•  981 806 528 & 670 594 685 info@coralia.gal

USC

Margarita Ledo

150 150 CORALIA

Xornalista, cineasta, catedrática de Comunicación Audiovisual na Universidade de Santiago, poeta, novelista, membro da Real Academia Galega… A faciana pública de Margarita Ledo Andión convértea nunha humanista no sentido clásico do termo. É o que se di unha muller sabia. Pero cando un coñece os recunchos da súa vida, aventureira, comprometida e arriscada, empeza a pensar que esa sabedoría venlle máis pola experiencia e a creatividade que pola polifacética traxectoria profesional. Na súa produción literaria e cinematográfica, Ledo sempre xoga co poder da linguaxe para enmascarar a realidade, deseñando personaxes que sempre son moito máis do que parecen. Ela tamén. Elixe para a entrevista a cafetaría do Centro Galego de Arte Contemporánea (CGAC) e chega con grandes lentes de sol para coidarse da fotofobia que padece. Curioso paradoxo nunha muller que leva décadas acendendo luces sobre a cultura galega.

Catedratica e membro da Real Academia Galega, Margarita Ledo

Entrevista de JUAN OLIVER
Fotografías de ÓSCAR CORRAL
Ilustración de ANA FER

Cando me citou no CGAC pensei que sería un lugar emblemático para vostede.
A min o lugar de Santiago que me gusta é a ruela de Caramoniña, en Bonaval. Pero esta cidade gústame toda. Vas andando e paras en calquera lugar. Quizais por iso temos o costume de pasmar e de quedar falando nas esquinas. O CGAC é un sitio con moitos espazos de sosego. Os espazos de Álvaro Siza sempre o son, aínda que é un home moi tenso. Quizais por iso os necesita. Para as entrevistas é un sitio moi tranquilo.

Lembra a primeira entrevista que fixo? Unha a Ramón Piñeiro. E outra a Amália Rodrigues. E a primeira reportaxe?
Lembro dúas. Unha era Traballadores do mar enfrontados. Falaba dun conflito entre os propios mariñeiros polo can; unha modalidade de arrastre. Era duro, mesmo na escola os pais duns rodeaban e berrábanlle aos fillos dos outros. Era un enfrontamento que non conducía a nada porque o que facía falta era unha reforma pesqueira, que era o que concluíamos na reportaxe. A outra foi sobre o naufraxio do Marbel, no inverno do 78. Terríbel. Afundiu achegándose a Cabo Silleiro e houbo moi poucos superviventes. Un remolcador achegouse por alí e intentou lanzarlles un cabo, pero non puido facer nada. Eu contactara cun radioafeccionado que ouvira como o patrón lles dicía por radio aos do remolcador: «Amiguiños, pasade outra vez, aínda hai esperanza.» Era un shock estar no medio deses acontecementos, nunha época na que sempre iamos ás fontes directas. Esas fontes daban o momento dramático, e permitían buscar máis fontes, saber por que sucedera aquilo, por que o remolcador tardara tanto, por que non había medios máis actualizados…

«A min o lugar de Santiago que me gusta é a ruela de Caramoniña, en Bonaval. Pero esta cidade gústame toda. Vas andando e paras en calquera lugar. Quizais por iso temos o costume de pasmar e de quedar falando nas esquinas. O CGAC é un sitio con moitos espazos de sosego. Os espazos de Álvaro Siza sempre o son, aínda que é un home moi tenso. Quizais por iso os necesita».

Vostede ía para Filosofía e Letras.
Non, fun para Filosofía e Letras por un accidente de coche cando saía de examinarme de PREU e rompín unha cadeira. Tiña que examinarme de Ingreso de Xornalismo en Barcelona e non puiden, así que quedei un ano facendo Filosofía e Letras.

Cando decidiu facerse xornalista?
Foi por un erro, por unha falsa noticia. Eu facía o bacharelato de Ciencias e un día vin na tele unha reportaxe de Miguel de la Quadra Salcedo atravesando a Amazonia. Era fantástico, eu estaba fascinada e quedei cunha imaxe dunha especie de galo enfrontándose a unha cobra. Mirei para o meu pai e dixen: «Quero ser xornalista».

Como foron os comezos? Responderon ás expectativas?
Rematei Xornalismo no ano 73 e traballei seis meses no Ideal Gallego. Logo pasei á clandestinidade, marchei a Portugal, volvín e montei A Nosa Terra… E empecei a facer entrevistas. Unha foi a Avilés de Taramancos, que viña de Colombia, onde levaba dez anos emigrado. Fun con Salvador García-Bodaño, que era moi amigo del. Pregunteille como era o seu día a día ao chegar a Colombia, e contoume que andaba sempre co Zamo, un amigo zamorano, e que durmían os dous nunhas hamacas nunha obra en construción. Un día chegaron á obra e atoparon a un tipo deitado nunha das hamacas. Era Miguel de la Quadra. Fixéronse amigos. E resulta que o Zamo herdara un millón de pesetas dunha tía da Coruña, e con eses cartos foron a atravesar a Amazonia e a rodar a reportaxe.

Que cara se lle puxo cando lembrou que a vira na tele?
Non sei. Pero gracias a Avilés de Taramancos souben que a cobra que tanto me fascinara estaba domesticada. Un fake. Así que eu son xornalista por un fake.

Catedratica e membro da Real Academia Galega, Margarita Ledo

«Amnistiáronme. Actuou un avogado de oficio, de Pontevedra, que nin sequera coñecía o caso. Dicíame que no expediente puña que eu roubara a pólvora dos fogos do Apóstolo. Delirante. Quixen explicarlle, pero a el tanto lle tiña. Nin sequera tiven que pasar á sala. Imaxino que xa estaba negociado, que as amnistías son así».

Catedratica e membro da Real Academia Galega, Margarita Ledo

«Aínda estamos nesa idea absurda de mulleres contra homes, creada polo patriarcado para manter o silencio sobre o que pasa de verdade: que a muller estivo sometida en todos os sentidos e, sobre todo, que foi vítima dun mutismo absoluto».

Falaba do seu exilio. Como foi?
O do exilio era algo que estaba á orde do día e eu tiña unha orde de busca e captura. Sucedeu que, ao redor do Día da Patria daquel ano, ocorréusenos unha innovación para repartir pasquíns. Eramos un grupo pequeno, de tres persoas, e entregalos en man era moi arriscado. Pensamos que tiñamos que inventar algunha forma que tamén chamara a atención. Porque na clandestinidade, cando fas algo que chama a atención, estás reforzando a túa decisión de enfrontarte á ditadura e mostrando que tes mecanismos para ridiculizala. Fixeramos un mecanismo de reloxería cun cartuchiño pequeno de pólvora. Programabas a hora e facía saltar os papeis polos aires.

Unha bomba de pasquíns.
Máis ben un petardo de pasquíns. Nas vésperas preparamos varios en varios puntos de Santiago a distintas horas. Na saída da misa de Rosalía, na Alameda, que había verbena, no barrio de San Pedro… Esa é a parte inocente destas historias, o de crer que por estar nun barrio popular a xente vai ter complicidade. Creo que foi na rúa Angustias, nunha casa en construción que estaba na esquina. Subín ao balconciño e puxen alí o paquetiño. A plena luz do día.

E collérona…
E acusáronme de acto de guerra. Entón desaparecín. Estaba traballando no Ideal pero tiven que pasar á clandestinidade até que me mandaron a Portugal.

Quen a mandou? A familia?
Non, o partido. A familia non sabía nada de min. E fun para alá dous anos.

Dous anos dun Portugal moi interesante.
Si, xa estaba en marcha o proceso que desembocaría na revolución de abril. Todo pasaba na rúa, accedías a coñecer cousas que nin imaxinabas, vías as dificultades de organización do poder popular… E tamén á embaixada americana en acción, con aquel embaixador, Frank Carlucci, que viñera de Chile de preparar o golpe contra Allende directamente a Lisboa. Falaba así: «A nosa administração…». E non se refería á americana, senón á portuguesa. Algo espectacular. Eu traballaba na Facultade de Letras e dedicábame a facer material de propaganda e publicacións. Lembro un cómic, que debe ser o primeiro cómic político, que deseñou Xan Casabella, o arquitecto.

O irmán de Miro Casabella.
Si. Eu coñecinos en Barcelona. En Lisboa facíamos ese tipo de cousas: publicacións, pins para as solapas… Incluso inventei outro mecanismo de distribución de propaganda cuns globos de papel que inflabamos con queroseno.

Era toda unha experta neses aparellos.
Si, pero só funcionaran dous ou tres globos. Dixéronme que o deixase, que me despreocupase do tema da distribución.

Daquela semella que había moita máis colaboración entre galegos e portugueses da que hai hoxe.
Pode ser. A solidariedade era total. E a UPG era unha organización pequena, non era unha organización histórica, das coñecidas. Levaba dez anos e era coñecida en sectores máis ligados a Coimbra, á revista Vértice… A sectores, digamos, máis intelectuais. Pero na sé do Partido Comunista Portugués vendíase propaganda da UPG e colaboraban sempre en todo. Montamos unha cooperativa, Árbore, e organizamos unhas xornadas sobre cultura galega no Porto no ano 75, nas que pasamos Universidad comprometida, de Carlos Velo, con mesas redondas ás que viña xente de aquí e de Coimbra… Digo de Coimbra referíndome a aquel grupo de Rodrigues Lapa, daqueles que xa estaban vinculados ao vello galeguismo, pero tamén os novos. Agora tamén se fai , pero dunha maneira… Para entendernos, máis sectorializada. Eu teño moita relación coa Universidade do Minho, coa Politécnica do Porto e coa Nova de Lisboa, por falar do mundo académico. Pero non acaba de callar ese espazo académico galego-portugués. Nin sequera a Eurorrexión. Hai anos mesmo se pensaba nunha escola de doutoramento conxunto, que sería moi interesante, pero… Seguramente quen máis avanzou foi Vigo con determinadas cuestións de innovación, de nanotecnoloxía e do Campus do Mar. Pero segue sendo resultado de proxectos concretos.

Non hai conciencia social sobre o tema.
Non hai conciencia social. E política, moita menos.

Como viviu o exilio? Foi tan intenso e interesante como semella?
Si, pero en presente non o notas. Era moi nova, estaba soa… A partir do 75 chegou máis xente, oito ou nove persoas, e xa formabamos un grupo. Pero o primeiro ano foi realmente duro. Facía un programa de radio de un cuarto de hora á semana na RTV portuguesa, O norte día a día. Anos despois, un investigador pasoume uns documentos desclasificados da CIA que o citaban. Acabaron pechando o programa no ano 75, tras a caída do Goberno de Vasco Gonçalves. O primeiro ano de exilio foi enriquecedor, pero a posteriori. No momento, o que sentes é soidade e a necesidade de volver.

Como fixo para regresar? A acusación de acto de guerra era grave.
Amnistiáronme. Actuou un avogado de oficio, de Pontevedra, que nin sequera coñecía o caso. Dicíame que no expediente puña que eu roubara a pólvora dos fogos do Apóstolo. Delirante. Quixen explicarlle, pero a el tanto lle tiña. Nin sequera tiven que pasar á sala. Imaxino que xa estaba negociado, que as amnistías son así.

E que sentiu ao ser amnistiada?
Nada. Xa tiña pasado aquí moitas veces.

Cruzaba a raia estando en busca e captura? Polo posto fronteirizo de Tui?
Non, por Tui foi a última vez, coa miña nai. Iamos recoller cousas, sobre todo libros. Pero eu xa falara coa miña avogada, Teruca Conde-Pumpido, e sabiamos que xa estaba dada a orde da amnistía.

E as outras veces?
A primeira foi a nado, polo río.

A nado polo Miño? Ao final vai ser que a súa vida foi máis intensa que a do Miguel de la Quadra.
Tiven que pasar a nado porque fallaron todos os outros medios. Era na desembocadura e había correntes fortes, e perdín a roupa, que a levaba atada nunha bolsa de plástico. Doutro lado esperaba un colega que me deixou roupa e me levou a un hotel do Porto, onde esperaba outro que me levou a Lisboa. Pasei varias veces, case sempre polo río. E outra pola ruta seca, que tamén chamaban a ruta dos porcos.

Iso é pola montaña de Ourense, non?
Si, xa era Ourense. Outra vez pasei pola zona de Arbo, e outra por Salvaterra, no ano 75. De noite, cun contrabandista, sentada nun pneumático de camión co petate enriba. El nadaba e tiraba do pneumático. Crucei con dúas portuguesas que ían cargadas de contrabando e que me deixaron pasar primeiro. Algo sospeitaron, ou foron solidarias.

Ao mellor impresionoulles que fora unha exiliada política.
Non o sabían, nin elas nin o contrabandista. Eu levaba só unha pequena bolsa, e algo deberon pensar. Creo que nin a policía podía imaxinar que fose todo tan precario.

Foi alá, en Portugal, onde descubriu a historia do secuestro do Santa María? A que anos despois contaría en Santa Liberdade, o seu primeiro documental.
Xa escoitara falar do Santa Liberdade cando tiña vinte ou vinte e un anos e viña a Santiago á misa de Rosalía, con Manuel María. Quedabamos con outra xente nalgunhas tabernas próximas, no Xustiño e estas de por aquí, e sempre falaban de Antón Moreda, que pasou anos no manicomio de Castro de Rei. Eu despois fixen un libro coa súa historia, Porta Blindada, e convertino dalgunha maneira na personaxe masculina de A cicatriz branca. Sempre falaban del, e de Pepe Velo, de Carlos Velo… Pero eu non vinculaba esa historia coa historia de piratería que lera de nena en El Progreso.

Así o vendeu a prensa daquela época, como un acto de piratería?
Si. E era un tipo de acción moi representativa daqueles anos. Poucos recursos e moita imaxinación. O Henrique Galvão era moi imaxinativo. O Pepe Velo tamén, pero o Henrique era un galán, sempre andaba rodeado de actrices.

«A nosa gran construción comunal é a lingua. É unha construción ao longo do tempo, un síntoma de comunidade, de como pensamos o mundo. O que en realidade mantemos como o que nos pode identificar; practicamente o único que nos queda. Por iso hai esa teimosía en esfarelala».

Catedratica e membro da Real Academia Galega, Margarita Ledo

«Eu facía o bacharelato de Ciencias e un día vin na tele unha reportaxe de Miguel de la Quadra Salcedo atravesando a Amazonia. Era fantástico, eu estaba fascinada e quedei cunha imaxe dunha especie de galo enfrontándose a unha cobra. Mirei para o meu pai e dixen: 'Quero ser xornalista'».

«Henrique Galvão era moi imaxinativo. O Pepe Velo tamén, pero o Henrique era un galán, sempre andaba rodeado de actrices».

«A Real Academia Galega xa emprega formas non excluíntes. O que seguramente terá que facer nalgún momento, se chega unha situación na que haxa que tomar posición, é manifestarse por unha linguaxe inclusiva. A RAG ten unha presencia moi forte de mulleres na súa executiva, e non o digo só pola cota».

Entrevista extraída do número 10.

Cando se lle ocorreu que todo iso tiña un documental, unha película ou unha narración audiovisual?
Eu estaba en Barcelona, onde empezaba a facer crítica de cine, e apareceran as primeiras axudas para o cine do Ministerio de Cultura. Mandei un proxecto que se chamaba Carte Postale, que falaba da relación entre as mulleres a través das postais e no que incorporaba a unha muller que ía no Santa María. Pero non me deron a axuda e aí quedou. No 91 volvín a Galicia a montar a facultade, que por certo, tamén é de Álvaro Siza, e empecei a impartir a materia de Documental, que non existía na universidade española nin nas escolas de cine. Despois duns anos ao redor da cultura do documental, tomei a decisión de pasar ao outro lado e facer Santa Liberdade. Non había nada feito e pensábase que era unha acción exclusivamente portuguesa.

Por que elixiu esa linguaxe narrativa, o documental tinguido de elementos de ficción?
Tamén Liste, pronunciado Líster ten eses elementos. Supoño que o fixen porque sempre, mesmo nas reportaxes, eu xogaba con linguaxes que ían máis cara ás imaxes visuais, con recursos da linguaxe máis literaria, que amplían moito a significación.

Nunha entrevista na que falaba do Antón Moreda dicía que a realidade nunca é o que semella. Que o Moreda, por exemplo, tíñao todo, era guapo, forte, atractivo… Pero estaba no manicomio. Esa era a súa realidade.
Sempre parto de materiais ou de feitos reais que me moven os pés do sitio. E a partir de aí, ese material vai a un lado ou ao outro. No caso do cinema, sempre eran feitos moi fortes. Pasados quince anos, cando a Documenta de Madrid fai unha retrospectiva, colle o documental como unha secuencia do século XX. Os anos sesenta, os anos dos soños… Cando o fas non te paras a analizar que vai ser a túa ollada sobre a historia, a túa ollada e a das outras miradas que te inflúen, claro. No meu caso sempre cito a Alain Badiou e o seu Le Siècle. É verdade que en ocasións a realidade é máis radical da que aparece contada con outras linguaxes.

No seu discurso de entrada na Real Academia Galega citaba moito a Badiou. E falaba ademais da cuestión de xénero e de como a linguaxe afecta a percepción social desa cuestión. Hai un debate sobre ese asunto na Real Academia Española que non sei se se dá tamén na RAG.
A orixe das academias é totalmente patriarcal. De todas. Cal é o problema? Que se teña conciencia diso. Porque o feminismo non é unha cuestión de xénero biolóxico. E aínda estamos nesa idea absurda de mulleres contra homes, creada polo patriarcado para manter o silencio sobre o que pasa de verdade: que a muller estivo sometida en todos os sentidos e, sobre todo, que foi vítima dun mutismo absoluto. Os homes podían berrar, facer guerras. As mulleres, non. Pero si me fai comparar, creo que é moito máis machista e máis retrógrada a Real Academia Española.

O debate sobre se a lingua española é machista ou non, non se dá ao mesmo nivel coa lingua galega, que tamén ten usos machistas.
A Real Academia Galega xa emprega formas non excluíntes. O que seguramente terá que facer nalgún momento, se chega unha situación na que haxa que tomar posición, é manifestarse por unha linguaxe inclusiva. A RAG ten unha presencia moi forte de mulleres na súa executiva, e non o digo só pola cota.

Outra das cousas que dicía naquel discurso era que os síntomas sempre anticipan o que vai pasar, e que era optimista porque o feito de que unha muller coma vostede entrara na Academia era un síntoma do futuro cara ao que camiñaban as cousas. Un futuro máis comprometido.
Sempre son optimista, pero aí referíame á RAG. A súa función é a defensa da lingua e da cultura galegas, non a tarifa eléctrica. Pero o maior indicador de como van cambiando as cousas telo cando a Academia toma posición fronte ao decreto do bilingüismo da Xunta.

Semella que tomar posición en defensa do galego neste país é unha cuestión política.
A razón de ser da RAG é o estudo, o coidado, a promoción da lingua… Pero hai un momento en que tivo que dar o paso á posición política. E deuno.

Cando empezou a dirixir A Nosa Terra en 1977 e a facer as reportaxes das que falabamos ao principio, imaxinaba que corenta anos despois non ía a atopar no quiosco nin un só xornal diario escrito en galego?
A estafa que temos vivido con iso é monumental. No Consello da Cultura Galega están dixitalizados os seis primeiros meses de A Nosa Terra. Por iso o puiden ver alí, porque se non, seguramente non o lembraría: no número das Letras Galegas do ano 78 fixemos un monográfico titulado «Por uns medios de comunicación galegos». E corenta anos despois… A nosa gran construción comunal é a lingua. É unha construción ao longo do tempo, un síntoma de comunidade, de como pensamos o mundo. O que en realidade mantemos como o que nos pode identificar; practicamente o único que nos queda. Por iso hai esa teimosía en esfarelala.

Como é posíbel que pase iso, se en Galicia hai niveis de uso, comprensión e coñecemento da lingua moito máis elevados que en Cataluña co catalán e en Euskadi co éuscaro?
Os medios de comunicación son operadores sociais. E o que aquí hai é unha operación de esfarelamento que pasa polos medios de comunicación. Chegar ao punto de que unha sociedade se auto liquide pasa por non ter un sistema de medios que responda a ese sentido de operador social. Os medios están só para contar o que pasa? Non. A súa función tamén é estrutural. E se non hai medios en lingua galega, vaste desligando da información. A xente pensa que é algo temporal. «Xa pasará». Pero esa pasividade que se está inoculando empobrece moito. Eu poño sempre o exemplo das romarías: hai un camión alá cun espectáculo estraño que parece unha pantalla de televisión, a xente á vinte metros, parada, e no medio, un baleiro non que non baila ninguén. E un bar no que te coces a gintonics. Esa é a imaxe da pasividade. Non me gustaría que dentro duns anos se falara da Galiza como unha sociedade que foi esmorecendo porque lle foron retirando todo até retirarlle a súa lingua.

Queres ollar outros contidos relevantes?

antonio-lopez

150 150 CORALIA

Natural de Barreiros e pai de dúas fillas -unha delas ex-estudante da USC-, o reitor da universidade máis antiga de Galicia asumiu o cargo no pasado mes de xuño após unha ampla vitoria nas eleccións. Antonio López Díaz leva os deberes feitos para esta volta ás aulas en que facultades e bibliotecas se enchen de alumnado universitario, investigadores e persoal de servizo, expectantes polo que deparará esta nova lexislatura.

Entrevista de LAURA R. CUBA I Fotografías de ÓSCAR CORRAL

Unha vez pasou a campaña e as eleccións e soubo que ía ser reitor, como recibiu a noticia?
Supón unha mistura de cousas. Por un lado, cando te presentas, concorres e tes un resultado moi favorábel hai unha certa satisfacción. Parece que acertamos no proxecto, nas ideas, nas persoas… Iso fai que nos sintamos moi contentos e satisfeitos mais, ao mesmo tempo, aparece a carga de responsabilidade que supón. Afrontámolo con moita ilusión, non hai dúbida, e parécenos tamén -ou iso percibimos- que na propia comunidade universitaria hai unha certa ilusión de cambio, de que se poidan facer algunhas cousas doutra maneira, e de que poidamos mellorar as cousas. E nesas estamos. Con traballo, con responsabilidade, mais con moita ilusión.

«No ámbito nacional e incluso internacional a USC ten un papel esencial na investigación, sempre vinculado á docencia e a conseguir que os resultados da mesma transcendan á sociedade».

«A universidade está facendo moitos esforzos para constrinxir. Por iso dicimos que nese escenario non podemos, aínda por riba, facer un esforzo extra para aforrar e mais para amortizar débeda. Poderemos facelo cando melloren as condicións financeiras pero non neste momento».

Que desafíos presenta este curso?
Os retos coinciden un pouco coas liñas mestras do que foi a campaña. Repetimos reiteradamente que tiñamos tres actuacións especiais. Unha ten que ver coa revitalización dos propios órganos de goberno, a toma de decisións e facer máis partícipe a comunidade universitaria. A segunda tiña que ver co capítulo de persoal. Durante estes anos de crise os dous grandes damnificados foron o persoal docente e de servizos, que sufriron unha gran precariedade. É imprescindíbel facer un plan de catro anos para atender as xubilacións que se van producindo e estabilizar o persoal, garantindo a promoción dentro da carreira administrativa. O terceiro reto ten que ver con buscar solucións na xestión dos recursos económicos e financeiros e na xestión de infraestruturas. Un punto chave é o refinanciamento da débeda para que non nos esixa facer o esforzo que teriamos que facer se mantemos o calendario actual -amortizar nun ano seis millóns e noutro ano máis de oito millóns de euros-. Temos que analizar as estruturas e facer un uso máis racional dos espazos infrautilizados. Todo iso está orientado a operacións instrumentais, que teñen como obxectivo último mellorar a docencia, a investigación, transferir os resultados da investigación, abrirnos máis á sociedade… Iso son os obxectivos últimos, mais para iso precisamos estas actuacións.

Unha queixa constante é esa precariedade do traballo docente. Persoas que levan décadas como interinas e non conseguen unha praza.
Ese é un problema. Iso é o que falaba da estabilización. Delongouse moito a estabilización nas categorías de persoal da universidade, tamén por razón da crise. Antes aos 30 e algo anos unha persoa que facía e lía a súa tese podía estar en condicións de ter unha praza estábel. Hoxe estamos a chegar a prazas moi avanzadas. Esa interinidade é un grandísimo problema cando estamos a falar de prazas estruturais que debemos cubrir. Ten que dar lugar a que se abran as vías de estabilización.

Outra das cuestións que trata é a investigación e a transferencia de coñecemento.
A universidade ten tres funcións esenciais: docencia, investigación e difusión da cultura e do coñecemento. No ámbito nacional e incluso internacional a USC ten un papel esencial na investigación, sempre vinculado á docencia e a conseguir que os resultados da mesma transcendan á sociedade. Por exemplo, temos unha patente e podemos venderlla a unha empresa para que a explote en beneficio da sociedade ou constituír empresas dentro da propia universidade para explotar resultados de investigacións. Estamos a apostar decididamente por iso en ámbitos diversos, mais nalgún moi marcado como a biomedicina. É un polo importantísimo que se está a traballar aquí. Temos o CiMUS, o CiQUS… E estamos facendo moitos esforzos para que non quede só nun traballo de investigación, e permita transferir os resultados para que haxa unha repercusión na sociedade.

En temas de orzamento, falaba vostede de renovación da débeda e de reorganizar a xestión de recursos… En que estado atopou a USC?
A universidade vén funcionando desde o ano 2016 baixo o Plan de Financiamento do Sistema Universitario de Galicia que reparte os fondos entre as tres universidades. Isto fai que teñamos uns condicionantes no noso financiamento como universidade que nos dan menos posibilidades que a outras. En que sentido? Por exemplo, nós temos unha media de idade do profesorado máis alta. O custo unitario por profesor para nós é máis caro que noutras universidades. Temos un patrimonio construído máis antigo. É dicir, o seu mantemento é moito máis caro. Ao noso ver, o plan de financiamento non atende axeitadamente as peculiaridades da propia universidade, e iso hai que corrixilo cando cheguemos a negociar un novo plan. Contamos agora cuns orzamentos restritivos, dentro dun plan que foi aprobado nun momento no que aínda había -e segue habendo- unhas dificultades económicas grandes. A universidade está facendo moitos esforzos para constrinxir. Por iso dicimos que nese escenario non podemos, aínda por riba, facer un esforzo extra para aforrar e mais para amortizar débeda. Poderemos facelo cando melloren as condicións financeiras pero non neste momento.

De cara a este futuro, que cuestións son as máis urxentes?
No futuro inmediato, temos que conseguir ese refinanciamento da débeda porque afecta os nosos orzamentos do ano vindeiro, alén do plan de profesorado do que falamos. Tal e como prometeramos na campaña, xa mudamos os criterios na asignación de prazas de promoción atendendo a criterios de antigüidade na propia acreditación. Fixemos unha convocatoria en xullo e imos resolvela inmediatamente. Temos que traballar este plan de profesorado xuntamente co orzamento, que imos aprobar neste último trimestre, e a programación plurianual, que debemos aprobar tamén neste último trimestre e que recolle cal vai ser a nosa actuación ao longo dos catro anos.

Un dos problemas que afronta a USC é a caída no estudantado, sobre todo no campus de Lugo. Que apostas se van facer neste eido?
Efectivamente, estamos a asistir a unha previsión do número de alumnos que, dentro dunha maior ou menor estabilidade, amosa un decrecemento. Logo temos un problema, que está a ser focalizado en Lugo, de falta de demanda nalgúns títulos. Non se cobren as prazas que ofertamos. Tamén hai algunhas en Santiago, mais moito menos que en Lugo, onde existe un problema de baixa demanda nalgunhas titulacións ligadas á facultade de Humanidades e á de ADE en Lugo. Máis alá de tratar de manter algunhas das medidas que xa se viñan aplicando, temos aberto un novo deseño de novos títulos para mudar esa tendencia e facer que a oferta docente que levemos a Lugo poida ser atractiva. Non é enrocarnos e dicir «estes son os títulos que ofrecemos e facer o que sexa para que veñan alumnos». Non, imos repensar se esa é a mellor oferta e temos decidido poñer en marcha unha revisión desa oferta de títulos, que ten moito que ver co título de Xestión de Empresas Culturais para a facultade de Humanidades ou repensar un título de Emprendemento e Economía Dixital.

O diván
Un recuncho de Compostela:
A praza de Acibechería, diante do Seminario Maior de San Martín Pinario, onde fun residente durante os meus anos de carreira, e agora, o Pazo de San Xerome, onde estou desde hai uns meses, neste recuncho da praza do Obradoiro; é unha experiencia inigualábel.
Unha manía:
Non son de rutinas ou manías, mais… gústame vir camiñando ao traballo.
Un trazo distintivo do teu carácter:
Din que son unha persoa pacífica e de bo carácter, e tamén me din que son de ideas fixas, e que non é fácil desmontarme unha vez tomo unha determinación.
Un tipo de humor:
Encántanme os Monty Python. Ese humor de xogo de palabras e ironías.
Unha comida:
Arroz. Gústame comelo e cociñalo. Con calquera cousa: polo, verduras, marisco, chocos…
Unha viaxe:
Lembro unha que fixemos en familia a Nova York no pasado ano, que foi fantástica. A cidade é encantadora para visitar.
Algo a estrañar cando viaxa:
Aínda que pareza mentira, o clima. Sobre todo cando viaxas a sitios calorosos, logo de dous días botas en falta o fresco. Logo tamén boto de menos o hábito ordinario de vida, a rutina do traballo de cada día.
Un bo plan en Compostela:
Levo estes últimos anos gozando moito do baloncesto, do OBRA. É un plan bonito ir a un partido. É unha das citas que me gusta. Ou, senón, camiñar. Levamos catro anos facendo o Camiño de Santiago cuns amigos. Chegar camiñando á praza do Obradoiro despois de sete ou oito días ten un sentimento especial.
Unha música:
Sen ser un gran melómano, gústanme moito os cantautores como Sabina, Elton John… Tamén me gusta Pink Floyd.
Un libro:
El nombre de la rosa, de Umberto Eco.
Un ídolo:
Esa é difícil… Por todo o que tivo que ver coa defensa de dereitos humanos e igualdade, paréceme unha figura espectacular a de Nelson Mandela. É alguén que representou moito.

Ten dúas fillas e unha delas estudou nesta mesma universidade. Este feito provoca que sinta máis un engado de responsabilidade real de cara a como inflúa a súa actuación no estudantado?
Ela xa rematou, mais si. Loxicamente, é unha das grandes responsabilidades. Valoramos que sexamos uns dos grandes encargados e que nos confíen a formación universitaria de vinte tantos mil estudantes cada ano. Esa é unha responsabilidade moi grande. Os pais e os propios estudantes confíannos iso e é un reto, sempre, facelo o mellor posíbel.

Antes de chegares ao cargo, houbo fortes polémicas arredor de acoso sexual por parte de docentes a alumnas. Logo de anos de traballo, OIX artellou un protocolo para estes casos. Hai algunha liña marcada neste ámbito?
Ese protocolo recollía cousas que xa existían mais temos que reforzar algunhas das liñas. Unha cousa é aprobar os protocolos e outra é que a xente faga uso diso. Temos os mecanismos previstos, mais o que debemos facer é conseguir que a comunidade universitaria interiorice que iso existe. Tomouse unha decisión no seu momento que foi remitir esas actuacións á Fiscalía e nesa fase están. Nós estamos pendentes do que poida considerar cara ao seu xuízo. Amosamos cero tolerancia con calquera destes comportamentos e, onde haxa que actuar, actuaremos. Iso si, unha cousa é o xuízo e a visión que temos desde fóra e outra é actuar dentro do marco normativo que temos. Fronte a estes problemas, demándanse reaccións máis contundentes e fortes, pero dentro da responsabilidade disciplinaria temos uns mecanismos moi limitados. Ás veces temos comportamentos que non nos gustan mais que non encaixan dentro da tipificación de infraccións. Dentro dese marco, temos que facer o que podemos.

Fala de revitalizar os órganos de gobernos e estimular a participación. Pasa isto pola creación de novas canles, ou por redeseñar as ferramentas que xa existen?
Exactamente. O deseño dos órganos de participación que temos na universidade, como o Claustro ou o Consello de Goberno, ademais das Xuntas de Facultade ou Consellos de Departamento, son a estrutura estábel. Á marxe disto, nós pretendemos abrilo máis, dar máis acceso á comunidade universitaria e instaurar certas prácticas como pode ser ter contactos preparatorios das reunións cando se fala de temas importantes con estudantes, decanos, directores de departamentos… É dicir, procuramos trasladar ese debate á comunidade universitaria, escoitándoa. En canto a órganos novos, estamos moi interesados en que a participación se abra ao estudantado, quen participa pouco nas decisións da universidade. Revisaremos o propio Estatuto do Estudantado na universidade e crearemos dentro del novos órganos de representación do estudantado, que aumenten a conexión do equipo de goberno co estudantado a través de Consellos de Estudantes, delegados de cada centro…

Por que cre que debería a xente estar orgullosa da USC?
Sen caer na nostalxia do pasado, penso que debemos estar orgullosos dunha institución que durante 523 anos estivo aquí formando persoas galegas e non galegas, sendo o gran faro de formación ao máximo nivel. Tamén me parece que o papel da formación universitaria é o maior instrumento de equiparación e igualación social que podemos ter. A partires de aí xa non estamos condicionados polo ricos ou pobres que somos, nin quen son os nosos pais, senón que cada quen ten diante de si un abano de posibilidades que lle permite ser o que queira ser. É das cousas que máis me emocionan da universidade. Somos unha fábrica de igualdade de oportunidades. Entre a universidade e as administracións temos que ser capaces de evitar que os condicionantes económicos e sociais sexan un problema e conseguir a máxima igualación.

«Sen caer na nostalxia do pasado, penso que debemos estar orgullosos dunha institución que durante 523 anos estivo aquí formando persoas galegas e non galegas, sendo o gran faro de formación ao máximo nivel».

A USC formou xeracións de galegas e é un faro dentro da cultura galega. Esta non se entende tampouco sen a súa lingua. Vde. é galegofalante, e os últimos datos a respecto do estado de saúde do idioma na institución amosa datos alarmantes.
Aí temos varios ámbitos que debemos separar. No ámbito administrativo e de funcionamento eu penso que está totalmente normalizado que a nosa lingua oficial e propia é o galego, e funcionamos con absoluta normalidade en galego. Logo temos o ámbito da docencia e da investigación. Na docencia paréceme que tiñamos que mellorar e incrementar a presenza do galego nas nosas aulas. Depende moito da opción lingüística que faga o profesor. Logo temos outro tema que é máis complexo, que é o tema da investigación. Se buscas a máxima difusión, tes que procurar canles de comunicación que permitan chegar o máis lonxe posíbel. Aí xa non estamos falando de galego nin castelán, senón que se está a impoñer o inglés como lingua franca científica. Hai outras variábeis, porque nese caso o uso dunha lingua ou outra condiciona o noso impacto. Non obstante, temos moito que mellorar.

Estes son os contidos máis buscados:

Carlos Villanueva

150 150 CORALIA

Investigador vocacional, Carlos Villanueva Abelairas (Melilla, 1949) é un infatigábel divulgador dos nosos autores. Catedrático de Historia da Música na Universidade de Santiago e experto en sons medievais, encabeza o equipo de investigadores que, baixo o paraugas do Grupo Organistrum, está a estudar o Fondo Andrés Gaos, un tesouro que ven de chegar á Biblioteca América desde Bos Aires, tras a súa cesión á USC por parte do fillo do violinista Andrés Gaos Guillochón. Para Villanueva a Universidade de Santiago de Compostela é a gran caixa de resonancia que nos permitirá recoñecer e converter a obra dun dos mestres máis esquecidos da música galega en patrimonio artístico para todos os galegos.

«Gaos ten a sorte de pertencer a unha familia moi musical, pois que o seu pai, un recoñecido violinista, era o representante do seu cuñado, Canuto Berea, un prestixioso director de orquestra e empresario. De feito, aquel neno prodixio era quen probaba os pianos da tenda de instrumentos ao cargo do seu pai (en Vigo)»

SOCIEDADE

A Biblioteca América da USC ven de recibir a doazón do Fondo Andrés Gaos, cedido polo seu fillo. Como se pode definir a traxectoria musical de Gaos?
Andrés Gaos (A Coruña, 1874 – Mar de Prata, 1959) comeza a súa traxectoria a curta idade como un virtuoso do violín e do piano. Gaos ten a sorte de pertencer a unha familia moi musical, pois que o seu pai, un recoñecido violinista, era o representante do seu cuñado, Canuto Berea, un prestixioso director de orquestra e empresario. De feito, aquel neno prodixio era quen probaba os pianos da tenda de instrumentos ao cargo do seu pai (en Vigo). Foi nesa época na que deu o seu primeiro concerto, aos dez anos de idade, iniciando unha traxectoria fulgurante e gañando os seus primeiros premios.

Non tardou en dar o gran salto a América. Co tempo o propio Gaos chegou a considerarse arxentino.
Primeiramente acada unha bolsa coa que viaxa a París e recibe moitos galardóns e un grande recoñecemento desde aquela plataforma parisiense. Precisamente grazas a este fondo que temos agora en Compostela podemos seguir a súa traxectoria nos seus primeiros anos, que son fundamentais polo enfrontamento de caudais musicais que lle afectaron de preto: a tradición e as novas correntes. En 1895, unha vez que acada a maioría de idade, viaxa a América, a Bos Aires. Alí se inicia como instrumentista e principia un dúo profesional coa súa primeira dona, América Montenegro. É unha época na que pasan moitas cousas tanto na súa vida persoal como na profesional, na que chegará a abrir o seu propio conservatorio, fará xiras de concertos por toda Europa, casará novamente -con Luisa Guillochón-, e trasladarase temporalmente a París, para máis tarde instalarse definitivamente en Bos Aires onde traballará como profesor, chegará a ser catedrático de violín e, en certo momento da súa vida, terá un cargo importante como inspector de ensino secundario. En todos estes anos, rexistramos unha serie de obras que Andrés Gaos irá transformando co paso do tempo, como é o caso da suite romántica retocada por el mesmo e logo convertida en Las montañas de Galicia, en 1953. Asemade, continúa a súa tarefa como compositor; non con moita obra, pero si dunha calidade extraordinaria.

«O seu problema é o mesmo que o de Manuel Quiroga ou Jesús Bal y Gay, por exemplo. Todos os autores que tiveron que saír de Galicia, aínda que neste caso non fose por mor dun exilio, senón pola emigración, sufriron este descoñecemento pola falta de estudo da súa obra, sobre todo aqueles que non tiveron relacións cos centros galegos»

«Gaos era un músico de tradición, moi afrancesado e cunha liña tardorromántica. Formouse ademais alí, en París, coas influencias de mestres como Saent-Saëns ou Cesar Frank, e lonxe da agresividade dos novos compositores como Stravinsky. El non pertencía ao circulo de músicos da vangarda que, naquel entón, era moi exclusivista, algo que hoxe non ocorre»

Gaos é considerado como o maior representante da escola española de violín, e a pesar de isto, é un dos grandes esquecidos da historia da música galega. Por que? Semella un paradoxo.
O seu problema é o mesmo que o de Manuel Quiroga ou Jesús Bal y Gay, por exemplo. Todos os autores que tiveron que saír de Galicia, aínda que neste caso non fose por mor dun exilio, senón pola emigración, sufriron este descoñecemento pola falta de estudo da súa obra, sobre todo aqueles que non tiveron relacións cos centros galegos. Gaos, en cambio, tivo moita participación, no de Bos Aires.

Vostede encabeza o grupo de traballo encargado do estudo deste legado. Cales son os eixes deste patrimonio musical?
O fondo presentouse oficialmente na USC no mes de outono. É unha especie de continuación dun primeiro legado, tamén doado polo seu fillo, ao Concello da Coruña. A súa man é fundamental porque puxo en orde todo o patrimonio musical do seu pai: cartas, fotografías, algunha delas á carón de Camille Saint-Saëns, por exemplo, cadernos de xiras ou recortes de prensa. Consérvanse boa parte das setenta obras que compuxo, moitas delas manuscritas, e algunhas sen estrear. Tamén cartas con outros compositores, como Tomás Bretón ou Pau Casals, a quen por certo chega a facerlle a dedicatoria dunha obra para violonchelo e piano. Esta doazón é como un agasallo! O profesor Xoan Trillo aconsellou a Gaos Guillochón depositala na nosa Universidade por ser o lugar máis axeitado para acometer o estudo, divulgación e catalogación da obra do seu pai e, tal e como o propio Gaos desexaba, que o seu fondo se custodiase finalmente en Galicia.

Hai na obra de Gaos desinterese polas novas tendencias musicais?
Gaos era un músico de tradición, moi afrancesado e cunha liña tardorromántica. Formouse ademais alí, en París, coas influencias de mestres como Saent-Saëns ou Cesar Frank, e lonxe da agresividade dos novos compositores como Stravinsky. El non pertencía ao circulo de músicos da vangarda que, naquel entón, era moi exclusivista, algo que hoxe non ocorre. Ademais, a vida musical e persoal de Gaos ten un punto de inflexión importante en 1937 coa súa participación na Exposición Internacional de París. A falta de afondar máis, sabemos polas moi divulgativas biografías de Rosa María Fernández ou Xulio Andrade, que a presenza do mestre marcouno, por tratarse dun estranxeiro, dun emigrado que chega a París para representar a Arxentina. E por riba, tocando obras do seu propio repertorio e deixando fóra a moitos compositores de vangarda. Esta ruptura tamén nos dá claves para entender a elección do xeito de escribir ao antigo estilo.

A falta de material para afondar na súa obra é determinante. Cando comeza o movemento da recuperación da súa traxectoria?
Comeza cando Rodrigo de Santiago se atopa coa obra do autor ao ser nomeado director da Banda de A Coruña. O seu labor é moi importante para dar a coñecer a figura de Gaos. Tamén xogou un extraordinario papel Ramiro Cartelle que fundou a Asociación Musical que leva o nome do compositor e foi artífice da doazón á cidade da Coruña de parte do seu arquivo, así como de dous violíns. E logo está o labor, non suficientemente valorado de Juan Trillo, que xunto a Víctor Pablo Pérez comezou a mover a parte editorial das obras de Gaos.

Un dos obxectivos que se marca o grupo de traballo que vostede dirixe e unha nova monografía para afondar no estudo de Gaos. Falta quizais a día de hoxe unha biografía definitiva do autor?
Eu creo que a palabra «definitiva» nestes momentos non aparece. Montserrat Capelán fará este estudo e para levalo adiante temos moitísimo material novo, máis de 150 cartas e extraordinario material gráfico. Por exemplo, posibelmente haxa temas políticos sen destapar, moita música inédita e unha importantísima achega da prensa da época. Cambiarán cousas porque antes coñecíase menos sobre Gaos. Vai ser unha obra moi importante que non vai desautorizar a ninguén, senón que vai completar todo o que se fixo até agora.

Que obxectivos se marca o seu grupo para a posta a punto deste fondo documental?
A presenza do fondo en Compostela é, por exemplo, a gran ocasión para investigar sobre a vida e obra de Andrés Gaos nunha tese doutoral. Pero non vexo esta oportunidade como un traballo individual senón como a ocasión para levalo a cabo en equipo. Eu creo que temos a débeda e a obriga de dar a coñecer a Andrés Gaos. Editar a súa obra descoñecida e crear no público esa necesidade. Esta é a ocasión perfecta para que as súas composicións se interpreten, non sei se dun xeito definitivo, pero si necesario. Sabemos dalgún instrumentista, como é o caso de Florian Vlashi, que gravou algunha das obras do músico galego, as súas habaneras ou sonatas, pero toda esta produción non está regulada nos conservatorios, nin a súa música nin a de ningún autor galego. É por iso polo que estamos en contacto coa Orquestra Sinfónica de Galicia e a Real Filharmonía de Galicia, para levar a cabo monográficos de Gaos na tempada 2018-2019.

A liña musical das súas composicións -máis preto da tradición que da vangarda- é outra das claves da investigación?
Temos que desentrañar o motivo polo que un compositor de tanta calidade non compuxo máis obras. Desde o ano 1936, Gaos non fai practicamente obra nova salvo algúns arranxos. Está un pouco como fóra de tempo, aínda que iso tamén pasou aquí con outros autores. Isto pode estar relacionado con movementos políticos, de relacións profesionais ou incluso da política cultural daqueles momentos. No seu caso, os movementos de vangarda eran moi exclusivistas e agresivos, e Gaos non camiñaba da súa man. Agora, por exemplo, hai un maior eclecticismo. Eu ensino música e mostro o máis moderno pero tamén intento facer comprender o anterior. Dubido moito que, coa calidade desas obras, Gaos non tivera máis encargos. Por que? Esta é unha das chaves do estudo.

«Eu creo que temos a débeda e a obriga de dar a coñecer a Andrés Gaos. Editar a súa obra descoñecida e crear no público esa necesidade. Esta é a ocasión perfecta para que as súas composicións se interpreten, non sei se dun xeito definitivo, pero si necesario»

«Temos que desentrañar o motivo polo que un compositor de tanta calidade non compuxo máis obras. Desde o ano 1936, Gaos non fai practicamente obra nova salvo algúns arranxos. Está un pouco como fóra de tempo, aínda que iso tamén pasou aquí con outros autores»

No ano 2019, cumpriranse sesenta anos do pasamento de Gaos. Podemos xa anunciar un seminario internacional e unha exposición?
Estamos buscando apoios porque pretendemos que sexa unha operación institucional. De cara a este fin a Universidade de Santiago xa comezou os contactos. Mais o catálogo definitivo non sairá até a tempada 2018-2019. Será o primeiro paso para atraer ao público, paso que debe ir en paralelo ás tarefas de restauración dos violíns do fondo, un deles de fins do século XVIII e outro de 1928. E, xunto a todo isto, temos que avanzar no seu estudo, involucrando ao público de toda Galicia para poder difundir a súa obra.

Queres ollar outros contidos relevantes?

Jorge Mira

150 150 CORALIA

A Jorge Mira (Baio, Zas, 1968) nada lle prace máis que o seu traballo. «Boto dez ou once horas diarias no meu despacho», asegura. Catedrático de Electromagnetismo na Universidade de Santiago, decidiu estudar física, lembra, porque «é a ciencia que intenta explicar todo o que existe». Mira é consciente do deber social dos científicos e a parte da súa vida que non emprega en investigar ou en facer deporte -a súa outra paixón-, utilízaa para facer accesíbel o coñecemento complexo. «A única maneira que ten unha sociedade de progresar, a esencial, é a través do coñecemento», afirma, preocupado polas retalladas orzamentarias en investigación.

SOCIEDADE

Cando se instalou en Compostela?
No ano 1986, a piques de cumprir os 18, para facer a carreira.

Por que escolleu estudar Físicas?
A min gustábame todo. Pero unha vez que tes que elixir, vaste decidindo. A física ten a capacidade de explicar todo o que te rodea. Vin unha virtude nesa maneira de pensar. Tiven unha crise entre as matemáticas e a física, pero a física engloba bastante ben a matemática. A física é universal. Eu, por exemplo, estou en catro liñas de investigación distintas. Debo ser o único investigador desta universidade que traballa nas cinco grandes áreas de coñecemento. O saber, desde o punto de vista administrativo, repártese en cinco leiras, das ciencias puras ás humanidades. Eu teño produción científica en cada unha das cinco.

Cales son esas catro liñas de investigación?
Unha ten que ver coa ciencia de materiais, que é a liña en que traballei sempre. Outra, co ámbito médico: a xeración de imaxe da articulación da mandíbula. Cando un ten artrite reumatoide hai un aumento de volume por inflamación. Nos cativos é importante saber cando iso está inflamado, porque eles non se decatan. Despois investigo a aplicación de nanomagnetismo, nanotecnoloxía, ao medio. É enxeñaría química. Son partículas que ciscas na auga e atrapan o material contaminante. Logo a auga límpase cun imán. E a outra liña é análise social de poboación, un modelo matemático. Expliquei, por exemplo, como evolucionou a poboación galega á hora de escoller o seu idioma durante un século. Traballei con xente de Filoloxía. Tamén fixen cousas sobre pedagoxía e dou clase nun mestrado de Económicas.

Como lembra a vida universitaria nos anos en que a cidade tiña sona por ela?
Significou unha reforma do meu modo de vida. Son unha persoa de método. Estabelecín rápido a miña pauta de vida, distinta da anterior. Na segunda metade dos oitenta a universidade estaba no máximo esplendor. Era unha cidade chea de xente, unha universidade chea de xente, sentada polos bordos das aulas. A marcha nocturna era como unha manifestación. Claro, na pirámide de poboación había o dobre de persoas desa idade das que hai agora. Era unha vida estudantil moi animada e activa. Fun representante de alumnos dos CAF e nas eleccións había debate político. Iso xa non existe. Era unha universidade moi viva.

E garda especial agarimo a algún lugar de Compostela?
Un que me gusta é a zona da Praza da Fonseca, o pazo co seu claustro e a estatua, o xardín e os bares, a trinta metros do Obradoiro. Onde naceu a universidade. Fundouna un bispo. Santiago é tamén bispos e Igrexa.

«Na segunda metade dos oitenta a universidade estaba no máximo esplendor. Era unha cidade chea de xente, unha universidade chea de xente, sentada polos bordos das aulas. A marcha nocturna era como unha manifestación. Claro, na pirámide de poboación había o dobre de persoas desa idade das que hai agora. Era unha vida estudantil moi animada e activa»

Jorge Mira, catedratico da usc, fisico

É coñecido entre o gran público polo seu traballo de divulgación científica. Como o combina cunha ciencia tan pura, e tan dura, como a física?
A física é posibelmente unha das mellores materias para ser divulgador. Dá unhas bases moi potentes en case todos os ámbitos do coñecemento. No palmarés dos premios Nobel hai físicos en todas as categorías, mesmo en literatura. En medicina, economía, química…

En literatura?
José Echegaray. Foi fundador e primeiro presidente da Real Sociedade Española de Física. A palabra divulgar vén de vulgarizar. É unha vulgarización do contido. Cando lle queres transmitir algo complexo a unha grande audiencia debes vulgarizar, castrar, o discurso prolixo e complicado dese contido científico para estendelo de maneira máis sinxela.

Daquela explique, en modo divulgativo, que é a física?
A física é a ciencia que intenta explicar todo o que existe.

O seu traballo como divulgador provoca suspicacia dos seus colegas físicos?
Pode que haxa quen se meta moito na divulgación e mingüe a súa capacidade investigadora. A min, a nivel investigador, sempre me foi ben, grazas a Deus. O meu nivel científico é bastante potente. O que pasa o que lle boto moitas horas, dez ou once diarias. Teño unha vida moi simple. Fago pouco máis que traballar e facer deporte. É un pouco triste dicir isto así, seino. Hai xente que ten familia e dedícalle tempo á familia. Eu non. A divulgación sería a miña familia.

Que relación ten a divulgación científica co ensino?
Menos do que a xente pensa. Así como divulgar é vulgarizar, ser ensinante ou alumno é distinto. Un non pode confundir a divulgación coa educación, aínda que hai parte común. Divulgar é lanzar unha peza resumida de coñecemento para que a xente capte a idea. Pero ensinar… Para explicar a teoría da relatividade teño feito pezas de cinco minutos. Pero para explicar a relatividade na facultade tardas dous ou tres meses na materia de electrodinámica clásica. Iso é educar. Coa divulgación non se educa. Ganas cultura, pero un non pode aprender física vendo cousas de divulgación.

Dicía que a física serve para explicar todo. Pero socialmente as ciencias puras ou as humanidades están menos valoradas que o coñecemento con aplicacións mercantís inmediatas.
É así. A filosofía ou o grego están agora mesmo nun transo moi gordo. É unha mágoa, porque son os alicerces fundamentais sobre os que se construíu a nosa cultura. Que a nivel educativo básico desaparezan os fundamentos paréceme preocupante.

Aféctalle ao mundo da física?
En física non se nota tanto. Na propia facultade hai unha presión moi alta de alumnado. O grao de física ten a cuarta ou a quinta nota de acceso máis alta da USC. Despois de Medicina e Odontoloxía, Física está preto de Xornalismo e de Comunicación Audiovisual. É un momento moi bo. Ademais, a física deu, nos últimos anos, saltos moi importantes no coñecemento.

Por exemplo?
Un dos fitos foi o descubrimento entre 1998 e 2003 da chamada enerxía escura, que supón o 70% do universo. Esa é a mellor metáfora do cambio de milenio. Quere dicir que a humanidade descubriu o 70% do universo. Cando se faga un especial nos medios que haxa no ano 2500 e se pregunte que fixo a humanidade, dirase «no paso do segundo milenio ao terceiro a humanidade descubriu a enerxía escura». Quedará na historia. Como quedou o de Colón cando descubriu América.

Non parece existir moita conciencia popular da súa importancia.
Antes, cando un científico descubría algo, a filtración á rúa era lenta. Pero cando se encontrou a enerxía escura, aos poucos anos xa se falaba do 70%. Na física, por exemplo, as ondas gravitacionais axiña pasaron á rúa. Ou a xenética, noutro ámbito.

A ciencia, en realidade todo coñecemento humano, é un esforzo colectivo, no que se constrúe sobre o que outras persoas fixeron antes. Como se transmite esa memoria?
A memoria da ciencia transmítese da maneira estándar que seguen os científicos para comunicar os resultados. Se un científico atopa un resultado, publícao nunha revista científica. Este é, agora, o patrón que mide a calidade dun científico. Mídea en función do prestixio da revista e do impacto que ten un artigo publicado na comunidade. Aí está a memoria.

Pódese dicir que Galicia lle achegou algo singular á ciencia?
A ciencia é moi universal. Un electrón de Santiago é como un electrón de Wisconsin. Pero a ciencia galega hai 30 anos non era case nada e agora está homologada internacionalmente. O salto cualitativo de Galicia na investigación, e de España en xeral, foi brutal. Pasamos de sermos residuo, de sermos marxinais, a ser unha potencia homologada con calquera do noso contorno.

A que se debeu?
Á modernización do país a partir da Transición. Aínda que pensemos que hai problemas, o adianto foi tremendo, descomunal. Cualitativo e cuantitativo. A posta en marcha da universidade foi un detonante. E a universidade española, aínda que a xente a critique, modernizouse estratosfericamente.

As retalladas orzamentarias en educación, e en concreto en investigación universitaria, poñen en risco ese avance?
Afectan, si. Pero depende da fiestra temporal. Se un compara coa situación que tiñamos hai 30 anos, o nivel subiu moitísimo. Se se compara coa de hai cinco anos, caeu a actividade porque os recursos minguaron. Con todo, as novas xeracións son moi boas. Pero hai unha caída de recursos evidente, que vai levando pouco a pouco a unha caída de resultados.

Ese descenso de recursos, que efectos pode ter?
É mala cousa, porque o que distingue Europa, o que distingue o mundo occidental e o progreso da humanidade, é o avance científico. Mentres non se teña claro, temos un problema. A única maneira que ten unha sociedade de progresar, a esencial, é a través do coñecemento. Para rachar os límites ten que favorecer o progreso do coñecemento. Non falo só da ciencia, tamén da historia, da pintura, da filosofía… De todos os xeitos, no século XX progresouse. O que pasa é que un empeza a pensar se agora empezamos a retroceder. Ás veces dáme esa sensación. Que a formación que tivo a miña xeración era de máis calidade no seu contexto que a que hai agora no contexto actual. Na miña non había medios dixitais, era un paradigma distinto, enténdoo, e agora un neno ou unha nena aprenden doutro xeito. Pero, varrendo eses matices, a formación era un pouco máis sólida que agora.

É premio Peña Novo polo uso do galego no mundo científico. Aínda hai xente á que o galego non lle parece axeitado para segundo que parcelas do coñecemento…
Paréceme raro que a xente pense iso. Cres que a xente o pensa?

A xulgarmos por algunhas decisións sobre política educativa, iso parece.
Eu creo que o galego, no que é respecto institucional, ganou. Pero a forza do galego é moito menor que a do castelán. O castelán non necesita protección, o que necesita protección é o galego. Porque aínda que o galego ten plena consolidación lexislativa e política, no día a día esvaece. Os nenos de agora son formados para ter un bo dominio do galego, que non tiñan os nenos de hai 40 anos. Pero os nenos de hai 40 anos falaban moito máis galego que os nenos de agora. É así. O galego está feble.

E as súas análises matemáticas confírmano?
Nas análises faise unha predición a futuro, e o galego non desaparece, pero a forza que ten é moito menor que a do castelán. Pero non fai falta facer un estudo. Eu son catequista. E cando daba catequese hai 30 anos, todos os nenos agás un falaban galego. Xa non. Vas a un sitio e ves que de dez nenos falan todos castelán agás tres.

«A física é posibelmente unha das mellores materias para ser divulgador. Dá unhas bases moi potentes en case todos os ámbitos do coñecemento. No palmarés dos premios Nobel hai físicos en todas as categorías, mesmo en literatura. En medicina, economía, química...»

«Cando se faga un especial nos medios que haxa no ano 2500 e se pregunte que fixo a humanidade, dirase «no paso do segundo milenio ao terceiro a humanidade descubriu a enerxía escura». Quedará na historia. Como quedou o de Colón cando descubriu América»

«Teño unha vida moi simple. Fago pouco máis que traballar e facer deporte. É un pouco triste dicir isto así, seino. Hai xente que ten familia e dedícalle tempo á familia. Eu non. A divulgación sería a miña familia»

Jorge Mira, catedratico da usc, fisico

«A única maneira que ten unha sociedade de progresar, a esencial, é a través do coñecemento. Para rachar os límites ten que favorecer o progreso do coñecemento. Non falo só da ciencia, tamén da historia, da pintura, da filosofía... De todos os xeitos, no século XX progresouse. O que pasa é que un empeza a pensar se agora empezamos a retroceder»

Entrevista extraída do número 6.

Catequista? Como compatibiliza un científico o seu labor coa relixión?
Non ten nada que ver. A ciencia ten o seu dominio e a relixión ten outro dominio. Un non pode demostrar nada de Deus, nin que existe nin que non existe. Son cousas inabordábeis pola ciencia. Todo o mecánico que temos arredor, todo o noso mundo, ten as súas leis e rexe de acordo con elas. Non hai ningunha incompatibilidade.

Queres ollar outros contidos relevantes?

María Rosaura Leis

150 150 CORALIA

Os seus pasos dirixíanse cara á Nefroloxía ata que o seu mestre e mentor, o doutor Rafael Tojo, lle sinalou o seu verdadeiro destino: «Ti serás pediatra!».

Hoxe, María Rosaura Leis é profesora titular de Pediatría da Facultade de Medicina da USC, coordinadora de Gastroenteroloxía, Hepatoloxía e Nutrición Pediátrica do CHUS, e codirectora, entre outras moitas responsabilidades, do Grupo de Investigación do IDIS.

Defensora infatigábel da dieta atlántica, a doutora Leis prevennos nesta entrevista sobre as consecuencias da inactividade e o sedentarismo infantil, que levarán os nenos a padeceren enfermidades «de vello» como o alto colesterol ou a alta resistencia á insulina. Para poñerlle freo, María Rosaura Leis convídanos a apagar a televisión e a tableta, e a fomentar entre os nenos o brilé, as agachadas e o matado.

SOCIEDADE

Con dez anos xa sabías que querías estudar medicina. O máis difícil foi escoller especialidade?
Nunca crin que acabaría sendo pediatra. Os nenos gustábanme moito, pero non os quería ver enfermos. Lembro que, sendo alumna de último curso, o profesor Tojo díxome un día que tiña para min unha tese de licenciatura que podería desenvolver. Acaeceu cando viña de asinala co profesor Antonio del Río, para facela en Nefroloxía. «Ti serás pediatra!» asegurou Tojo, considerando que estaba errada. E, a pesar de facer a miña tese de licenciatura en Nefroloxía, cando rematei a carreira, decidín quedar como alumna interna en Pediatría, para facer a tese de doutoramento. Ao ano seguinte, obtiven unha bolsa do Ministerio de Educación en profesorado e persoal investigador, coa que deu comezo a miña formación en Pediatría.

Como era Santiago e a vida estudantil en 1980 cando chegaches ao colexio maior?
En liñas xerais, non era moi distinta á de agora. Eu viña de estudar toda a vida na Estrada, pero ao ser filla única, quería estar con outras nenas, quería vivir a universidade. Teño que recoñecer que no colexio e no instituto tiven grandes mestras, como Noni, que xa nos falaba da universidade en quinto de EXB, así que, cando cheguei a Santiago, fíxeno con toda a ilusión por aprender e poder compartir a aprendizaxe coas miñas compañeiras. Lembro que cheguei ao Colexio Maior Rodríguez Cadarso -que naquel intre se chamaba Generalísimo Franco-, o día da festa colexial. En canto nos sentamos no tresillo que había na entrada a agardar pola directora e escoitei: «Onde está o secador de pelo? Sube pintarme as uñas!», souben que aquel era o meu sitio! Desde o meu punto de vista é moi importante salientar o valor dos colexios maiores na vida da Universidade. Son un plus a maiores da formación que recibes na carreira. Marcou, sen ningunha dúbida, a miña vida e a miña decisión por seguir na Universidade.

En que mudou a carreira de Medicina na Universidade de Santiago, desde os anos 80 ata a actualidade?
Mudou moito. En Medicina, con Boloña e co grao, agora hai unha formación máis práctica. É certo que os alumnos precisan ter unha boa formación teórica, pero esta formación teórica, sen a práctica, sen estar ao pé da cama do paciente, sen ver unha historia clínica, sen entender como se sente un paciente, queda coxa. Non só se trata a enfermidade, trátase unha persoa e hai que saber chegar a ela, entender o que nos di e o que nos deixa de dicir. Penso que nunca houbo xeración mellor preparada ca a de agora. Hoxe os estudantes veñen con ganas e moi boa formación en idiomas e informática, esenciais para traballar con equipos doutros lugares. O que boto en falta é que non lle poidamos ofertar a estes alumnos, tan ben preparados, unha saída laboral.

Moitos dos seus mestres convertéronse co paso do tempo en compañeiros de claustro, pero cal son desde o teu punto de vista os grandes referentes da medicina compostelá?
A Escola Médica Compostelá ten unha antiga e prestixiosa historia, e un presente e futuro moi prometedores. Ao falarmos de referentes, dalgún xeito estamos a analizar a nosa historia. Do período da miña licenciatura debo sinalar o profesor Domínguez en Fisioloxía, o profesor Puente en Cirurxía, e o profesor Novo en Obstetricia e Xinecoloxía. E debo facer unha mención especial no campo da Pediatría, que é a miña especialidade, ao profesor Peña, mestre da Pediatría santiaguesa e española; ao seu sucesor e o meu mestre, o profesor Tojo, un referente na Pediatría e na Nutrición Pediátrica española e europea. E ademais gustaríame mencionar os profesores Fraga, Pombo, Castro Gago e Martinón, líderes en distintas especialidades pediátricas, que despois foron os meus compañeiros de Departamento.

Onde radica a orixe da altísima valoración da Medicina da USC dentro e fóra de Galicia?
A medicina compostelá sempre foi boa. Cando eu era pequena, xa se viña a Santiago visitar o doutor, porque a de Santiago xa era a Facultade de Medicina de Galicia. O éxito tamén reside na centralización de recursos e no traballo de todos os compañeiros, pero non só dos médicos, senón dos profesionais de Enfermaría, Odontoloxía e das outras facultades que serven de apoio a Medicina, como Química ou Farmacia. O profesor Carracedo de Xenética, o profesor Casanueva en Endocrinoloxía, o profesor Diéguez, director do Ciber de Obesidade, o profesor Castillo, director do Instituto de Investigacións Sanitarias de Santiago e do Servizo de Neuroloxía, son coordinadores de importantes grupos de investigación que están a situar a Medicina Compostelá no máis alto nivel.

Para a coordinadora da Unidade de Gastroenteroloxía, Hepatoloxía e Nutrición Pediátrica do CHUS, a que problemas se enfronta a área de Compostela?
En relación ás patoloxías, enfrontámonos a unha alta demanda asistencial, xa que son moitas as enfermidades que teñen relación co aparato dixestivo e coa nutrición. Precisamos máis persoal para atendermos a demanda e para introducir novas técnicas. Ademais, deberíamos dispor dunha unidade de obesidade pediátrica, xa que a Organización Mundial da Saúde (OMS) recoñece a obesidade como a gran pandemia do noso século, que require de unidades especializadas para poder coordinar a asistencia integral ao neno obeso. Hoxe xa sabemos que moitas enfermidades teñen a orixe no útero materno e están relacionadas coa alimentación da nai, da xestante e da que aleita, e que a marca metabólica asociada a eses balances desnutricionais vai ser decisiva á hora de saber de que imos enfermar e morrer. Hai que sinalar que, cando ao ano de vida o neno se incorpora á mesa familiar, pasa de comer verdura a comer patacas fritidas. Esquecémonos da verdura porque na casa non estamos a facer unha boa dieta. O neno e o adulto teñen que facer cinco comidas ao día, e cando se fai unha comida rápida, empeora a inxestión de toda a xornada e xa non somos quen de compensar esa comida. En realidade, non hai alimentos prohibidos, o que hai son malas dietas. E malia que un chourizo do país estea moi rico, non podemos tomalo todos os días. Temos que ser capaces de facer un dieta sa, variada e diversa. 

«O neno e o adulto teñen que facer cinco comidas ao día, e cando se fai unha comida rápida, empeora a inxestión de toda a xornada e xa non somos quen de compensar esa comida. En realidade, non hai alimentos prohibidos, o que hai son malas dietas»

«O ambiente obesoxénico é o ambiente facilitador ou xerador de obesidade. O peso excesivo e a obesidade aumentaron dun xeito exponencial nos últimos anos e, Aínda que no último estudo Aladino do Ministerio parece frearse, en Galicia, triplicouse segundo o Galinut»

Que significa liderar o Grupo de Investigación de Nutrición Pediátrica do IDIS e cal é o obxectivo de CIBERobn?
Tras tomar o relevo do profesor Tojo, lidero o Grupo de Nutrición Pediátrica dentro do Instituto de Investigación Sanitaria de Santiago (IDIS). Desde o Centro de Investigación Biomédica en Rede-Fisiopatoloxía da Obesidade e Nutrición (CIBERobn), traballamos na prevención e no tratamento da obesidade infantil. Os nosos traballos de campo -entre os que hai que lembrar o estudo Galinut, que principiou o profesor Tojo en 1970 e ao que eu me sumei no 87- conclúen que a obesidade na comunidade autónoma se ten triplicado! Así, apareceron enfermidades asociadas á obesidade en idade pediátrica que eran impensábeis como o colesterol alto ou a resistencia á insulina. Cando o profesor Tojo comezou a investigar, o principal problema pediátrico era a desnutrición. Galicia era e é unha zona deficitaria en vitamina D, pola baixa irradiación e polo ángulo co que aquí inciden os raios ultravioletas na pel, que desfavorece a produción desta vitamina. Hai tempo, isto traducíase en raquitismo e deformacións óseas, pero hoxe vemos déficits de vitamina D que non derivan en raquitismo, que están ligados á obesidade, porque a graxa corporal atrapa a vitamina D e non deixa que o noso organismo a empregue. A Organización Mundial da Saúde xa fala da hipovitaminose D como unha nova pandemia.

Que é unha sociedade obesoxénica e que representa a curto e medio prazo?
O ambiente obesoxénico é o ambiente facilitador ou xerador de obesidade. O peso excesivo e a obesidade aumentaron dun xeito exponencial nos últimos anos e, Aínda que no último estudo Aladino do Ministerio parece frearse, en Galicia, triplicouse segundo o Galinut. E non é que haxa máis obesos, é que os obesos teñen máis adiposidade, moita máis graxa corpórea. Son máis gordos e polo tanto presentan máis risco de padecer enfermidades. O ambiente obesoxénico é produto da globalización da dieta e da falta de adherencia ás dietas tradicionais. No caso de Galicia, ademais de respectar a dieta atlántica, é necesario crear máis espazos para a práctica do deporte nos colexios e fomentar carrís para bicicletas.

Dun tempo a esta parte, estás a introducir o microbioma no noso vocabulario. Acaso hai un novo órgano dentro do noso organismo?
O microbiota é o conxunto de xermes que habitan no noso organismo, e chamámoslle microbioma á relación saprófita que se produce entre o home e os xermes. Hai millóns de xermes que habitan saprofitamente no noso organismo e hai moitos máis xermes que proceden desas células ca das células humanas, por iso se fala do microbioma. As alteracións nesa relación teñen como consecuencia a desbiose, unha invasión de xermes patóxenos e fungos que produce inflamación. Hoxe, a inflamación parece estar na base da maioría das enfermidades, desde o cancro á diabete, pasando polas enfermidades cardiovasculares. Hoxe tamén sabemos que os nenos que nacen por cesárea teñen máis risco de desbiose intestinal ca os que nacen por parto vaxinal; que os nenos prematuros que van a unidades neonatais sofren máis alteracións nas súas microbiotas ca os que nacen co peso normal; e que o uso de antibióticos nos primeiros anos aumenta o risco de desbiose. Xunto a todo isto, a baixa no aleitamento materno tamén está a ter consecuencias.

Nos últimos anos, a USC está a promover a dieta atlántica entre os universitarios. Para quen está en idade de estudar, cales serían os principais beneficios do menú atlántico?
En 2009 o profesor Tojo, Senén Barro, Xosé Pereira -que hoxe é o noso vicerreitor-, e mais eu consideramos promover menús atlánticos nos comedores universitarios dos colexios maiores e das facultades. Creáronse entón as pirámides atlánticas para que nos autoservizos dos comedores os alumnos puideran comprobar se ían consumir un menú atlántico ou non. Aos estudantes recomendaríalles que fixeran unha dieta saudábel porque, cando teñen 18, 19 ou 20 anos, adoitan pensar que a enfermidade está moi lonxe. Un estudante da USC ten que coñecer a súa dieta, que non é máis ca a dieta da súa casa, a dieta tradicional. E ten que tentar mantela! Hai que tomar tres pezas de froita ao día, dúas racións de verdura -unha cociñada e outra crúa-, peixe como mínimo tres veces á semana -preferentemente azul-, cereais integrais, pan -como o de Cea- e lácteos a diario -que poden ser desnatados. Hai que beber augas de mananciais e, no caso dos adultos, podemos acompañar a comida cun pouco de viño. E, logo, hai que incorporar algunha actividade física á vida diaria, como pode ser baixar e subir escaleiras. E, se vivo a media hora do traballo, o mellor sería deixar o coche no garaxe e ir camiñando.

O azucre está detrás da chamada morte branca. Contra a adicción ao azucre, que podemos facer?
En efecto, o incremento das enfermidades asociadas á obesidade está en clara relación coa inxestión de azucres simples. Os carbohidratos e os azucres complexos son a base da pirámide nutricional, ocupando un 55% da dieta; é dicir, temos que tomar os hidratos de carbono que achegan os cereais, a froita e as verduras, pero controlando a inxestión de azucre engadido, o chamado azucre de mesa, que non debe achegar máis do 10% desas calorías ao día. Na actualidade observamos un aumento no consumo de bebidas brandas, como os refrescos e os sucedáneos de froitas e zumes, que non son zumes e que teñen azucres engadidos. Porén, as bebidas fundamentais en idade pediátrica son a auga e o leite, que é clave para alcanzar o grao de mineralización ósea adecuado. A súa substitución por bebidas brandas pode poñernos, ademais, en risco de padecermos osteoporose. Polo tanto, moita vixilancia fronte ás bebidas azucradas e fronte aos azucres ocultos. E vixilancia tamén fronte a alimentos graxos como os bolos industriais que, xunto á achega de graxa saturada e graxa trans, levan azucre.

Un pecado nutricional no que caer?
Peixes e mariscos, por ser menos calóricos.
O mellor momento da semana?
O luns pola mañá.
Unha frase motivadora para arrancar o día?
Veña, hoxe hai moito que facer!

Hai anos que o tabaco deixou de anunciarse na televisión. Os alimentos nocivos para saúde deberían quedar fóra dos horarios infantís para lle facer fronte á obesidade?
A publicidade deste tipo de produtos en horario infantil tería que estar prohibida, como a do tabaco e o alcol. E o mesmo que pasa coa disposición destes produtos nos centros comerciais, que acostuman situarse nos andeis máis baixos, ao alcance da man dos rapaces. Pero, o certo é que a obesidade é responsabilidade de todos. É culpa dos cambios sociais. A realidade é que a incorporación da muller ao ámbito laboral fixo que empeoraran os hábitos alimentarios. Pero iso significa que a muller ten que quedar na casa facendo o guiso? Non! Significa que temos que compartir e analizar que facemos. Se estou traballando ata altas horas, ao mellor quero consumir un produto manufacturado, pero haberá manufacturados saudábeis, non si? É unha cuestión de concienciación. Todos temos que ser conscientes de que a infancia é o noso futuro, que a infancia é o noso ben máis prezado.

«A realidade é que a incorporación da muller ao ámbito laboral fixo que empeoraran os hábitos alimentarios. Pero iso significa que a muller ten que quedar na casa facendo o guiso? Non! Significa que temos que compartir e analizar que facemos»

Entrevista extraída do número 5.

A educación nutricional infantil é hoxe a gran materia pendente do noso sistema educativo?
Para min é un orgullo poder contar que agora mesmo hai arredor de 160 institutos galegos impartindo unha materia optativa que analiza os estilos de vida saudábeis. É unha materia implantada recentemente, en cuxa xestación participei coa Consellería de Educación, Galicia Saudable e a Fundación de Deporte Galego. Que este tipo de formación teña tanta demanda en primeiro da ESO é un grande avance, pero o certo é que a formación nutricional xa debería estar presente nas escolas. Estamos avanzando, pero debemos ir máis alá.

O Laboratorio de Hixiene, Inspección e Control de Alimentos (Lhica) da USC está a desenvolver alimentos funcionais e alimentos nutritivos sen riscos de alerxias. Cara a onde dirías que vai, para rematar, a nutrición do futuro?
Vai cara á nutrición individualizada; é dicir, cara ao estudo das necesidades de nutrientes e dos compoñentes nutricionais de cada individuo, que nos permita acadar dietas diversificadas. Tamén vai cara á terapia nutricional, que permitirá tratar enfermidades a través da dieta, pero sen esquecer que nutrirse significa asemade alimentarse e gozar coa comida, e que a comida debe seguir sendo un acto social e un momento para compartir. A nutrición do futuro deberá, pois, promover e salvagardar as dietas tradicionais saudábeis, ensinar a comer e gozar da comida, e garantir achegas de nutrientes saudábeis xunto a dietas que nos axuden a combater enfermidades.

Queres ollar outros contidos relevantes?
Política de privacidade

Se consente a utilización de cookies, continúa navegando ou fai clic nalgún link entenderase que consinte a nosa política de cookies e, por tanto, a instalación das mesmas no seu equipo ou dispositivo.

Se vostede quere, pode cambiar a configuración de cookies en calquera momento, configurando o seu navegador para aceptar, ou non, as cookies que recibe ou para que o navegador o avise cando un servidor queira gardar unha cookie.

Esta web utiliza cookies.
error: Contido protexido