longo dunha carreira de case trinta anos; así que a min non me parece de tanto éxito.

A piques de marchar a Londres para continuar formándote, recibiches a chamada do CDG cando este principiaba a súa andaina. Como explicarías a evolución das artes escénicas en Galicia neste tempo?
Como unha involución. Naquel tempo as artes escénicas non existían, estaban por inventar. Foi un momento de grandes expectativas, no que se puxeron en contacto as realidades dispersas que había dentro da profesión teatral. Nacía o que todos pensabamos, ese buque insignia que nos levaría a algún lugar mellor; pero para min, o balance que se pode facer da traxectoria do CDG neste tempo é absolutamente desfavorábel ao que representou no seu principio; por iso penso que as expectativas non se cumpriron.

«En canto ao teatro, o retroceso que levamos sufrido nos últimos anos paréceme sangrante; é un escándalo. Eu facía máis funcións cando era afeccionada que agora como profesional»

«Logo de preto de corenta anos, temos unha industria audiovisual en panos menores. E en canto ao teatro, o retroceso que levamos sufrido nos últimos anos paréceme sangrante; é un escándalo. Eu facía máis funcións cando era afeccionada que agora como profesional»

«Logo de facer Voaxa e carmín cheguei a pensar en non volver facer teatro en Galicia. E mira que me alegrei cando nos ofreceron o das Marías! Había moito tempo que non facía teatro e Belén Constenla e mais eu chegamos a crear unha conexión moi potente, traballando desde a máscara á muller. Para nós era unha viaxe moi interesante, que tiña que ter viaxado»

Para ti cales son os aplausos máis fermosos? Os do cinema, os da televisión ou os do teatro?
O valor do directo non é comparábel con nada, porque supón unha comunicación directa, dun algo que se constrúe nun momento e nun espazo común entre as persoas que estamos no escenario e as persoas do público. É o mesmo que me pasa a min cando son público e vexo unha función que me saca de min, que realmente me conmove, que me leva cos actores. Para min o teatro establece unha relación única nun momento único, e iso é impagábel.

O teatro foi o teu primeiro amor. Segue a ser o teu grande amor?
Ai!, o teatro é o meu amor imposíbel. Para min, o teatro segue a ser unha materia pendente; ata o punto de considerar a miña última experiencia teatral como unha das máis frustrantes, e non polo resultado escénico, senón por carecer da difusión e da distribución que merecía. Logo de facer Voaxa e carmín cheguei a pensar en non volver facer teatro en Galicia. E mira que me alegrei cando nos ofreceron o das Marías! Había moito tempo que non facía teatro e Belén Constenla e mais eu chegamos a crear unha conexión moi potente, traballando desde a máscara á muller. Para nós era unha viaxe moi interesante, que tiña que ter viaxado. E eu teño a sensación de que esa viaxe aínda non arrincou, porque estreamos Voaxa e Carmín en Ribadavia en xullo de 2016 e ata o mes de febreiro de 2017 só fixemos tres funcións máis. Esta é a tónica habitual e paréceme escandaloso que sexa o espectáculo que máis funcións tivo, ao parecer, na rede galega de teatros e autores. Este espectáculo adquire en Compostela a súa coherencia absoluta, pero tiña que ter xirado por toda Galicia por seren mulleres moi coñecidas en todas as partes, e podo dicir que a estás alturas non fixemos máis de vinte funcións! As funcións fanse facéndoas; facéndoas diante do público, confrontándoas e facéndonos nós, creando esa relación! Como podes facer esa función retomándoa cada tres ou catro meses? Pois esta é a realidade do teatro neste país e eu, nesas condicións, non quero traballar.

Como é a Coralia de Mabel?
É coma unha nena que vive e explora desde a inocencia. Coralia tivo un curioso desenvolvemento no que creo que chegamos a facer o que a autora e o director tiñan en mente. Para logralo, Esther Carredeguas fíxonos uns poemas preciosos no que nos daba as pautas dos personaxes. A Coralia desta obra é a voaxa; é volátil, fráxil, lixeira, moi vulnerábel; é soñadora e é exploradora.

En televisión, fuches Balbina ao longo de 211 capítulos de Pratos combinados. Pero, a pesar do éxito ininterrompido, deixaches a serie para afrontar novos retos. Mar adentro chegou no momento perfecto?
Mar adentro foi a miña salvación. Aínda que eu era a de sempre, a persoa de sempre, a actriz de sempre, Mar adentro foi a que cambiou a percepción que se tiña sobre min.

Hai algo de Balbina (Pratos combinados) en Mabel?
As dúas somos algo mandaricas e algo protestonas, porque nos gusta que as cousas se fagan ben e achegar solucións razoábeis. E compartimos tamén o sentido do humor.

E con que sentimento miras a Manuela de Mar adentro?
Por Manuela sinto moito respecto. Ela é unha muller real e viva que, por mor das súas duras circunstancias, tivo que tomar decisións que lle causaron moito sufrimento. E, a pesar de que entre nós as dúas non había ningunha coincidencia nin ningún contacto previo, foi xenerosísima comigo. Prodúceme unha gran satisfacción saber que quedou contenta e satisfeita co resultado.

Trazo que te identifica?
A independencia. Se cadra, o meu sentido de independencia é un pouco esaxerado, pero non quero renunciar a el. Serviume de moito para sobrevivir neste mundo.
Como é un día perfecto?
Hoxe, por exemplo. Levantarme pola mañá, facer recadiños, e logo de resolver un par de cousas, ir traballar e pasar a tarde falando cos colegas.
O teu miradoiro compostelán favorito?
A casa de Emilio Cao na rúa do Vilar, que ten unha vista marabillosa dos tellados de Santiago.
De nena querías ser...?
Quería ser peiteadora, así que peitaba o meu pai, pobriño, que estaba medio calvo. Despois deume por ser azafata!

No cinema, debutaches en 1987 con Cuerda. Logo viñeron Amenábar, Forman, Bollaín ou Bayona. A confianza de directores de renome fixéronche considerar deixar Galicia?
Si, pero sen deixar de vivir en Galicia; iso non o faría nunca, non é necesario. Podes traballar no que sexa e onde sexa sen necesidade de saír do teu. A min salvoume que me empezaran a chamar para facer traballos fóra de Galicia, porque houbo unha época excesivamente longa na que nada máis se contaba comigo para facer un único personaxe, o de Pratos combinados. Durante eses case once anos non houbo absolutamente ninguén neste país que confiase en min para facer outro papel. Iso é a morte dunha actriz ou dun actor! Traballar un único personaxe é o peor que nos pode pasar. De feito, cando Alejandro (Amenábar) convocou probas para determinados personaxes galegos non me presentei. Eu xa estaba tomando a decisión de deixar a televisión. Non quería continuar con aquilo, non me quería seguir botando terra enriba, non quería seguir colaborando na miña autodestrución. Finalmente acudín a facer unha proba porque me convocou un director que me coñecía e á que fun por non lle dicir que non.

Que valor lles dás aos Mestre Mateo, ao Goya, ao Sant Jordi ou ao Cineuropa?
Os premios deberían representar continuidade no traballo, pero non son garantes de nada, porque chegan cando o traballo xa está rematado. Eu creo que tiran máis partido deles as produtoras. Desde logo, no meu devir, non supuxeron grandes diferenzas.

Falas galego, castelán, francés e inglés. Para ti, cada lingua ten un lugar e un tempo?
O ideal sería que ese tempo e lugar fosen compartidos. Veño de ter unha experiencia apaixonante con este tema das linguas, que é algo que me interesa moito desde que era unha cría. Trátase da curtametraxe Ato San Nen coproducida por España, Francia e Xapón. Dalgún xeito, a historia que conta ten que ver con iso, coa comunicación a través da lingua, e con esoutra comunicación que chega a establecerse entre persoas que non se viron en toda a súa vida e que non se entenden falando. Á fin e ao cabo é posíbel que sexa esa persoa chegada desde o outro extremo do mundo a que che comunique algo importante. Foron doce días de rodaxe divertidísimos e unha experiencia moi fermosa.

Podemos dicir que o lugar onde se leva a cabo a produción lle aporta unha identidade diferenciada?
Sen dúbida hai maneiras moi diferentes de traballar. Para min resultou revelador coñecer a xerarquización do sistema americano, no que hai un respecto maiúsculo ao director. É un sistema que lles dá grande importancia aos oficios, que defenden e fan respectar. Alí son moito máis formais, ao igual que os franceses, en tanto que aquí somos moi mediterráneos… No teatro inglés, por exemplo, trabállase co dramaturgo e alí reescriben todo o tempo. Parten dunha formación moi poderosa do equipo, porque para eles o equipo é importantísimo.

As túas personaxes sempre nos convidan a reflexionar sobre o mundo en que vivimos, pero cal foi esa primeira inxustiza que puxo en pé a Mabel Rivera?
Os Pactos da Moncloa! Foi na época na que gobernando o PSOE se chegou a un pacto para o desmantelamento de determinadas instalacións entre as que se atopaba Astano, que era onde eu traballaba. O pacto salvagardaba os estaleiros de Andalucía, alí onde o PSOE recollía os seus votos. Para min aquilo foi un auténtico revulsivo.

E hoxe, que valores estamos a perder? Por que paga a pena loitar?
Por aqueles mesmos valores. En moitas materias non avanzamos gran cousa e, por desgraza, noutras estamos retrocedendo, e moito. Eu acabo de cumprir 65 anos; acábome de xubilar, pero non sei se os compañeiros e compañeiras que veñen apenas dous ou tres anos por detrás van conseguir facelo. Temos un sistema laboral cada vez máis precario que se manifesta cada día de maneira máis brutal e descarada. Estamos perdendo o dereito á tranquilidade no noso porvir.

Galicia é o fío condutor da túa produción documental. É amor?
É, máis ben, compromiso. Eu son galega, e síntome moi galega, pero non o sinto como un valor superior. Para unha cidadá do mundo, hai outras cousas que están por riba da orixe, e creo que non hai que defender calquera cousa polo feito de que sexa galega, porque iso pode levarnos a defender mediocridades ou cousas realmente vulgares, sen ningunha graza, mal feitas e incluso ofensivas para o propio país. Eu a iso négome.

Mabel, para rematar, dos proxectos nos que estás inmersa, hai algún do que poidas falarnos?
Teño dous proxectos de película enriba da mesa, dos cales un sería cinema en galego. Paréceme moi apetecíbel, así que oxalá que vaia adiante!

Queres ollar outros contidos relevantes?

Óscar Corral

150 150 CORALIA

Óscar Corral (Santiago de Compostela, 1981) é o responsábel da fiestra pola que non poucos lectores de prensa se foron asomando á actualidade. Fotoxornalista autodidacta, pasou polas principais cabeceiras galegas. Arestora, o seu traballo publícase nas páxinas de El País e, puntualmente, a través da axencia EFE. A Corral preocúpalle a degradación das condicións laborais do seu oficio. E aínda que, de entrada e como adoitan os bos xornalistas, asegura que el non ten nada que contar, na entrevista revélase locuaz e reflexivo sobre a súa profesión.

Oscar Corral fotografo

Entrevista de DANIEL SALGADO I Fotografías de ÓSCAR CORRAL

Cando empezaches a tirar fotografías? É afección de infancia ou veu despois.
Saquei moitas fotografías cando era neno. A primeira cámara que tiven regaláronma na primeira comuñón. Á miña irmá, na súa primeira comuñón, tamén lla regalaron. A diferenza foi que a min me facía ilusión levala por aí e tirar fotografías. A ela non. Pero tampouco quero dicir que empezase aí. Realmente a facer fotos empecei cando estaba traballando no bar, de noite.

En que bar?
Na Casa das Crechas. Vía moitas escenas que me chamaban a atención. Eu era novo, 18 anos, e descubrín un mundo da noite que non coñecía. Apetecíame retratalo. Decateime de que tiña trebellos na casa, cámaras compactas. Pero non satisfacían as miñas necesidades para fotografar ese ambiente escuro. Intereseime e merquei a primeira cámara manual.

Conservas esas fotografías?
Non, era un desastre. Non tiña técnica e intentaba revelar algunhas con pouco acerto, outras perdíaas… Naquela época ía a un obradoiro do Concello na Pontepedriña, cun laboratorio fotográfico químico e máquinas ampliadoras. Rexíao un fotógrafo que foi o primeiro que me aprendeu un pouco de técnica.

«Eu era novo, 18 anos, e descubrín un mundo da noite que non coñecía. Apetecíame retratalo. Decateime de que tiña trebellos na casa, cámaras compactas. Pero non satisfacían as miñas necesidades para fotografar ese ambiente escuro. Intereseime e merquei a primeira cámara manual».

«Practicamente son autodidacta. Durante catro anos intentei matricularme e os catro anos quedei fóra».

Quen era?
Xabier Carrasco. Aprendín as nocións básicas. Pero a maior parte do material estragueino. Xabier dicíanos «isto faise así». Traballabamos cos nosos carretes e se saía ben, ben, e se saía mal queimábalos. Aí decidín empezar a estudar. Teño mágoa desa cámara coa que empecei, unha Yasika FX2000, porque ma roubaron. Nun bar, como non podía ser doutra maneira.

E decidiches estudar, contabas.
Quixen entrar na escola de fotografía da Mestre Mateo. E aquí vén un punto de inflexión. Nunca me colleron.

Nunca estudaches reguladamente?
Non. Practicamente son autodidacta. Durante catro anos intentei matricularme e os catro anos quedei fóra. Por unha cuestión económica. Estaba traballando e tiña unha renda moito máis alta do que tiña calquera outra persoa que vivía cos seus pais.

É unha mágoa que perdeses as fotografías do bar. Sería unha antropoloxía da noite compostelá.
Tampouco creo que tivesen demasiado valor máis alá do documental, do que foi a historia dese local. Eu estaba moi verde, era unha cousa moi superflua, de turista.

En que intre se cruza o xornalismo na túa vida?
Como non daba entrado na Mestre Mateo, iniciei un ciclo menor de formación de técnico de laboratorio. Parecíame unha estupidez, porque xa tiña moitas horas de laboratorio. Pero dábame puntos para a Mestre Mateo. O curso tiña horas de prácticas en tendas de fotografía. Non me apetecía. Pero no mundo da noite móvese moita xente da prensa e eu coñecíaa. Apareceu unha persoa, Miguel Muñiz, o fotógrafo do ABC. Díxome que intentase facer prácticas nalgún medio de comunicación. Fixo por que puidese entrar en La Voz de Galicia. Recomendado por Miguel, chamoume unha terceira persoa, Xoán Soler (fotógrafo de La Voz), o meu titor de prácticas.

Que debe ter un bo fotógrafo de prensa?
Hai que ter claro que o caos vai formar parte da túa vida e do teu traballo. Coñezo moita xente que empezou e que non era quen de soportar esa desorde. O caos reina na prensa, pero nos fotógrafos é onde máis se acentúa. Ou estás disposto a non ter horarios nin domingos nin sábados, ou escapa.

E tecnicamente?
Un día escoiteille a outro fotógrafo que unha boa fotografía de prensa era a que informaba de algo e, se ademais era bonita, mellor. O que distingue un bo fotoxornalista, fóra da sensibilidade gráfica, é saber informar. E para saber informar cómpre estar informado. Hai moitos fotógrafos que van fotografar e non coñecen o contexto, non saben onde está a lea. Podo ter unha fotografía moi bonita dun político, que pode valer para un retrato. Pero para a actualidade ao mellor teño que estar atento a cando ese político se mira de esguello con outro porque hai un problema entre eles. A información está aí. É unha carencia que vexo na prensa. Hai fotógrafos aos que realmente non lles gusta a prensa, non lles gusta a información.

Así a fotografía perde contido.
Claro. Hai fotógrafos que din que ir fotografar en prensa é como ir cazar. Pero eu compároo con ir pescar. As imaxes créanse soas. Ti tes que ir co teu anzol, colocarte no sitio, agardar a que a imaxe se forme. Estar ben informado para saber que pode pasar, anticiparte e, nese momento decisivo, estar listo para captala. O fotógrafo non debe influír no que está pasando, non é parte do que está pasando.

Pero inflúe desde o momento en que encadras, en que enfocas…
Exacto, pero non na acción. Ate ese momento estás deixando que a situación se coloque diante de ti e que se dean as condicións para coller a túa imaxe.

Na aprendizaxe do fotoxornalismo, canto hai de estudo e canto de oficio?
Hai un 90% de oficio. Levo de non amateur desde o Prestige e desde ese ano foi todo oficio. Véxoo na miña evolución. Na fotografía gústanme poucos artistas e moitos artesáns. É dicir, a xente que vai pouco a pouco. Agardo que as miñas fotografías dentro de dez anos sexan mellores que as de hoxe, que poida puír cousas que non me gustan do que fago.

Hai algunha das túas fotografías á que lle teñas especial lei?
O acontecemento ao que lle gardo máis cariño é o Prestige, cando menos profesional era. Daquela estudaba o ciclo de laboratorio e non ía á clase para ir facer fotografías do Prestige. Parecíame unha loucura estar lendo fórmulas de químicos mentres a 50 quilómetros de Santiago pasaba unha das maiores catástrofes da historia do meu país.

«O acontecemento ao que lle gardo máis cariño é o Prestige, cando menos profesional era. Daquela estudaba o ciclo de laboratorio e non ía á clase para ir facer fotografías do Prestige. Parecíame unha loucura estar lendo fórmulas de químicos mentres a 50 quilómetros de Santiago pasaba unha das maiores catástrofes da historia do meu país».

«A cámara protéxete. Unha das cousas das que máis se fala do meu traballo son as miñas coberturas dos incendios. Eu non sería quen de meterme nun incendio como me meto sen a cámara. É unha falsa sensación de seguridade, pero se levo cámara consigo estar a dous metros do lume e camiñar sobre as brasas».

A quen lle vendiches o traballo do Prestige?
A ninguén. Foi xusto antes de empezar a traballar. Pero fixen unha exposición con outros fotógrafos de prensa. Agora vexo moi pobre o meu traballo respecto do deles. Pero expuxen con Miguel Muñiz, cos meus referentes. O feito de que me deixasen expoñer con eles xa era un logro. Se me preguntas por unha fotografía, a que máis transcendencia tivo na miña carreira foi a fotografía do maquinista (do tren Alvia que se accidentou en Angrois).

Cubrir ese suceso foi moi duro, imaxino.
Neste tipo de catástrofes o fotoxornalista móvese ben no caos. O traballo que fixen no accidente de Angrois foi mentres reinou o caos. Cando a policía e as autoridades controlan a situación, cercan a prensa e acabouse. Os primeiros instantes son os máis duros. Pero hai certa protección da cámara. A min pareceríame moito máis duro estar alí sendo un veciño. A cámara protéxete. Unha das cousas das que máis se fala do meu traballo son as miñas coberturas dos incendios. Eu non sería quen de meterme nun incendio como me meto sen a cámara. É unha falsa sensación de seguridade, pero se levo cámara consigo estar a dous metros do lume e camiñar sobre as brasas. Se estivese só sen a cámara diría, «que hostia fas aquí?».

Aféctalle a degradación das condicións laborais da prensa e, en especial, dos fotógrafos, á asunción de riscos?
Si e non. Por unha banda, hai fotógrafos veteranos que din: «Non me vou meter nesta lea porque non me pagan abondo». Pero pola outra, o mercado laboral está tan degradado, hai tanta xente que quere acceder a el, que a súa forma de amosar o que saben é dándoo todo por nada. Hai unha morea de medios on line que non pagan por fotografía xornalística, pero si a utilizan. E que se nutren de imaxes deses fotógrafos que moitas veces non cobran nada e dano todo por demostrar o que saben facer.

Percibes solucións a este estado de cousas?
A especialización total. Non podo competir en ser o máis valente, o que máis se achegue. A supervivencia baséoa en subir o nivel do traballo. Que as túas fotografías marquen un nivel que se distinga do traballo afeccionado.

Numerosos informes internacionais sinalan a mala saúde da liberdade de prensa e de expresión no Estado español. Sufriches censura algunha vez?
Si.

Podes contalo?
Non. Pero si que me tiraron atrás algunha fotografía. Que ao mellor amolaba a alguén. E por supervivencia laboral acepteino. Iso si, gárdoas. Ao mellor un día en que non exista censura publico as fotografías que alguén me dixo que non eran publicábeis. Tampouco foron moitas. Pero xustamente creo que se unha fotografía amola a alguén, ou alguén non quere que se vexa, é unha boa fotografía de prensa.

Mencionaches a Muñiz e a Soler. A quen máis admiras na profesión?
Son admirador da estratexia de Cartier-Bresson sobre o intre decisivo. Esa idea é básica en prensa. Un segundo antes a fotografía non conta nada e un segundo despois cóntao todo. Sempre me gustou moito o rollo insolente e maleducado de Jean Saudek. Aprendín del que podía ser ferinte coas imaxes. Non tes que ser un lambecús fotográfico. E sempre me fixei moito en Kubelka, un tío moi sucio. Non me importa a suciedade na fotografía se a fotografía conta algo.

E galegos?
Para min, traballar con Anxo Iglesias na edición galega de El País foi un antes e un despois. Nas miñas fotografías hai un antes e un despois diso. E nunca me sentín tan libre traballando como nesa etapa. Virxilio Vieitez pode ser o referente histórico. É insolente, busca a chiscadela. Contemporáneo, o traballo que fixo en Galicia García Rodero.

Que fotografía da historia che gustaría ter tirado?
Pola estética grunge, a caída do Muro. Pero pola estética da xente.

A que recanto de Compostela lle gardas máis estima como fotógrafo?
Compostela é un escenario para retratar. Gústanme as canellas do casco vello. Úsoas nos retratos. Pero non teño moitas fotografías paisaxísticas da cidade. Escapo da postal. Interésame a paisaxe humana de Compostela. A xente do clero. O propio Zapatones. A señora que vende cravos pola noite. Non me gustan as fotografías espidas, a fotografía morta en que non sae ningún elemento vivo.

Oscar Corral fotografo
«Un segundo antes a fotografía non conta nada e un segundo despois cóntao todo. Sempre me gustou moito o rollo insolente e maleducado de Jean Saudek. Aprendín del que podía ser ferinte coas imaxes. Non tes que ser un lambecús fotográfico. E sempre me fixei moito en Kubelka, un tío moi sucio».

Entrevista extraída do número 7.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Gerardo Fernández Albor

150 150 CORALIA

Rodeado de libros e xornais, e cos agarimos da súa gran familia, o doutor Albor vive cada día en plenitude, manifestando en cada xesto e con cada palabra o seu fondo amor por Galicia, o seu compromiso político e as súas enormes ganas de vivir.

A súa prodixiosa memoria é capaz de revivir con todo luxo de detalles calquera momento da historia do último século, sen caer na nostalxia ou na compracencia co que foi, é ou será.

O primeiro presidente da Xunta de Galicia, o presidente da Fundación La Rosaleda, o presidente de honra do Partido Popular de Galicia e o presidente da Comisión de Asuntos Exteriores do Parlamento Europeo -entre outros moitos cargos-, Gerardo Fernández Albor repasa nesta entrevista o traballo realizado, analiza a esencia do noso pobo e comparte con Coralia inquedanzas e anhelos.

Gerardo Fernandez albor, expresidente de la Xunta

«Se boto a ollada atrás, teño que dicir que quen máis me influenciou foi Ramón Piñeiro, porque foi quen me fixo entrar na política».

Gerardo Fernandez albor, expresidente de la Xunta

«O meu amor verdadeiro foi e segue sendo Galicia; foi e é a xente da nosa terra. As persoas como a miña avoa e a miña nai son o meu amor verdadeiro. O máis fermoso que ten Galicia é a súa marabillosa xente; persoas ás que hai que protexer, ás que hai que dar traballo, ás que hai que defender»

«Entre os galeguistas de esquerdas hai moitos que queren a independencia de Galicia, aínda que non o digan; o que non sei é porque é máis difícil de defender un galeguismo que ame a España e que ame a Europa e que teña unha mentalidade democrática e de concordia entre todos»

SOCIEDADE

Vimos de oírlle dicir, a raíz da homenaxe máis recente do Parlamento de Galicia, que «o camiño percorrido pagou a pena». Coa perspectiva que dan os anos, cal é a súa valoración da transición de rexión a Comunidade Autónoma de Galicia?
Eu penso que hoxe vivimos moi ben e que, cando se ten a idade que eu teño e sabendo como vivía Galicia, non podes facer outra valoración. Lembro que cando Franco viña á Coruña pintaban moitas casas na estrada para que parecese que estaban ben, porque antes non se vían casas como as que se ven agora. Hoxe eu saio e vexo autoestradas, pistas asfaltadas, casas bonitas. Lembro que a primeira vez que vin flores plantadas diante dunha casa dixen: «Galicia comeza a rexurdir!». Agora ves flores por todas as partes. A diferenza é enorme, pero os rapaces novos só ven as dificultades que refiren os xornais. A xente nova ten un parecer distinto ao meu, porque non sabe como era Galicia. Pero, xa se sabe, en Galicia todo «depende» e hai que prescindir do «si» e do «non».

Foron Piñeiro e Sixto quen converteron o doutor Fernández Albor ao galeguismo, ou a forza do seu común amor por Galicia foi o que os xuntou?
Eu creo que nacín galeguista, porque sendo moi novo xa lía os poetas galegos, aos que me gustaba recitar, pese a que na miña casa, no hotel Estrella do Hórreo, e no colexio o que se falaba era o castelán. Se boto a ollada atrás, teño que dicir que quen máis me influenciou foi Ramón Piñeiro, porque foi quen me fixo entrar na política. Moitos antes animáranme a facelo, pero sempre o rexeitara, porque o meu sitio estaba na Rosaleda dándolles de comer aos meus fillos. Só o conseguiu Piñeiro que me convenceu para entrar en política e levar o galeguismo demócrata cristián ao Parlamento. Daquela, os galeguistas querían ir ao Parlamento, pero non como partido político, ao considerar que o galeguismo oficial era o do exilio de Bos Aires e ao supoñer que recollerían malos resultados por mor da forza da UCD e do Partido Socialista. Lembro que cando llo dixen á miña muller, ela respondeume que cría que era o meu deber, pero cando lle aclarei que querían que fose candidato á presidencia da Xunta mostrouse contrariada: «iso si que non!» Só se tranquilizou cando lle expliquei que era a UCD a que ía ganar e que eu me presentaría por Alianza Popular. Logo resultou que ganamos nós por dous escanos e que o resto nos deixaron gobernar. Eu creo que nos deixaron gobernar pensando que estariamos esgotados aos seis meses, pero foron pasando os anos e puidemos poñer en práctica a política na que eu cría.

O seu nome figura asociado desde a súa fundación a institucións fundamentais da nosa terra como a Fundación Rosalía de Castro, o Instituto da Lingua Galega ou o Museo do Pobo Galego. Parécese moito ou pouco a Galicia de hoxe en día á que imaxinaron os intelectuais e galeguistas a mediados do século XX?
Daquela non podiamos chegar a imaxinar a Galicia de hoxe en día! O resultado depende. Depende se es de esquerdas ou de dereitas, porque a Galicia que ve un home de dereitas, non a cre un home de esquerdas e ao contrario.

A saúde de Compostela do último medio século está moi unida a La Rosaleda. Que supuxo para vostede e para a cidade a fundación do Policlínico?
Por aquel entón cada médico e cirurxián tiña un sanatorio, pero eu non quería un sanatorio, quería un policlínico, un hospital no que houbese de todo. Era unha idea que puiden facer realidade de maneira privada a través da Rosaleda e que despois tamén puxemos en marcha na Esperanza. Agora esa idea vimos de venderlla a HM, unha institución que xa conta con moitos hospitais en Galicia e por toda España. HM ten a mesma filosofía que tiñamos nós no tocante á colaboración co Estado, o que posibilita o aforro de moito diñeiro ás arcas estatais. De feito, na Rosaleda sempre tivemos moita demanda e recibimos un gran número de enfermos procedentes da medicina pública.

Témoslle escoitado dicir que a medicina é política a grande escala. A medicina foi o seu amor verdadeiro?
O meu amor verdadeiro foi e segue sendo Galicia; foi e é a xente da nosa terra. As persoas como a miña avoa e a miña nai son o meu amor verdadeiro. O máis fermoso que ten Galicia é a súa marabillosa xente; persoas ás que hai que protexer, ás que hai que dar traballo, ás que hai que defender. Para min ese é o amor máis grande. Nin a medicina nin a política, o meu amor son as nosas xentes! E hoxe fan falla políticos que defendan as persoas, que son o mellor de Galicia, sobre todo as mulleres, as nais, as que fixeron este país e lle deron ese carácter de cordialidade e de amor.

A lei da galeguidade ou a de normalización lingüística son consecuencia do seu compromiso co galeguismo. Cal é o significado do galeguismo no mundo actual?
Entre os galeguistas de esquerdas hai moitos que queren a independencia de Galicia, aínda que non o digan; o que non sei é porque é máis difícil de defender un galeguismo que ame a España e que ame a Europa e que teña unha mentalidade democrática e de concordia entre todos.

O estatuto de capitalidade, aprobado no ano 82, que representou e que representa para a cidade onde naceu Gerardo Fernández Albor?
Representa vantaxes. A pesar de que non conseguín que a presidencia da Xunta estivese no Obradoiro, está aquí, en Santiago. Santiago é a capital de Galicia porque aquí tiñamos o Apóstolo Santiago e porque somos o pobo que fixo Europa coas peregrinacións, un feito recoñecido por todo o mundo, desde Goethe a Dante, pasando polos papas; un feito que curiosamente non recoñecen os galegos!

Queda algo da Compostela de 1917 na que naceu Fernández Albor?
Si, queda todo o marabilloso! Queda a catedral, quedan todos os monumentos e todos os recunchos sensacionais. Queda unha cidade sensacional que ten o Pórtico da Gloria, unha obra única no mundo! Queda a cidade, nada dunha catedral e dun sepulcro, que fixo realidade Europa. Porque foron os peregrinos de Santiago os que fixeron Europa; eles foron os primeiros en poñerse de acordo en algo e ese algo foi Santiago Apóstolo.

De todas as cuestións de actualidade na capital galega, cal é a que produce máis interese ou perplexidade?
Esta tempada fálase moito de Rosalía de Castro como denominación para o aeroporto. É unha cuestión que a min me divirte, cando aquí temos un nome como o de Santiago. Houbo momentos nos que incluso se falou da posibilidade de que levase o meu nome, que é algo que eu nunca pedín, en cambio, o que sempre pedín para Santiago é que se ampliara a pista para convertelo nun aeroporto internacional que competira con Porto, pero aquí somos tan «zorros» que sempre dicimos que todo vai mellor, que Vigo vai mellor, que A Coruña vai mellor, que Santiago vai mellor, pero a realidade é que é Porto o que ten un aeroporto internacional de verdade. O curioso é que nunca conseguín que ninguén en Santiago me apoiase na cuestión da ampliación. Eu querería que o noso aeroporto levase o nome de Santiago e que a cidade loitase pola ampliación da pista. A ver se consigo que alguén en Santiago me apoie nisto, que é algo que levo pedindo hai xa moitos anos.

Gerardo Fernandez albor, expresidente de la Xunta

A súa biografía sitúa nunha conversa con Ramón Otero Pedrayo o xerme dos nosos medios públicos de comunicación. Galicia sen a súa lingua, como sería?
Sen a lingua? Non sería Galicia! Porque Galicia é a nosa lingua. Galicia é a nosa terra, e a nosa lingua é a nai do portugués e do brasileiro! Eu falo en castelán porque me da vergoña falar mal o galego, pero encantaríame coñecelo mellor, por iso loitei pola televisión en galego, para que a xente que quixera aprender galego puidera facelo a través da televisión. Quería unha BBC, como en Inglaterra! O galego é moi belido e é unha lingua marabillosa, pero a lingua galega ten que ser unha loita despolitizada. Acaso non podemos falar todos galego e amar ao tempo a España?

Don Gerardo, que foi antes Europa ou o Camiño de Santiago?
O Camiño de Santiago, por suposto.

Cando vostede chegou ao parlamento Europeo, foi elixido por unanimidade para dirixir a Comisión para a reunificación de Alemaña. O seu europeísmo é proporcional ao seu galeguismo?
É igual. Non concibo Galicia sen Europa nin Europa sen Galicia. Galicia precisa de Europa, porque sen Europa non seriamos nada.

 

No tocante ás condecoracións e premios, é seguidor da técnica Churchill. O pudor debe formar parte da elegancia?
Recibir unha condecoración é unha honra fantástica, pero despois non te podes dedicar a pregoar que a tes. A pesar de que teño todas as condecoracións alemás, non publiquei en ningún sitio o retrato que de min gardan no Bundestag, co que o presidente do parlamento quixo amosarme a gratitude de Alemaña polo meu traballo en prol da reunificación. Eu non presumo de nada, porque o que eu quero é vivir en paz estes anos que me quedan e pedirlle ao que manda que me acolla cando toque.

O Brexit e as políticas proteccionistas poden separar a Europa, ou a europeización de Galicia e España xa non ten volta atrás?
Galicia e Europa teñen que ir da man. O verdadeiro atranco está en facer política do odio, cando o máis beneficioso é a concordia. Sendo eu rapaz, esforzábame en ler, por exemplo, a James Joyce porque xa naquel tempo todos os galeguistas eran europeístas, pero agora hai moitos rapaces que non len a Joyce porque non é galeguista ou porque non é galego. Nin España debe desaparecer nin Europa debe separarse nin os galegos deben quedar sós.

Logo dunha vida de servizo aos demais, de recoñecementos de máximo nivel e de grandes vitorias, que lle pide o presidente Fernández Albor a cada novo día?
Pídolle que me dea vida porque a min encántame vivir, vivir un día de sol, vivir un día de choiva, vivir! E pídolle a Deus que coide a Galicia e que coide a nosa xente.

E, para terminar, cal é a receita do doutor Fernández Albor para chegar a vivir cen anos?
O meu segredo é non odiar a ninguén e non querer mal para ninguén, e tamén en pedirlle a Deus por todos, pola miña familia e por min mesmo.

«Galicia e Europa teñen que ir da man. O verdadeiro atranco está en facer política do odio, cando o máis beneficioso é a concordia. Sendo eu rapaz, esforzábame en ler, por exemplo, a James Joyce porque xa naquel tempo todos os galeguistas eran europeístas, pero agora hai moitos rapaces que non len a Joyce porque non é galeguista ou porque non é galego. Nin España debe desaparecer nin Europa debe separarse nin os galegos deben quedar sós»

Contido extraído do número 6.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Susi Gesto

150 150 CORALIA

Os sapos, colares, pendentes, brazaletes e arracadas de Susi Gesto teñen a orixe nas máis fermosas historias e en sentimentos puros que atopan corpo no acibeche, na prata ou no seixo. Son xoias con memoria que reflicten un momento, un desexo ou un recordo e que conectan pasado, presente e futuro.

Desde o seu obradoiro da praza da Algalia de Abaixo, Susi está a revitalizar a ourivaría, un oficio ligado de vello a Compostela e do que a súa familia coñece todos os segredos hai xa varias xeracións.

Sen deixar de mirar atrás e poñendo o mellor de si en cada nova xoia, Susi Gesto estalle dando á ourivaría compostelá unha nova vida.

Entrevista de Álex Regueiro & Fotografías de Fred Iglesias

A memoria da ourivaría en Compostela está vinculada ao apelido Gesto desde hai moitos anos. No teu caso, a arte da ourivaría vai no ADN ou é produto do amor polo oficio que aprendiches dos teus maiores?
Supoño que ambas as dúas cousas. Desde logo, está no meu ADN porque o meu avó, o meu pai e o meu tío eran ourives. Tal era a paixón que o meu pai sentía pola ourivaría como ferramenta de expresión artística que acabou contaxiándonos aos meus irmáns e a min o seu entusiasmo pola arte, pola creatividade e pola vida!

Que distingue a ourivaría compostelá doutras ourivarías?
A súa singularidade. A ourivaría de Compostela ten personalidade propia. Só tes que poñela ao carón doutra peza de ourivaría galega para poder distinguila perfectamente.

Que representa o acibeche para Compostela e para Susi Gesto?
Para Compostela é un símbolo de identidade, xa que a ourivaría compostelá se distingue polo uso da filigrana sobre chapa e do acibeche, unha madeira fosilizada de millóns de anos que, sen ser autóctona desta comarca, identifica a nosa ourivaría. Pero para min, o acibeche significa moito máis, porque no meu labor utilizo unha partida de acibeche asturiano -de cando aínda había acibeche en Asturias- que mercou o meu pai cando eu tiña quince anos. O acibeche que hoxe tanto escasea mercábase daquela por palés e aínda podo lembrar canto nos rimos del cando empezaron a chegar aqueles sacos ao obradoiro! Curiosamente é con ese acibeche co que, pasados os anos, eu estou a traballar.

Noutros tempos os colares e a ourivaría transmitíanse de xeración en xeración, como o que eran, un tesouro. As pezas de nova creación manteñen esa mesma consideración e significado sentimental ou adquiriron novos valores?
Unha xoia é unha xoia cando ten unha historia, senón é só un anaco de metal. Eu estou obsesionada co sapo, que é unha peza que pasa de xeración en xeración, de muller a muller, pero é certo que hai que visualizar as novas tendencias e hai que actualizarse e evolucionar. As pezas hai que traelas á actualidade conservando ese valor simbólico, xeracional, de mensaxe. Un pode encargar unha peza por simples cuestións estéticas ou pode facelo por razóns emocionais pero, para que un aderezo se converta en xoia e sume valores, ten que levar implícita unha carga emocional intransferíbel.

Que significa o sapo para a ourivaría galega e cantas tipoloxías de sapos pode chegar a haber no teu catálogo?
Representa outro símbolo de identidade. Papá facía moitos sapos e eu crieime nun ambiente de sapos (ri con ganas). Eu naquel intre descoñecía o seu significado e víaa como unha xoia máis. A curiosidade por saber a orixe do seu nome xurdiu cando fun eu quen empezou a facelos. Investigando, cheguei á explicación antropolóxica de Rafael Quintía, quen refire que antigamente as mulleres levaban sapos pendurados do pescozo contra o mal de ollo. Esa relación do sapo coa muller e a feminidade fascíname, ata o punto de considerar que o sapo é a xoia raíña da ourivaría galega, da xoiaría civil. Eu teño neste momento arredor de 115 modelos diferentes, seleccionados pola súa historia, o seu fondo, o seu relato, pola combinación dos materiais ou porque quen o encargou deixou o obradoiro impregnado coa maxia dos seus recordos.

Detrás das túas pezas, hai unha historia de amor que derivará en novas historias co paso do tempo. Cales son esas encargas que che tocan o corazón e que entran a formar parte da túa memoria?
Para min o verdadeiro desafío é achegarlle a cada peza a súa carga emocional singular. Cando alguén entra pola porta e che di: «quero regalar unha pulseira e teño unha historia que contarche», estache a situar diante do belo reto de revelar os anhelos de persoas que moitas veces nin coñeces. Vénme agora á cabeza a historia dun emigrante que cando retornou a Galicia trouxo con el tres moedas de diferente tamaños. Pasado o tempo, a súa filla quixo facer algo con elas e acordamos crear un sapo. E, dado que non tardaría en haber tres xeracións de mulleres na familia, por estar a filla do emigrante en cinta dunha nena, optouse por un sapo desmontábel para poder repartir entre as tres as tres pezas do sapo, que só volverían formar unha única peza cando faltaran a nai e a avoa. O valor máis marabilloso dunha peza é o que conta.

Cal é o recordo máis antigo que gardas na memoria?
O son do martelo no obradoiro de papá.
Un soño?
Un? Paso o día enteiro soñando.
Un traballo memorábel?
O sapo dos bolívares.
Unha frase que te retrate.
Se algo pode saír ben, sairá ben.

O teu obradoiro ten moita personalidade, é quizais unha extensión do vello espazo artesán do teu pai?
Quen vén ao meu obradoiro sabe onde vén. Aquí todo conta unha historia, desde os martelos aos bosquexos, pasando polos libros de poesía. Hai un cubo, o cubo das historias, no que gardo miles de cousas, e hai outro cubo dedicado ao meu pai, que sempre está presente. El tiña o corazón divido entre a zona vella e Vista Alegre, pero a súa implicación co barrio deixou en propósito pendente vir para a «cidade máxica». Eu, con seis anos, en vez de estar xogando cos nenos da miña idade, estaba sentada á mesa do obradoiro facendo boliñas e anelas, aprendendo o oficio. A mesa, que naquel obradoiro tiña tres partes, ten aquí dúas. O máis curioso é que o meu pai morreu pensando que o oficio se perdía con el, porque naquel momento nin os meus irmáns nin eu queriamos saber nada do oficio; deveciamos por vivir outras cousas! Foi cando morreu papá cando volvín achegarme ao mundo da ourivaría. Daquela tiñamos unha xoiaría en Sigüeiro e cando me din conta o local estaba invadido polos seus útiles. Comprendín entón que xa non quería atender a xoiaría e poñerlles pasadores aos reloxos, que xa non me gustaba parar para lle ir vender a un cliente unha cadea prefabricada, que xa non cría niso! De repente quería outra cousa e, cando me dei conta, volvía estar no camiño da ourivaría.

A ourivaría é territorio de mulleres ou os homes tamén son amigos das xoias?
Cada vez hai homes máis coquetos e mulleres menos coquetas. Nos meus obradoiros dos sábados teño cada vez máis homes que queren darlle unha volta ao sapo e a outras xoias empregadas por mulleres, como ocorre con Manuel de la Rosa.

Que é o buril? É o teu pincel ou é a chave que te transporta a un mundo máxico?
É a ferramenta responsábel de darlles vida a determinadas pezas. O burilado é fundamental á hora de proporcionarlle a súa personalidade á ourivaría compostelá, que é filigrana sobre chapa, pero que precisa do repuxado antes de proceder ao recorte coa serra. O buril dálle a súa personalidade á peza final.

Ouro, cobre, prata, coral, madeiras, acibeche. Con que material te identificas máis e cales son os que están máis en tendencia?
Identifícome máis co cobre e co acibeche. Para min o cobre e o acibeche teñen a mesma enerxía, enganchan. O acibeche é quente, é orgánico, é máxico! E sempre me marabilla o paso do acibeche en bruto ao acabado brillante. Ao igual que sucede co acibeche, traballando co cobre non te aburres en ningún momento. Cando o estás a traballar no lume, o cobre pasa por todas as cores; é como un arco da vella, que a medida que vai arrefriando vai cambiando de aspecto. É todo un espectáculo!

Cando compartes os teus coñecementos recibimos unha lección de historia, de amor e de respecto polo oficio. A quen van destinados os teus obradoiros?
Os meus obradoiros están orientados á xente que ten todos estes valores dos que veño falando, e que precisa reforzalos. A xente que participa nos obradoiros da fin de semana é xente que non se dedica á ourivaría; son avogados, médicos, etc.; son persoas con moita carga de traballo pola semana, ás que a actividade manual e a creatividade relaxa e fai rir.

E, para rematar, cal é a saúde da ourivaría en Compostela? Como é o seu presente e que intúes do seu futuro?
O meu pai viviu a época dourada, unha época moi bonita na que a xente cría firmemente no valor da creación e o oficio artesán, pero tamén lle tocou vivir o tempo da mecanización e a irrupción da microfusión, que se traduciu na perda dos procesos e na perda do valor do deseño orixinal e da creatividade. No último ano que estiven con el chegou a contarme milleiros de cousas; cousas coas que sempre voaba, e de cuxo significado non me dei conta ata que sentei nesta mesa (momento no que Susi peta na mesa con ganas). Só entón me dei conta de todo o que el dicía e da necesidade de loitar por manter vivo o oficio, por evitar que desapareza, para poñer en valor eses valores inmateriais que desapareceron de súpeto. Cando me sae algo ben, sempre miro para a súa fotografía e lle dou as grazas. Eu, para crear preciso soñar e voar, pero o certo é que levo soa o obradoiro e a miña casa, e é unha gran responsabilidade, porque tendo dúas nenas hai que poñer os pés no chan, pero unha vez que os pos e estás moito tempo así, antes ou despois tes que volver voar.

«Aquí todo conta unha historia, desde os martelos aos bosquexos, pasando polos libros de poesía. Hai un cubo, o cubo das historias, no que gardo miles de cousas, e hai outro cubo dedicado ao meu pai, que sempre está presente»

«Eu, para crear preciso soñar e voar, pero o certo é que levo soa o obradoiro e a miña casa, e é unha gran responsabilidade, porque tendo dúas nenas hai que poñer os pés no chan, pero unha vez que os pos e estás moito tempo así, antes ou despois tes que volver voar»

Entrevista extraída do número 6.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Tino Martínez

150 150 CORALIA

Aos setenta e tres anos, a súa mirada segue a ser tan transparente como profunda, e a súa palabra tan vehemente coma intelixente. É un autor excepcional, cheo de proxectos e enerxía, cuxa obra enche de arte este cuarto número de Coralia. Unha clase maxistral de fotografía que nos devolve por un instante a aquel estudo seu da rúa Nova, que o mestre Martínez converteu no verdadeiro templo da fotografía en Compostela, onde a arte cobraba corpo, como por arte de maxia, en forma de Cibachrome ou Ilfobrome.

Con máis de cincuenta anos de traballo, cuns corenta e cinco mil negativos en arquivo e a autenticidade e a sinceridade como sinais de identidade, Tino Martínez é un referente imprescindíbel da arte galega, grazas a unha obra libre de artificios, que forma parte de títulos como Ofrecidos, Ex-votos, Cámara Barroca ou Prata sobre pedra.

Ter o privilexio de contemplar o seu traballo polo miúdo fainos partícipes da arte en maiúscula da Fotografía.

CULTURA

Como sería unha instantánea da Compostela na que te iniciaches na arte fotográfica? Que escenarios e rostros definirían aqueles primeiros anos entre cámaras?
(Tino suspira antes de responder). Non hai unha, son moitas! Eu teño recordos desde o útero da miña nai e lembro que, cando tiña tres ou catro anos, se dicía que unha persoa xa era vella aos corenta anos. Hoxe, en cambio, aos oitenta estamos coma buxos! Penso que, máis que dun rostro concreto, eu teño memoria dun país pobre, dun país necesitado, da miseria. Un país no que todos necesitabamos axuda, pero no que a amizade e a boa veciñanza eran a norma. Penso que sería iso o que plasmaría a fotografía daquel tempo.

Houbo algún tempo no que pensaras que a túa vocación podía ser outra?
O certo é que eu non cheguei á fotografía de maneira vocacional. Pensa que a miña primeira vocación foi ser xesuíta. Pero foi imposible. Despois, vertín toda a miña ilusión en estudar, pero tampouco puiden facelo, e cando tiña trece anos caín na fotografía como puiden ter caido no transporte!

Como era a túa primeira cámara?
Era unha Yashica Mat-124 que facía 120 e 220, que merquei a prazos. Para pagala tiña que prescindir dunha comida, polo que quedaba sen almorzar ou quedaba ser cear. Vendeuma un tipo polo dobre do que a el lle custara, cando eu tiña que durmir no chan.

Tino Martínez, fotografo

A pureza e autenticidade do teu traballo son resultado de toda unha vida de esforzo e dedicación. Cales son os chanzos máis difíciles de acometer? Os primeiros? Os intermedios? Todos?
Son todos. Eu considero que un fotógrafo ten que ser rigoroso, crítico, soñador, e, sobre todo, disciplinado. Marcarme esas premisas custoume moito, pero sempre foron o meu norte como fotógrafo.

Se a obra reflicte a esencia do seu autor, con que temática te identificas máis?
Coa antropoloxía, sen dúbida. Na fotografía antropolóxica estamos falando das persoas, non de paisaxes, non de cousas sen vida. A relación coa persoa é moi importante para min. De sempre me chamou a atención poderosamente o retrato de preto, o primeiro plano, os ollos, e aí foi onde me centrei. Abofé que a antropoloxía é a miña área favorita, sen desmerecer outros tipos de fotografía nos que tamén traballei arreo.

Entre todos os recunchos composteláns que nos tes descuberto, cal é ese que non te cansas de ollar?
A Quintana, sen dúbida; sobre todo de noite. A Quintana en todas as estacións.

Que historia nos contarían de ti as fotografías do teu arquivo, ao longo de todos estes anos?
Esa historia non depende de min, depende de quen as mira, e hoxe a xente, en xeral, está baleira. Hoxe ves unha fotografía ou unha pintura, hoxe escoitas unha melodía, e non te detés a pensar como naceu, ou canto terá sufrido o seu autor para creala. Para mirar unha obra, a que sexa, tes que ter un mínimo de sensibilidade, que hoxe escasea.

Entre todos os recunchos composteláns que nos tes descuberto, cal é ese que non te cansas de ollar?
A Quintana, sen dúbida; sobre todo de noite. A Quintana en todas as estacións.

Desde 2015 os artistas están a volver a súa mirada outra vez cara á fotografía analóxica. Pode significar isto unha nova época para a fotografía química ou será unha moda pasaxeira?
A min encantaríame que volvera para quedar, pero penso que é un snobismo. Hoxe xa non quedan mestres que poidan ensinar e a xente tampouco ten moito interese en aprender. Sacar adiante a fotografía química require moito tempo de laboratorio, moito tempo de experimentación, e máis diñeiro que a fotografía dixital. Ben podería ser unha moda pasaxeira para presumir que se fai fotografía analóxica! Facer fotografías é unha cousa, e facer Fotografía outra.

De todos os tipos de fotografía nos que te tes mergullado con éxito, cal che ten dado máis satisfaccións?
A liña persoal. Evidentemente, o diñeiro é necesario para vivir. Teño dous fillos aos que tiven que dar carreira e unha familia que sacar adiante, pero a min nunca me gustou a fotografía social. Con certeza, é a fotografía persoal a que me dá as maiores satisfaccións; unha fotografía que facía fóra de horario, os sábados e domingos, e tamén pola noite. Eu empecei a facer nocturnos en branco e negro arredor do ano 80. Daquela, dedicáballe ao traballo diúrno entre 12 e 14 horas, e parecíame que durmía moitas horas, así que empecei a traballar nos nocturnos de inverno, o que supuña saír tarde para evitar coincidir cos camións da limpeza. Deitábame ás tres ou catro da mañá e levantábame ás sete. Era o sacrificio dun tolo; non hai máis.

Hai unha idade perfecta para o retrato, e, como contaba José Luis Alvite, ese momento ten lugar cando xa se cantaruxa o epitafio?
A José Luis uníame unha profunda amizade. Era un fenómeno que escribiu sobre min algúns relatos encantadores. Mais eu son da opinión de que calquera idade é boa para o retrato. Ten retrato un neno como o ten un ancián. Certo é que retratar a un ancián con engurras e cabelo branco, como o meu, é moito máis atraente, pero hai que facelo con coidado e evitar ridiculizar ás persoas. Eu odiei sempre o «33», o «patata», o «hai que saír sorrindo». Odiei todas esas pautas ata o punto de vetalas. Detrás dun bo retrato sempre hai moito respecto.

Desde o seu nacemento, a fotografía tivo unha presenza moi destacada no tránsito da sociedade visíbel a sociedade invisíbel. A morte é un tema profundamente galego e unha materia de grande intensidade e verdade dentro da túa obra. Son os ofrecidos fundamentais na túa traxectoria?
Os ofrecidos representan un apartado importantísimo na miña alma; desde que en 1969 arranquei con este traballo antropolóxico, ocupan un lugar realmente importante. Aínda que eu non falaría da morte como tema, porque en realidade é un traballo centrado na vida e na saúde. O señor, señora ou neno que vai dentro dun ataúde sente que se salvou. É, pois, unha cerimonia coa que se celebra a vida, non a morte.
A noite máis fermosa de Compostela é a que captan os teus nocturnos. Dirías que Santiago é unha cidade agradecida cos seus artistas vivos ou a monumentalidade da súa pedra endurece aos seus habitantes?
Para ver a monumentalidade da pedra ou de calquera outra cousa hai que ter un pouco de sensibilidade, e diso estamos moi escasos. En Santiago hai un momento durante a posta de sol no que o azul frío do ceo se destaca entre os tons cálidos das iluminacións artificiais. Chegar a esta conclusión custoume anos, custoume diñeiro, custoume «la de Dios!» e cheguei a identificar ese momento, que dura entre quince e vinte minutos, a través da interpretación visual. Hoxe a luz descoñécese e, para ser fotógrafo, hai que coñecer a luz; descoñécese a reacción da luz diante de cada película, e como vai reaccionar o químico co que vas procesar. É cuestión de probar e probar e probar… Non é como ti o ves, é como é. Se estandarizas o proceso, chegas a facer un nocturno nun cuarto de hora, cando antes che levaba días. A fotografía química e a fotografía dixital son o mesmo ou non se parecen en nada? En nada. Non se parecen en nada.

E, pensando nos novos valores, que cres que é máis importante hoxe para chegar lonxe na profesión? Botar todas as horas do mundo traballando, contar con boas amizades nas altas instancias, saír fóra…?
Saír ao mundo e sacrificarse, porque sen sacrificio non hai traballo; sen traballo todo é incerteza, e a incerteza véncese a forza de traballo. Para chegar lonxe na fotografía tes que ser crítico e tes que ser soñador, pero tamén tes que ser disciplinado. Non se pode dicir «vou ver se fago fotografías». Non! Saír e disparar non é facer fotografía. A Fotografía hai que poñela en maiúscula e en singular.

A hora perfecta para fotografar Compostela?
Entre lusco e fusco.
Quen son os teus impresdindíbeis?
Fina, Begoña, Mateo e Marcos.

Entrevista extraída do número 4.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Mery Pais

150 150 CORALIA

#Intrusas, work in progress, unha proposta viva que medra no tempo, procuroulle a Pais o primeiro premio na última edición do certame para novos artistas co que desde 2002 o Auditorio de Galicia nos adianta bianualmente a arte que vén.

Co seu proxecto, a artista compostelá dá visibilidade á exclusión social e á criminalización colectiva que sofren as mulleres musulmás, convidándonos, ao mesmo tempo, á reflexión conxunta e a xerar novos lazos.

Temos ata o 25 de setembro para achegármonos ata a sala Isaac Díaz Pardo e emocionarnos co traballo de Mery Pais e coa obra dos corenta creadores seleccionados polo xurado do Noveno Premio Auditorio de Galicia para novos artistas. Un fermoso percorrido pola fotografía, o debuxo, a pintura, a escultura, as instalacións, as videoinstalacións e as performances que confirman a boa saúde da arte en Galicia.

«Fixen a miña primeira exposición con cinco anos, así que non lembro un tempo no que non fose artista».

CULTURA

A que idade soubeches que querías ser artista? Lembras cando, a quen e como o anunciaches?
Fixen a miña primeira exposición con cinco anos, así que non lembro un tempo no que non fose artista. Recórdome a min mesma, sendo moi cativiña, pintando no obradoiro da miña nai, que tamén é artista (Mery é filla da creadora María Xosé Domínguez). Ao estar sempre rodeada de arte, non houbo un momento concreto no que anunciase que quería ser artista.

En Compostela a arte está viva ou Compostela máis ben vive da arte?
Compostela é unha cidade dinámica, na que se sente e se vive a arte.

É belas artes, entón, unha materia pendente para a capital galega?
Non! Existindo unha Facultade de Belas Artes en Pontevedra, non vexo a necesidade de ter unha facultade en Santiago, nin tantas como hai por toda España. A facultade de Pontevedra é moi boa e ten todos os medios precisos.

Como se recibiu entre os teus a decisión de marchar estudar Belas Artes a Tetuán? O choque cultural foi un aliciente ou un obstáculo, ou ambas as dúas cousas?
Na miña casa aceptárono de bo grado. De feito, foron eles os que me animaron a tomar a decisión, pensando que eu estaría ben se facía o que sentía que debía facer. Son moi aventureira e naquel momento sentía a necesidade de vivir a experiencia de Marrocos, así que elixín estudar a carreira en dous idiomas novos e nunha facultade con menos recursos! Desde logo, o máis complicado foi o choque cultural do meu primeiro ano, cando pensei incluso en abandonar, pero ao final ese choque resultou a cuestión máis gratificante. Chegar a sentir que todos somos en realidade iguais e o preto e o lonxe que estamos uns dos doutros foi parte do proceso. A adaptación foi complicada, pero superar o reto permitiume ter o que agora teño.

A Paul Bowles, Yves Saint-Laurent ou Claudio Bravo cativounos a beleza de Marrocos que reflectiron na súa obra. No teu caso, foi amor a primeira vista?
Si. Desde a primeira viaxe que fixen, quedei namorada das súas cores, da súa intensidade, dos arrecendos e dos seus fortes contrastes. Foi o que me atraeu para lanzarme á aventura de marchar a vivir alí.

As cores, a luz, os aromas, os sons de Marrocos, que lle achegan á túa obra?
Marrocos é un país de contrastes, ou é branco ou é negro, arrecende ben ou cheira moi mal, e a xente é moi rica ou moi pobre. Estar no medio de todo, podendo apreciar todos os seus contrastes, faiche ver o mundo desde outra perspectiva. Que como afectan estes estímulos á miña obra? Máis que nas cores, eu penso que me inflúen no concepto do contraste.

E as cores, a luz, os aromas, e os sons de Compostela?
Eu nacín no casco vello e vivín toda a vida no casco vello. Compostela encántame! De feito, quedo moitísimas noites na Quintana a escoitar as campás, a soas. A Quintana é o recuncho de Compostela co que máis me identifico (sopra), pero a cor de Compostela é gris, por iso me gusta viaxar, para empaparme doutras cores e traerllas a Compostela na miña obra.

Un lugar para perderse?
A antiga medina de Tánxer.
Persoa imprescindíbel?
Papá.
Un soño?
A igualdade. A todos os niveis. De clase, de xénero, de raza, de cultura...

«A Quintana é o recuncho de Compostela co que máis me identifico (sopra), pero a cor de Compostela é gris, por iso me gusta viaxar, para empaparme doutras cores e traerllas a Compostela na miña obra».

Entre Tetuán e Compostela hai semellanzas ou o atractivo está nas diferenzas?
Hai moitas semellanzas. Cando marchei pensaba que marchaba ao sur e, ao final, marchei a outro norte! Tetuán non é gris, é branca, así que está na mesma gama. É unha cidade moi branca na que chove moito. Ten un clima semellante e tamén ten moita vexetación. Porén, ofrece o contraste dos ceos, dos aromas, do idioma, do bulicio. Aquí, agás no Apóstolo, non ves tanta xente nas rúas!

No ámbito público, quen fai máis e quen fai menos por destruír prexuízos? A arte é unha boa maneira de enfrontarse ao temor ao diferente?
Estamos moi condicionados pola imaxe que transmiten os medios de comunicación, pola televisión coméndonos a cabeza todo o día (suspira). É unha loita de minorías. A xente non está mentalizada na loita contra os prexuízos e a arte é o medio co que podo combater isto e traballar para que cada vez máis xente tome conciencia da realidade.

«Non sei onde vou acabar! A min, lévame o vento!».

Desde 2015 estás a desenvolver un proxecto fermosísimo no Museo Thyssen. Que é NOS+ Otras: En Red?
NOS+ Otras: En Red é un proxecto no que colaboran o Museo Thyssen e a Rede Museística de Lugo, que nos permite traballar con mulleres en risco de exclusión social. Paula Cabaleiro, Monica Mura, Paula Noya e mais eu xeramos obradoiros nos que a creatividade nace do diálogo coa colección do museo. No meu caso, do diálogo cunha obra de Maigret xurdiu unha performance.

Hai unha arte feminina ou é unha etiqueta dos medios?
Traballo como muller, traballo con mulleres e o traballo que estou a facer agora vai ser só para mulleres (sorrí), así que eu diría que si! Hai unha arte feminina!

Os teus soportes favoritos son a fotografía, o vídeo e as instalacións. Cara a onde vai a arte e cara a onde vai a artista?
É complicado. Penso que a arte se preocupa cada día máis por chegarlle á xente, por facela partícipe, ou polo menos é o que me gustaría que ocorrese, porque creo na capacidade da arte para cambiar o mundo! Pero eu non sei cara a onde vou eu, non sei onde vou acabar! A min, lévame o vento!

Entrevista extraída do número 3.

Aquí tes máis contidos relevantes:

Rosa María Saborido

150 150 CORALIA

«Unha muller inqueda, enérxica, que toma a iniciativa e á que lle gusta marcar o seu propio camiño», así describe Lluís Llongueras a Rosa María Saborido no seu libro Ellas, las mujeres que me han fascinado. As súas palabras reflicten á perfección o sentimento de varias xeracións de mulleres e homes que en Compostela e na súa contorna adoran por igual a persoa e a profesional. Despois de máis de corenta anos de éxitos empresariais, Saborido segue creando verdadeira arte coas súas mans e traballando cada día coa mesma paixón dos primeiros tempos. Hoxe, coma sempre, Rosa María Saborido achégalle a Compostela un estilo e unha clase fóra de serie.

«O estilo Llongueras caracterízase por marcar as irregularidades do pelo, apoiándose nos contrastes de medidas e nos cortes programados. Tamén son sinais de identidade da casa os degradados de cores».

É TENDENCIA

De cativa, con que soñabas?
Eu, con apenas seis anos, xa tiña claro que quería ser peiteadora e ata que o conseguín non parei! Ao primeiro, os meus pais tomárono a broma, pero eu, desesperada por saber como podía chegar a selo, cheguei a escribirlle unha carta a Henry-Colomer, que era o nome que vía polos salóns de peiteados da época e, esperando a que a botase, a carta acabou gardada dentro dun libro. Como a miña cantilena era a mesma a diario, os meus pais acabaron por ir falar cunha coñecida, cuxa filla xa era peiteadora, que lles explicou que era unha profesión na que podía ter titulación e da que podía vivir. E, como daquela non había escolas de peitado en Santiago, tiven que agardar a ter catorce anos para que os meus pais accederan á petición dunha veciña que tiña unha pensión en Vigo para que me deixaran ir alí estudar. Desde entón nunca máis deixei a tesoira e o peite.

Quen foi a primeira clienta e como foron os teus principios?
A miña nai foi a primeira clienta, á que xa daquela lle facía permanentes sen calor; logo empezaron a vir as miñas amigas. Un bo día, unha delas decidiu casar e acabei peiteándoas a todas para a voda; aquela circunstancia proporcionoume moita sona. Tamén lembro as irmás do crego, que me traían as perrucas para que llas peitease na casa, antes de empezar a vir elas para que as peitease tamén. A casa dos meus pais -cos que eu vivía daquela- comezou a encherse de clientas, e con 19 anos aluguei un local en Antequeira, pretiño da miña casa, para abrir nel o primeiro salón de peiteado. Despois, co obxectivo de prepararme mellor fun a Barcelona, facer o primeiro curso na escola de Lluís Llongueras, que se converteu no meu mestre a partir daquel momento. Lembro que cando chegou o final daquel primeiro curso, Lluís pediunos que o valorásemos, e eu comentei que como o meu salón estaba no campo, podería aplicar os cortes mais non as mechas de cores; el fíxome prometer que llo ía propor ás miñas clientas, e así o fixen en efecto. A partir daquel momento, empecei a recibir clientas de todas as partes e en gran cantidade, tanto é así que, para poder atendelas, abría o salón ás 6.30 da mañá e non o pechaba ata as 3.00 da mañá do día seguinte, co que apenas podía descansar tres horas ao día. Pero eu non daba citas, así que a xente viña e agardaba ata dez horas para que a atendese, e tiñan que agardar fóra porque dentro non había sitio!

Con que pensamento das comezo ao día?

Érguete pensando que o día de hoxe non é coma o de onte! A vida é un papel en branco que vas cubrindo cada día.

A que sabía a túa nenez?

Ao pan de molete que facía meu pai no forno de leña.

Queda algún soño que facer realidade?

Os meus soños están cumpridos. Agora os meus soños son os meus netos, que son a miña vida!

Cinco salóns e unha academia falan por si sós do teu éxito como empresaria, pero cal é para ti o segredo do teu triunfo profesional?
O segredo é que che guste o que fas e facelo ben sempre. Para chegar a ser unha mestra na túa profesión tes que estar sempre ao día.

Como era a moda en peiteados ao principio da túa carreira?
Nos meus comezos triunfaban os cortes á navalla moi curtiños, as calugas longas e uns recollidos moi cardados que chamaban a atención. Logo, Llongueras revolucionou o mundo do peiteado e creou un método que, baseándose nos cortes programados, permitía facer un corte de pelo dunha tesoirada ou rizar unha melena con sete bigoudis. Estas técnicas déronnos moitísimo prestixio, ata o punto de que as clientas empezaron a chamarme «a Llongueras de Rois». E é que en Rois tiven salón durante catorce anos.

En que mudou Santiago -no que á moda se refire- neste tempo?
Santiago cambiou moito. Antes a mocidade levaba máis deseño no pelo, máis cortes con deseño, pero agora todo o mundo leva as melenas longas e con prancha. Non se ve esa variade de estilos que se vía antes. Antes, a xente acudía moitísimo máis aos salóns de peiteado e agora as rapazas novas solucionan o seu peiteado na casa coas pranchas e cos vídeos de Internet, e se ben hai persoas que lle dan estilo, hai outras que non o conseguen. Isto e a crise -que impide que a mocidade poida acudir todas a semanas ao salón- aféctalle moi negativamente á moda que hoxe vemos nas rúas.

Que é o estilo Llongueras?
O estilo Llongueras caracterízase por marcar as irregularidades do pelo, apoiándose nos contrastes de medidas e nos cortes programados. Tamén son sinais de identidade da casa os degradados de cores; unhas cores que se inspiran na mocidade, nese período no que o pelo ten eses brillos naturais tan bonitos, con matices moi claros e moi escuros.

Como serán esta primavera o home e a muller Rois Llongueras?
Serán, coma sempre, eles mesmos. A nosa filosofía é a de adaptarmos o estilo a cada persoa, evitando os cortes estandarizados e favorecendo a liberdade no estilo. E, fieis á filosofía do constante anovamento, incorporamos unha nova liña de produtos ecolóxicos, elaborados con algas, que é o último para o pelo e a pel.

Cal é para ti o momento máis fermoso como estilista despois de máis de catro décadas ao máximo nivel?
Para min cada día é fermoso! É fermoso ver como as clientas traen as súas fillas e as súas netas aos salóns. Iso dáme vida! Tamén o é que moitas alumnas da academia nos elixan para formarse, logo de oírlles falar de min as súas avoas.

Ao longo dunha traxectoria tan prolífica, hai traballos e clientes especiais? Cal son eses imprescindíbeis no álbum de Rosa Saborido?
Traballei con Llongueras a nivel internacional en Nova York, Bari, París ou Helsinki, e peiteei a Sara Baras, María Luisa Merlo, Carla Royo-Villanova, Fiona Ferrer, Tareixa Navaza, Diana Nogueira, Nely Fernández, Silvia Jato ou María Casanova. Pero para min todos os clientes son igual de importantes, aínda que teño que recoñecer que peitear a Rocío Jurado me produciu unha grande impresión.

E despois de facer durante anos e anos maxia coa cor, a pintura entrou na túa vida. Pintar é un divertimento ou unha necesidade?
As dúas cousas, ao mesmo tempo. Preciso pintar porque o paso ben, porque gozo moitísimo e porque non podo pasar moitos días sen coller os pinceis… Con todo, cando decidín pintar non sabía o que en realidade era, ata o punto de non saber que precisaba mercar (ri a esgalla)! Vendéronme un maletín para principiantes con catro tubos, e así empecei na pintura. A pintura permíteme canalizar as miñas emocións, fixar un momento… A diferenza dun peiteado que se vai, a pintura permanece.

«É fermoso ver como as clientas traen as súas fillas e as súas netas aos salóns. Iso dáme vida!».

Entrevista extraída do número 5.

Pódesnos contar, para rematar, como é a pintora Rosa Saborido? E como variou o seu estilo desde que colleu o primeiro pincel?
A miña pintura é moi miña, moi autodidacta, canaliza o que sinto nese intre. En realidade, eu non debuxo nada, porque prefiro traballar directamente co pincel, inspirándome en momentos de especial significado para min, como unha paisaxe de outono, unha flor, ou unha escena mariña. A min, a pintura que me gusta está chea de vida.

Queres ollar outros contidos relevantes?
Política de privacidade

Se consente a utilización de cookies, continúa navegando ou fai clic nalgún link entenderase que consinte a nosa política de cookies e, por tanto, a instalación das mesmas no seu equipo ou dispositivo.

Se vostede quere, pode cambiar a configuración de cookies en calquera momento, configurando o seu navegador para aceptar, ou non, as cookies que recibe ou para que o navegador o avise cando un servidor queira gardar unha cookie.

Esta web utiliza cookies.
error: Contido protexido